ప్రజాస్వామ్య హక్కులు (Democratic Rights)

ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వానికి ఉండాల్సిన అంశాలను పాఠ్యపుస్తకం అధ్యాయాల వారీగా కలుపుతూ ఈ చివరి అధ్యాయానికి వస్తుంది.

• మొదటి అంశం – ఎన్నికలు: ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వాన్ని ప్రజలు క్రమం తప్పకుండా స్వేచ్ఛగా, న్యాయంగా ఎన్నుకోవాలి (అధ్యాయం 3).
• రెండో అంశం – సంస్థలు: ప్రజాస్వామ్యం నిర్ణీత నియమాలు, పద్ధతులను పాటించే సంస్థల (institutions) పై ఆధారపడాలి (అధ్యాయం 4).
• మూడో అంశం – హక్కుల అనుభవం:
  1. ఎన్నికలు, సంస్థలు అవసరమే కానీ సరిపోవు
  2. వాటితో పాటు పౌరులు హక్కులను అనుభవించినప్పుడే ప్రభుత్వం ప్రజాస్వామ్యంగా నిలుస్తుంది.
• హక్కుల పని: సరైన పద్ధతిలో ఎన్నికైన పాలకులు కూడా, స్థాపిత సంస్థల ద్వారా పనిచేస్తున్నా, కొన్ని హద్దులు దాటకూడదు. ఆ హద్దులను పౌరుల ప్రజాస్వామ్య హక్కులే నిర్ణయిస్తాయి.

అధ్యాయం సాగే క్రమం

• మొదట హక్కులు లేకుండా జీవించడం అంటే ఏమిటో నిజ ఘటనలతో చూపిస్తుంది.
• తర్వాత హక్కులంటే ఏమిటో, ప్రజాస్వామ్యానికి అవి ఎందుకు అవసరమో వివరిస్తుంది.
• అనంతరం భారత రాజ్యాంగంలోని ప్రాథమిక హక్కులను (Fundamental Rights) ఒక్కొక్కటిగా చర్చిస్తుంది.
• ఆ హక్కులను సామాన్య పౌరులు ఎలా ఉపయోగించుకోవచ్చు, ఎవరు వాటిని కాపాడి అమలు చేస్తారు అనేది చూస్తుంది.
• చివరగా హక్కుల పరిధి ఎలా విస్తరిస్తోందో పరిశీలిస్తుంది.

హక్కుల గుర్తుచేత (5.1 ప్రారంభ ప్రశ్నలు)

• అధ్యాయం 1: ప్రజాస్వామ్యానికి సమగ్ర నిర్వచనంలో హక్కుల అంశం ఉంటుంది.
• అధ్యాయం 2: ప్రాథమిక హక్కులు రాజ్యాంగ నిర్మాతలకు రాజ్యాంగంలో కేంద్ర స్థానంలో ఉండేవి.
• అధ్యాయం 3: ప్రతి వయోజన భారత పౌరునికి ఓటు వేసే హక్కు, ఎన్నికయ్యే (పోటీ చేసే) హక్కు ఉన్నాయి.
• అధ్యాయం 4: ఏదైనా చట్టం రాజ్యాంగానికి విరుద్ధంగా ఉంటే ప్రతి పౌరుడికి న్యాయస్థానాన్ని ఆశ్రయించే హక్కు ఉంది.

పౌరులకు హక్కులు లేనప్పుడు ఎలాంటి పరిస్థితి ఉంటుందో చూపడానికి పాఠ్యపుస్తకం మూడు ఉదాహరణలు ఇస్తుంది. మొదటిది గ్వాంటనామో బే జైలు.

• ఖైదీల సంఖ్య: అమెరికా సేనలు ప్రపంచంలోని అనేక దేశాల నుంచి సుమారు 600 మందిని రహస్యంగా పట్టుకుని క్యూబా సమీపంలో అమెరికా నౌకాదళం అధీనంలోని గ్వాంటనామో బే ప్రాంతంలోని జైలులో ఉంచాయి.
• ఆరోపణ: వారు అమెరికాకు శత్రువులని, 2001 సెప్టెంబర్ 11న న్యూయార్క్‌పై జరిగిన దాడితో సంబంధం ఉన్నవారని అమెరికా ప్రభుత్వం చెప్పింది.
• పరిస్థితులు: చాలా సందర్భాల్లో వారి స్వదేశ ప్రభుత్వాలకు అడగడం గానీ, తెలియజేయడం గానీ జరగలేదు. ఖైదీల కుటుంబాలకు వారు జైలులో ఉన్నారని మీడియా ద్వారానే తెలిసింది. కుటుంబాలు, మీడియా, ఐక్యరాజ్యసమితి ప్రతినిధులు కూడా ఖైదీలను కలవడానికి అనుమతి లేదు.
• న్యాయ ప్రక్రియ లేకపోవడం:
  1. అమెరికా సైన్యమే వారిని పట్టుకుని, విచారించి, జైలులో ఉంచాలో లేదో నిర్ణయించింది. అమెరికాలో ఏ మేజిస్ట్రేట్ ముందూ విచారణ జరగలేదు
  2. ఖైదీలు తమ స్వదేశంలోని కోర్టులనూ ఆశ్రయించలేకపోయారు.
• అమ్నెస్టీ ఇంటర్నేషనల్ నివేదిక: మానవ హక్కుల అంతర్జాతీయ సంస్థ అమ్నెస్టీ ఇంటర్నేషనల్ (Amnesty International) సమాచారం సేకరించి, ఖైదీలను అమెరికా చట్టాలకే విరుద్ధంగా చిత్రహింసలు పెడుతున్నారని పేర్కొంది. యుద్ధ ఖైదీలకు అంతర్జాతీయ ఒప్పందాల ప్రకారం ఇవ్వాల్సిన చికిత్స కూడా నిరాకరించారు.
• నిరసన: ఈ పరిస్థితులకు నిరసనగా అనేక మంది ఖైదీలు నిరాహార దీక్ష చేశారు. అధికారికంగా నిర్దోషులని ప్రకటించిన తర్వాత కూడా కొందరిని విడుదల చేయలేదు.
• ఐక్యరాజ్యసమితి: ఐరాస నియమించిన స్వతంత్ర విచారణ ఈ అంశాలను సమర్థించింది. ఐరాస ప్రధాన కార్యదర్శి ఈ జైలును మూసివేయాలన్నారు, కానీ అమెరికా ప్రభుత్వం ఆ విజ్ఞప్తులను అంగీకరించలేదు.
• ముగింపు: ఈ ఖైదీలకు చిత్రహింస, అవమానం జరగకుండా ఉండే నైతిక హక్కు ఉన్నా, దాన్ని అమలు చేయమని అడగడానికి వారికి ఎవరూ లేరు.
• నేర్చుకునేది: ఇది ఒక దేశ ప్రభుత్వం మరొక దేశ పౌరుల హక్కులను నిరాకరించిన ఉదాహరణ కాబట్టి దీన్ని ఒక మినహాయింపుగా కనిపించవచ్చని పుస్తకం అంటుంది.

గ్వాంటనామో కేసు ఒక మినహాయింపులా కనిపిస్తుంది కాబట్టి, ప్రభుత్వానికి తమ సొంత పౌరులపై ఉండే సంబంధాన్ని చూపే మరో రెండు ఉదాహరణలను పుస్తకం ఇస్తుంది.

సౌదీ అరేబియాలో పౌరుల హక్కులు (పుస్తకం ఇచ్చిన వాస్తవాలు)

• దేశాన్ని వంశపారంపర్య రాజు పాలిస్తాడు
• పాలకులను ఎన్నుకునే లేదా మార్చే పాత్ర ప్రజలకు లేదు.
• రాజే శాసనసభను, కార్యనిర్వాహక వర్గాన్ని ఎంపిక చేస్తాడు
• న్యాయమూర్తులను నియమిస్తాడు, వారి నిర్ణయాలను మార్చగలడు.
• పౌరులు రాజకీయ పార్టీలుగానీ, రాజకీయ సంస్థలుగానీ ఏర్పరచలేరు.
• రాజుకు నచ్చని విషయాన్ని మీడియా ప్రచురించకూడదు.
• మత స్వేచ్ఛ లేదు
• ప్రతి పౌరుడు ముస్లిం కావాలి. ముస్లిమేతర నివాసులు తమ మతాన్ని ప్రైవేటుగా మాత్రమే పాటించవచ్చు, బహిరంగంగా కాదు.
• మహిళలపై అనేక బహిరంగ ఆంక్షలున్నాయి
• ఒక పురుషుడి సాక్ష్యం ఇద్దరు స్త్రీల సాక్ష్యంతో సమానంగా పరిగణిస్తారు.
• ఇలాంటి పరిస్థితులు సౌదీ అరేబియాలోనే కాక ప్రపంచంలోని అనేక దేశాల్లో కొన్ని రూపాల్లో ఉన్నాయి.

కొసావోలో జాతి ఊచకోత

• కొసావో యుగోస్లావియా విడిపోకముందు అందులోని ఒక రాష్ట్రం (province)
• ఇక్కడి జనాభాలో అత్యధికులు జాతిరీత్యా అల్బేనియన్లు. కానీ యుగోస్లావియా మొత్తంలో సెర్బులు మెజారిటీ.
• సంకుచిత జాతీయవాది మిలోసెవిచ్ (Milosevic) ఎన్నికల్లో గెలిచాడు. అతని ప్రభుత్వం కొసావో అల్బేనియన్లకు తీవ్ర వ్యతిరేకంగా ఉంది
• సెర్బులే దేశాన్ని ఏలాలని కోరుకుంది. అల్బేనియన్ల వంటి జాతి మైనారిటీలు దేశం విడిచిపోవాలి లేదా సెర్బుల ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించాలన్నది వారి ఆలోచన.
• 1999 ఏప్రిల్‌లో కొసావోలోని ఒక పట్టణంలో 74 ఏళ్ల వృద్ధురాలు, 77 ఏళ్ల ఆమె భర్త వంటగదిలో ఉండగా సెర్బ్ సైనికులు ఇంట్లోకి చొరబడి భర్తను ఛాతీలో మూడుసార్లు కాల్చి చంపారు, ఆమె వేలి నుంచి ఉంగరం లాగి బయటకు గెంటి ఇంటిని తగలబెట్టారు. అప్పుడామెకు ఒంటిమీది బట్టలు మాత్రమే మిగిలాయి.
• ఇది ఆ కాలంలో వేలాది అల్బేనియన్లకు జరిగిన దానికి సూచిక. ఈ ఊచకోతను వారి సొంత దేశ సైన్యమే, ప్రజాస్వామ్య ఎన్నికల ద్వారా అధికారంలోకి వచ్చిన నాయకుని ఆదేశాల మేరకు చేసింది. ఇటీవలి కాలంలో జాతి పక్షపాతంతో జరిగిన అత్యంత దారుణ హత్యాకాండల్లో ఇది ఒకటి.
• చివరికి ఇతర దేశాలు జోక్యం చేసుకుని ఊచకోతను ఆపాయి. మిలోసెవిచ్ అధికారం కోల్పోయాడు
• మానవత్వంపై నేరాల కింద అంతర్జాతీయ న్యాయస్థానం (International Court of Justice – పుస్తకంలో ఇలా ఉంది) విచారించింది.

భారతదేశంలో పోలిక (అభ్యాసం)

• మూడు కేసులకు భారత ఉదాహరణలుగా కస్టడీ హింస, నిరాహార దీక్ష చేసే ఖైదీలకు బలవంతంగా ఆహారం ఇవ్వడం, దేశంలో ఎక్కడైనా జరిగిన జాతి ఊచకోత, స్త్రీలపై అసమాన ప్రవర్తన వంటి వార్తలను పోల్చి సారూప్యతలు, తేడాలు రాయమని పుస్తకం సూచిస్తుంది.

పై మూడు ఉదాహరణల బాధితుల స్థానంలో ఉంటే ఏమి కోరుకుంటాం అనే ప్రశ్నతో 5.2 మొదలవుతుంది.

• కోరుకునే వ్యవస్థ:
  1. భద్రత, గౌరవం, న్యాయమైన ఆట (fair play) అందరికీ హామీ ఇచ్చే వ్యవస్థ. ఉదాహరణకు సరైన కారణం, సమాచారం లేకుండా ఎవరినీ అరెస్టు చేయకూడదు
  2. అరెస్టు చేసినా తనను తాను సమర్థించుకునే న్యాయమైన అవకాశం ఉండాలి.
• సమానత్వ నియమం: ఇలాంటి హామీ అన్ని విషయాలకూ వర్తించదు. మనం ఇతరులందరికీ ఇవ్వగలిగేదే అడగాలి, కాబట్టి అడిగేది సహేతుకంగా ఉండాలి. ఆ హామీ కాగితంపైనే ఉండిపోకుండా అమలు చేసేవారు ఉండాలి, ఉల్లంఘించినవారికి శిక్ష పడాలి. శక్తిమంతుడైనా బలహీనుడైనా, ధనికుడైనా పేదవాడైనా, మెజారిటీ అయినా మైనారిటీ అయినా కనీస హామీ అందరికీ ఉండటమే హక్కుల ఆలోచనలోని స్ఫూర్తి.
• నిర్వచనం: హక్కులు అంటే తోటి మనుషులపై, సమాజంపై, ప్రభుత్వంపై ఒక వ్యక్తి చేసే వాదనలు (claims).

హక్కుగా పరిగణించడానికి మూడు లక్షణాలు

• 1. సహేతుకమైన, ఇతరులకూ సమానంగా వర్తించే వాదన:
  1. మనం భయం లేకుండా, అవమానం లేకుండా జీవించాలనుకుంటాం. అందుకు ఇతరులు మనకు హాని చేయకుండా ఉండాలి, మన చర్యలూ ఇతరులకు హాని చేయకూడదు. అందుకే ఇతరులకు హాని చేసే హక్కు ఉండదు. ఉదాహరణకు పొరుగువారి కిటికీ అద్దం పగిలేలా ఆడే ఆట హక్కు కాదు
  2. యుగోస్లావియాలో సెర్బులు మొత్తం దేశాన్ని తమకే అని అనలేరు. హక్కు వెంట ఇతర హక్కులను గౌరవించే బాధ్యత ఉంటుంది.
• 2. సమాజం గుర్తింపు:
  1. మనం కోరినంత మాత్రాన అది హక్కు కాదు. హక్కులు సమాజంలోనే అర్థం పొందుతాయి
  2. సమాజం ఏర్పరిచే నియమాలు ఏది సరైనదో, తప్పో చెబుతాయి. సమాజం ఏది హక్కుగా గుర్తిస్తే అదే హక్కుకు ఆధారం. అందుకే హక్కుల భావన కాలాన్ని, సమాజాన్ని బట్టి మారుతుంది. రెండు వందల ఏళ్ల క్రితం స్త్రీలకు ఓటు హక్కు ఉండాలనడం వింతగా ఉండేది
  3. నేడు సౌదీ అరేబియాలో ఇవ్వకపోవడం వింతగా కనిపిస్తుంది.
• 3. చట్టం ఆమోదం:
  1. సమాజం గుర్తించిన వాదనలు చట్టంలో రాసినప్పుడు నిజమైన బలం పొందుతాయి
  2. లేకపోతే అవి కేవలం సహజ లేదా నైతిక హక్కులుగా మిగులుతాయి. గ్వాంటనామో ఖైదీలకు చిత్రహింస, అవమానం లేకుండా ఉండే నైతిక వాదన ఉన్నా, అమలు కోసం ఎవరినీ ఆశ్రయించలేకపోయారు. చట్టం గుర్తిస్తే వాటి అమలును డిమాండ్ చేయవచ్చు.
• ఉల్లంఘన: తోటి పౌరులు లేదా ప్రభుత్వం ఈ హక్కులను గౌరవించకపోతే అది హక్కుల ఉల్లంఘన (violation/infringement). అప్పుడు పౌరులు కోర్టులను ఆశ్రయించి రక్షణ పొందవచ్చు.
• సారాంశం: హక్కులు అంటే సహేతుకమైనవిగా వ్యక్తులు చేసే వాదనలు, సమాజం గుర్తించినవి, చట్టం ఆమోదించినవి.

హక్కులు ప్రజాస్వామ్య మనుగడకే అవసరమని పుస్తకం చెబుతుంది.

• ప్రజాస్వామ్య నిలకడకు: ప్రజాస్వామ్యంలో ప్రతి పౌరునికి ఓటు వేసే హక్కు, ప్రభుత్వానికి ఎన్నికయ్యే హక్కు ఉండాలి. ప్రజాస్వామ్య ఎన్నికలు జరగడానికి పౌరులకు అభిప్రాయం వ్యక్తం చేసే హక్కు, రాజకీయ పార్టీలు ఏర్పరిచే హక్కు, రాజకీయ కార్యకలాపాల్లో పాల్గొనే హక్కు అవసరం.
• మైనారిటీల రక్షణ:
  1. ప్రజాస్వామ్యంలో హక్కులకు ప్రత్యేక పాత్ర ఉంది. అవి మెజారిటీ అణచివేత నుంచి మైనారిటీలను కాపాడతాయి
  2. మెజారిటీ తనకు ఇష్టమైనది చేయకుండా చూస్తాయి.
• పరిస్థితులు బిగుసుకున్నప్పుడు ఆధారం:
  1. విషయాలు తప్పుదారి పట్టినప్పుడు ఉపయోగించగల హామీలే హక్కులు. కొందరు పౌరులు ఇతరుల హక్కులను హరించాలనుకున్నప్పుడు ఇది జరుగుతుంది
  2. ముఖ్యంగా మెజారిటీ వర్గం మైనారిటీపై ఆధిపత్యం చూపాలనుకున్నప్పుడు. అలాంటి సందర్భంలో ప్రభుత్వం పౌరుల హక్కులను కాపాడాలి.
• ప్రభుత్వమే ఉల్లంఘిస్తే: కొన్నిసార్లు ఎన్నికైన ప్రభుత్వాలు తమ పౌరుల హక్కులను కాపాడకపోవచ్చు, లేదా దాడి కూడా చేయవచ్చు. అందుకే కొన్ని హక్కులను ప్రభుత్వం కంటే పైస్థాయిలో ఉంచాలి, తద్వారా ప్రభుత్వం వాటిని ఉల్లంఘించలేదు.
• రాజ్యాంగంలో నమోదు: చాలా ప్రజాస్వామ్య దేశాల్లో పౌరుల ప్రాథమిక హక్కులను రాజ్యాంగంలో రాసి ఉంచుతారు.
• ఈ చర్చ ప్రకారం కొసావో, గ్వాంటనామో వంటి కేసుల్లో జరిగినట్లు, ఎన్నికైన ప్రభుత్వాలు కూడా తమ సొంత పౌరుల హక్కులను రక్షించకపోవడం లేదా దాడి చేయడం ఉదాహరణలుగా ఆలోచించాలని పుస్తకం ప్రశ్నిస్తుంది.

చాలా ప్రజాస్వామ్య దేశాల మాదిరే భారత్‌లో కూడా హక్కులను రాజ్యాంగంలో పేర్కొన్నారు. మన జీవితానికి మౌలికమైన కొన్ని హక్కులకు ప్రత్యేక హోదా ఇచ్చారు; వీటిని ప్రాథమిక హక్కులు (Fundamental Rights) అంటారు.

• పీఠికతో సంబంధం: రాజ్యాంగ పీఠిక పౌరులందరికీ సమానత్వం, స్వేచ్ఛ, న్యాయం ఇస్తామని చెబుతుంది. ప్రాథమిక హక్కులు ఆ వాగ్దానాన్ని ఆచరణలోకి తెస్తాయి. అవి భారత రాజ్యాంగంలో ఒక ముఖ్యమైన మౌలిక లక్షణం.
• ఆరు ప్రాథమిక హక్కులు (పుస్తకం చిత్రంలోని వరుస):
  1. సమానత్వపు హక్కు (Right to Equality)
  2. స్వేచ్ఛా హక్కు (Right to Freedom)
  3. దోపిడీకి వ్యతిరేకంగా హక్కు (Right against Exploitation)
  4. మత స్వేచ్ఛా హక్కు (Right to Freedom of Religion)
  5. సాంస్కృతిక, విద్యా హక్కులు (Cultural and Educational Rights)
  6. రాజ్యాంగ పరిహారాల హక్కు (Right to Constitutional Remedies)
• [పుస్తకం వెలుపల: ఆర్టికల్ సంఖ్యలు – సమానత్వం 14–18, స్వేచ్ఛ 19–22, దోపిడీ నిరోధం 23–24, మత స్వేచ్ఛ 25–28, సాంస్కృతిక–విద్యా హక్కులు 29–30, రాజ్యాంగ పరిహారాలు 32. ఇవి రాజ్యాంగంలోని మూడో భాగంలో (Part III) ఉన్నాయి.]
• సరదా సవాలు: ప్రతి హక్కు సామాన్య పౌరునికి ఏమిటో ఒక్కొక్కటిగా చూస్తామని పుస్తకం చెబుతుంది. పుస్తకంలోని సందేహ ప్రశ్న: "ధనికులకు మంచి న్యాయవాదులు ఉంటారు కదా, చట్టం ముందు సమానత్వం అని చెప్పడంలో అర్థమేమిటి?" అనే సందేహం కూడా చర్చకు వస్తుంది.
• [పుస్తకం వెలుపల:
  1. ఆస్తి హక్కు గతంలో ప్రాథమిక హక్కుగా ఉండేది
  2. 44వ రాజ్యాంగ సవరణ (1978)తో ఆ హోదా తొలగించి ఆర్టికల్ 300A కింద రాజ్యాంగ హక్కుగా మార్చారు.]

రాజ్యాంగం ప్రకారం భారతదేశంలో ఏ వ్యక్తికీ చట్టం ముందు సమానత్వాన్ని లేదా చట్టాల సమాన రక్షణను ప్రభుత్వం నిరాకరించకూడదు.

• చట్టబద్ధ పాలన (Rule of Law):
  1. వ్యక్తి హోదాతో సంబంధం లేకుండా చట్టాలు అందరికీ ఒకేలా వర్తిస్తాయి. ఇది ఏ ప్రజాస్వామ్యానికైనా పునాది. ఏ వ్యక్తీ చట్టానికి అతీతుడు కాదు
  2. రాజకీయ నాయకుడు, ప్రభుత్వ అధికారి, సామాన్య పౌరుని మధ్య ఎలాంటి తేడా ఉండకూడదు. ప్రధానమంత్రి నుంచి మారుమూల గ్రామంలోని చిన్న రైతు వరకు అందరూ ఒకే చట్టాలకు లోబడి ఉంటారు. ముఖ్యమైన వ్యక్తి అయినంత మాత్రాన ప్రత్యేక ఆదరణ లేదా హక్కు కోరలేరు.
• ఉదాహరణ: కొన్నేళ్ల క్రితం దేశంలోని ఒక మాజీ ప్రధానమంత్రి మోసం ఆరోపణలపై కోర్టు కేసు ఎదుర్కొన్నారు. చివరికి కోర్టు ఆయన నిర్దోషి అని తీర్పు చెప్పింది. కానీ కేసు కొనసాగినంత కాలం ఇతర పౌరుల్లాగే ఆయన కోర్టుకు వెళ్లి సాక్ష్యం ఇవ్వాల్సి వచ్చింది, పత్రాలు దాఖలు చేయాల్సి వచ్చింది.
• వివక్ష నిషేధం: కేవలం మతం, జాతి (race), కులం, లింగం (sex), జన్మస్థలం ఆధారంగా ఏ పౌరుని పట్ల ప్రభుత్వం వివక్ష చూపకూడదు.
• బహిరంగ స్థలాల ప్రవేశం: ప్రతి పౌరునికి దుకాణాలు, రెస్టారెంట్లు, హోటళ్లు, సినిమా హాళ్ల వంటి బహిరంగ స్థలాలకు ప్రవేశం ఉంటుంది. ప్రభుత్వం నిర్వహించే లేదా సాధారణ ప్రజల ఉపయోగానికి అంకితం చేసిన బావులు, చెరువులు, స్నానఘట్టాలు, రోడ్లు, ఆటస్థలాలు, ప్రజా విశ్రాంతి స్థలాల ఉపయోగంపైనా ఆంక్షలు ఉండకూడదు. ఇది స్పష్టంగా అనిపించినా, సంప్రదాయ కుల వ్యవస్థ కొన్ని వర్గాలను బహిరంగ స్థలాలకు వెళ్లనివ్వకపోవడం వల్ల ఈ అంశాన్ని రాజ్యాంగంలో చేర్చాల్సి వచ్చింది.
• ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో అవకాశ సమానత్వం: ప్రభుత్వంలో ఏ పదవికైనా ఉద్యోగం లేదా నియామకానికి సంబంధించిన విషయాల్లో పౌరులందరికీ సమాన అవకాశం ఉంది. పై కారణాల ఆధారంగా ఏ పౌరుని పట్లా వివక్ష చూపకూడదు, లేదా ఉద్యోగానికి అనర్హుడిగా చేయకూడదు.
• [పుస్తకం వెలుపల ఆర్టికల్స్:
  1. చట్టం ముందు సమానత్వం – 14
  2. వివక్ష నిషేధం, బహిరంగ స్థలాల ప్రవేశం – 15
  3. ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో అవకాశ సమానత్వం – 16.]
• అభ్యాసం (400 మీటర్ల పరుగు):
  1. ట్రాక్‌పై బయటి లైన్‌లోని పోటీదారులను ముందు నుంచి మొదలుపెట్టిస్తారు, లోపలి లైన్‌వారిని వెనుక నుంచి
  2. అందరూ ఒకే గీత వద్ద మొదలుపెడితే అది అసమాన పోటీ అవుతుంది. ఉద్యోగ పోటీకి కూడా ఇదే వర్తిస్తుంది. పెద్ద ప్రభుత్వ భవనాల్లో దివ్యాంగుల కోసం ర్యాంపులు వంటి సౌకర్యాలు ఉండటం, అదనపు ఖర్చు అయినా, సమానత్వ సూత్రానికి వ్యతిరేకం కాదనే వైపు పుస్తకం ఆలోచింపజేస్తుంది.

సమానత్వ హక్కును అమలు చేసే క్రమంలో రాజ్యాంగం రెండు ముఖ్య స్పష్టీకరణలు చేసింది: రిజర్వేషన్లు సమానత్వానికి విరుద్ధం కావు; అంటరానితనం నిషేధం.

• రిజర్వేషన్లు: షెడ్యూల్డ్ కులాలు (SC), షెడ్యూల్డ్ తెగలు (ST), ఇతర వెనుకబడిన తరగతులకు (OBC) భారత ప్రభుత్వం రిజర్వేషన్లు ఇచ్చింది (అధ్యాయం 4లో చదివినవి). కొన్ని రకాల ఉద్యోగాల్లో మహిళలు, పేదలు, దివ్యాంగులకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చే పథకాలు వివిధ ప్రభుత్వాల వద్ద ఉన్నాయి.
• ఇవి సమానత్వ హక్కుకు విరుద్ధమా? కాదు. సమానత్వం అంటే అందరికీ, వారి అవసరాలతో సంబంధం లేకుండా, ఒకేలా వ్యవహరించడం కాదు. సమానత్వం అంటే ప్రతి ఒక్కరూ తమ సామర్థ్యం మేరకు సాధించడానికి సమాన అవకాశం ఇవ్వడం. సమాన అవకాశం కల్పించడానికి కొన్నిసార్లు ఒకరికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇవ్వాల్సి వస్తుంది
• ఉద్యోగ రిజర్వేషన్లు అదే చేస్తాయి. దీన్ని స్పష్టం చేయడానికి ఇలాంటి రిజర్వేషన్లు సమానత్వపు హక్కు ఉల్లంఘన కావని రాజ్యాంగం చెబుతోంది.
• సామాజిక జీవితంలో వివక్షరాహిత్యం: ఈ సూత్రం సామాజిక జీవితానికీ వర్తిస్తుంది. రాజ్యాంగం సామాజిక వివక్షలోని అత్యంత తీవ్ర రూపమైన అంటరానితనాన్ని ప్రస్తావించి దాన్ని అంతం చేయాలని ప్రభుత్వానికి స్పష్టంగా నిర్దేశించింది. ఏ రూపంలోనైనా అంటరానితనం ఆచరించడం నిషేధం.
• అంటరానితనం అంటే:
  1. కొన్ని కులాల వారిని తాకకపోవడం మాత్రమే కాదు
  2. ఒక వ్యక్తి పుట్టుకతో ఏదో కులం ముద్ర కలిగి ఉన్నాడనే కారణంతో వారిని తక్కువగా చూసే ఏ నమ్మకం లేదా సామాజిక ఆచారమైనా. అది ఇతరులతో వారి కలయికను, సమాన పౌరులుగా బహిరంగ స్థలాలను ఉపయోగించే అవకాశాన్ని నిరాకరిస్తుంది. అందుకే రాజ్యాంగం అంటరానితనాన్ని శిక్షార్హమైన నేరంగా చేసింది.
• [పుస్తకం వెలుపల: అంటరానితనం నిషేధం – ఆర్టికల్ 17.]

అంటరానితనం అనేక రూపాల్లో – పి. సాయినాథ్ వార్తా నివేదికలు (1999)

• 1999లో పి. సాయినాథ్ ది హిందూ పత్రికలో దేశంలో దళితులు (షెడ్యూల్డ్ కులాల వారు)పై ఇంకా కొనసాగుతున్న అంటరానితనం, కుల వివక్షను వివరిస్తూ వరుస వార్తలు రాశారు. దేశంలో అనేక చోట్ల ఆయన ఇవి గమనించారు:
• టీ దుకాణాల్లో రెండు రకాల కప్పులు ఉంచడం – దళితులకు ఒకటి, ఇతరులకు మరొకటి;
• మంగలులు దళిత కస్టమర్లకు సేవ చేయడానికి నిరాకరించడం;
• దళిత విద్యార్థులను తరగతి గదిలో వేరుగా కూర్చోబెట్టడం లేదా వేరే కుండల నుంచి నీళ్లు తాగించడం;
• దళిత పెళ్లికొడుకులను పెళ్లి ఊరేగింపులో గుర్రం ఎక్కనివ్వకపోవడం;
• దళితులను ఉమ్మడి చేతిపంపు వాడనివ్వకపోవడం, వాడితే ఆ పంపును శుద్ధి కోసం కడగడం.
• ఇవన్నీ అంటరానితనం నిర్వచనం కిందికే వస్తాయి.

స్వేచ్ఛ అంటే ఆటంకాలు లేకపోవడం; ఆచరణలో ఇతరులు – వ్యక్తులు లేదా ప్రభుత్వం – మన వ్యవహారాల్లో జోక్యం చేసుకోకపోవడం.

• ఆరు స్వేచ్ఛలు: భారత రాజ్యాంగం ప్రకారం ప్రతి పౌరునికి ఈ హక్కులు ఉన్నాయి:
• భావ ప్రకటన, వాక్ స్వేచ్ఛ (Freedom of speech and expression)
• శాంతియుతంగా సమావేశం కావడం (Assembly)
• సంఘాలు, యూనియన్లు ఏర్పరచడం (Form associations and unions)
• దేశవ్యాప్తంగా స్వేచ్ఛగా సంచరించడం (Move freely)
• దేశంలో ఎక్కడైనా నివసించడం, స్థిరపడటం (Reside)
• ఏ వృత్తినైనా చేపట్టడం, ఏ వృత్తి, వాణిజ్యం, వ్యాపారమైనా చేయడం (Practice any profession / occupation, trade or business)
• [పుస్తకం వెలుపల: ఈ ఆరు స్వేచ్ఛలు ఆర్టికల్ 19(1)లో ఉన్నాయి – (a) వాక్ స్వేచ్ఛ, (b) సమావేశం, (c) సంఘాలు, (d) సంచారం, (e) నివాసం, (g) వృత్తి/వ్యాపారం. ఆస్తి స్వేచ్ఛ 19(1)(f) 44వ సవరణతో తొలగింది.]
• పరిమితులు:
  1. ఒక పౌరుని స్వేచ్ఛ ఇతరుల స్వేచ్ఛను ఉల్లంఘించేలా ఉండకూడదు. స్వేచ్ఛ వల్ల ప్రజలకు ఇబ్బంది లేదా అల్లర్లు కలగకూడదు. ఇతరులకు హాని చేయని ప్రతిదీ చేసే స్వేచ్ఛ ఉంది
  2. స్వేచ్ఛ అంటే ఇష్టం వచ్చినట్లు చేసే అపరిమిత అధికారం కాదు. సమాజ విశాల ప్రయోజనాల కోసం ప్రభుత్వం మన స్వేచ్ఛలపై కొన్ని సహేతుకమైన ఆంక్షలు విధించవచ్చు.
• భావ ప్రకటన స్వేచ్ఛ:
  1. ఇది ప్రజాస్వామ్యంలో అత్యవసర లక్షణం. ఇతరులతో స్వేచ్ఛగా సంభాషించినప్పుడే మన ఆలోచనలు, వ్యక్తిత్వం వికసిస్తాయి. వంద మంది ఒకలా ఆలోచించినా, మనకు భిన్నంగా ఆలోచించి, ఆ అభిప్రాయాలను వ్యక్తం చేసే స్వేచ్ఛ ఉండాలి. ప్రభుత్వ విధానాన్ని లేదా ఒక సంఘం కార్యకలాపాలను విమర్శించవచ్చు
  2. మాటల్లో, కరపత్రం, పత్రిక, మ్యాగజైన్, చిత్రాలు, కవితలు, పాటల ద్వారా అభిప్రాయం ప్రచారం చేయవచ్చు.
• దీనికి హద్దులు: ఇతరులపై హింసను ప్రేరేపించడానికి లేదా ప్రభుత్వంపై తిరుగుబాటు చేయడానికి ప్రజలను రెచ్చగొట్టడానికి ఈ స్వేచ్ఛను వాడలేం. ఇతరుల గురించి తప్పుడు, నీచమైన మాటలు చెప్పి వారి పరువుకు నష్టం కలిగించలేం (పరువు నష్టం/defamation).
• సమావేశాలు:
  1. ఏ అంశంపైనైనా సభలు, ఊరేగింపులు, ర్యాలీలు, ప్రదర్శనలు నిర్వహించవచ్చు – సమస్యపై చర్చించడానికి, అభిప్రాయాలు పంచుకోవడానికి, ప్రజా మద్దతు కూడగట్టడానికి, ఎన్నికల్లో అభ్యర్థికి లేదా పార్టీకి ఓట్లు కోరడానికి. కానీ అవి శాంతియుతంగా ఉండాలి
  2. ప్రజా శాంతికి భంగం కలగకూడదు. పాల్గొనేవారు ఆయుధాలు వెంట ఉంచుకోకూడదు.
• సంఘాలు:
  1. ఉదాహరణకు ఫ్యాక్టరీ కార్మికులు తమ ప్రయోజనాల కోసం కార్మిక సంఘం (workers' union) ఏర్పరచవచ్చు
  2. పట్టణంలో కొందరు అవినీతి లేదా కాలుష్యంపై ప్రచారం కోసం సంఘం పెట్టవచ్చు.
• సంచారం, నివాసం:
  1. భారత భూభాగంలో ఎక్కడైనా ప్రయాణించడం, నివసించడం, స్థిరపడటం పౌరుల హక్కు. ఉదాహరణకు అస్సాం పౌరుడు హైదరాబాద్‌లో వ్యాపారం ప్రారంభించవచ్చు
  2. ఆ నగరంతో సంబంధం లేకపోయినా. ఈ హక్కు వల్ల లక్షల మంది గ్రామాల నుంచి పట్టణాలకు, పేద ప్రాంతాల నుంచి సంపన్న ప్రాంతాలకు, పెద్ద నగరాలకు వలస వెళ్లగలరు.
• వృత్తి స్వేచ్ఛ:
  1. ఎవరినీ ఒక పని చేయమని లేదా చేయవద్దని బలవంతం చేయలేరు. కొన్ని వృత్తులు స్త్రీలకు కావని చెప్పలేరు
  2. అణగారిన కులాల వారిని సంప్రదాయ వృత్తులకే పరిమితం చేయలేరు.

స్వేచ్ఛా హక్కులో అత్యంత మౌలికమైనది వ్యక్తి జీవితానికి, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛకు రక్షణ. గ్వాంటనామో, కొసావో ఉదాహరణల్లోని బాధితులు ఈ అత్యంత ప్రాథమిక స్వేచ్ఛలకే ముప్పును ఎదుర్కొన్నారు.

• రాజ్యాంగ నియమం: చట్టం నిర్దేశించిన పద్ధతి (procedure established by law) ప్రకారం తప్ప ఏ వ్యక్తికీ జీవితాన్ని లేదా వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను హరించకూడదు.
• దీని అర్థం: కోర్టు మరణశిక్ష విధిస్తే తప్ప ఏ వ్యక్తినీ చంపకూడదు. ప్రభుత్వం లేదా పోలీసు అధికారి సరైన చట్టబద్ధ కారణం లేకుండా ఏ పౌరుడినీ అరెస్టు చేయకూడదు, నిర్బంధించకూడదు. కారణం ఉన్నప్పుడు కూడా కొన్ని విధానాలను పాటించాలి:
• అరెస్టు అయి కస్టడీలో ఉన్న వ్యక్తికి అరెస్టు, నిర్బంధానికి కారణాలను తెలియజేయాలి.
• అరెస్టయిన వ్యక్తిని అరెస్టు జరిగిన 24 గంటల్లోపు సమీప మేజిస్ట్రేట్ ముందు హాజరుపరచాలి.
• అలాంటి వ్యక్తికి న్యాయవాదిని సంప్రదించే లేదా తన రక్షణ కోసం న్యాయవాదిని నియమించుకునే హక్కు ఉంది.
• [పుస్తకం వెలుపల:
  1. జీవించే హక్కు, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ – ఆర్టికల్ 21
  2. అరెస్టు సమయంలో రక్షణలు (కారణాలు తెలపడం, 24 గంటల్లో మేజిస్ట్రేట్ ముందు హాజరు, న్యాయవాది హక్కు) – ఆర్టికల్ 22లో ఉన్నాయి.]

అభ్యాస ప్రశ్నలు (Check Your Progress) – పుస్తకం ఇచ్చిన సందర్భాలు

• గ్వాంటనామో, కొసావో కేసుల్లో స్వేచ్ఛా హక్కు ఉల్లంఘన జరిగిందా, ఏ రాజ్యాంగ నిబంధనను ఉల్లంఘించారో గుర్తించమని ప్రశ్న.
• ముస్లిం సమాజ మనోభావాలను దెబ్బతీస్తుందనే కారణంతో భారత ప్రభుత్వం సల్మాన్ రష్దీ పుస్తకం 'సాటానిక్ వర్సెస్'ను నిషేధించిన ఘటన (భావ ప్రకటన స్వేచ్ఛపై ఆంక్ష).
• సినిమాలకు ప్రభుత్వ సెన్సార్ బోర్డు అనుమతి అవసరం, కానీ అదే కథను పుస్తకం లేదా పత్రికలో ప్రచురించడానికి అలాంటి ఆంక్ష లేదు.
• కొన్ని పారిశ్రామిక జోన్లు/రంగాల్లో కార్మికులు యూనియన్లు ఏర్పరచకుండా, సమ్మె చేయకుండా ఉండేలా చేసే ప్రతిపాదన.
• సెకండరీ పాఠశాల పరీక్షల కారణంగా రాత్రి 10 గంటల తర్వాత బహిరంగ మైక్రోఫోన్ల వాడకంపై నగర పాలన విధించిన నిషేధం.

స్వేచ్ఛ, సమానత్వం ఇచ్చిన తర్వాత ప్రతి పౌరునికి దోపిడీకి గురికాని హక్కు కూడా ఉంటుందని చెప్పవచ్చు. అయినా సమాజంలోని బలహీన వర్గాలు దోపిడీకి గురి కాకుండా ఉండటానికి రాజ్యాంగ నిర్మాతలు స్పష్టమైన నిబంధనలు రాయాల్సిన అవసరం ఉందని భావించారు.

రాజ్యాంగం పేర్కొన్న మూడు చెడులు (ఇవి చట్టవిరుద్ధం)

• 1. మానవ అక్రమ రవాణా (Traffic in human beings): అనైతిక ప్రయోజనాల కోసం, ఎక్కువగా స్త్రీలను, అమ్మడం, కొనడం. [పుస్తకం వెలుపల: ఆర్టికల్ 23.]
• 2. వెట్టిచాకిరి – బేగార్ (Begar) లేదా బలవంతపు శ్రమ (forced labour): కార్మికుడు 'యజమాని'కి ఉచితంగా లేదా నామమాత్ర వేతనానికి సేవ చేయవలసి వచ్చే ఆచారం. ఇది జీవితాంతం కొనసాగితే దాన్ని కట్టు బానిసత్వం – బాండెడ్ లేబర్ (bonded labour) అంటారు. [ఆర్టికల్ 23లోనే.]
• 3. బాల కార్మికులు (child labour): పద్నాలుగు సంవత్సరాల లోపు పిల్లలను ఏ ఫ్యాక్టరీలో గానీ, గనిలో గానీ, రైల్వేలు, ఓడరేవుల వంటి ఇతర ప్రమాదకర పనుల్లో గానీ ఉద్యోగంలో పెట్టుకోకూడదు. ఈ ఆధారంతో బీడీల తయారీ, బాణసంచా, అగ్గిపెట్టెల తయారీ, ప్రింటింగ్, రంగులద్దడం వంటి పరిశ్రమల్లో పిల్లలు పనిచేయకుండా అనేక చట్టాలు చేశారు. [ఆర్టికల్ 24.]

అభ్యాసంలోని వార్తా నివేదికలు (సంఘటనల వాస్తవాలు)

• 2005 మార్చి: మద్రాసు హైకోర్టులో దాఖలైన ఒక పిటిషన్ ప్రకారం, సేలం జిల్లా గ్రామాల నుంచి ఏడు నుంచి 12 ఏళ్ల వయసు పిల్లలను పెద్ద సంఖ్యలో తీసుకువెళ్లి కేరళలోని త్రిస్సూర్ జిల్లా ఒలూర్ నగర్‌లో వేలం వేసి అమ్మారు. ప్రభుత్వం ఈ వాస్తవాలను తనిఖీ చేయాలని ఆదేశించమని పిటిషనర్ కోర్టును కోరారు.
• 2005 మే: కర్ణాటకలోని హోస్పేట్, సండూర్, ఇకల్ ప్రాంతాల ఇనుప ఖనిజ గనుల్లో ఐదేళ్ల వయసు నుంచే పిల్లలు పనిచేశారు. వారు తవ్వడం, రాళ్లు పగులగొట్టడం, ఎక్కించడం, పారబోయడం, రవాణా, ఖనిజ శుద్ధి వంటి పనులు భద్రతా పరికరాలు లేకుండా, నిర్ణీత వేతనాలు, పని గంటలతో చేశారు. విషపూరిత వ్యర్థాలను పెద్ద మొత్తంలో ముట్టుకున్నారు, అనుమతించిన స్థాయికి మించిన గని ధూళికి గురయ్యారు. ఆ ప్రాంతంలో పాఠశాల మానేసేవారి రేటు చాలా ఎక్కువ.
• 2005 ఏప్రిల్:
  1. నేషనల్ శాంపిల్ సర్వే ఆర్గనైజేషన్ తాజా వార్షిక సర్వే ప్రకారం గ్రామీణ, పట్టణ ప్రాంతాల్లో బాలికా కార్మికుల సంఖ్య పెరుగుతోంది
  2. గ్రామీణంలో వెయ్యి మంది కార్మికులకు 41 మంది బాలికా కార్మికులు (గతంలో 34)
  3. బాలుర సంఖ్య 31 వద్దే ఉంది.
• కనీస వేతనాల అభ్యాసం: తమ రాష్ట్రంలో కనీస వేతనాలు ఎంతో తెలుసుకోవడం, వేర్వేరు పనుల వారికి కనీస వేతనం అందుతోందో, పురుషులు, స్త్రీలకు సమాన వేతనం ఉందో కనుక్కోవడం.

స్వేచ్ఛా హక్కులో మత స్వేచ్ఛ కూడా భాగమే; ఈ విషయంలో రాజ్యాంగ నిర్మాతలు స్పష్టంగా రాయడంలో ప్రత్యేక శ్రద్ధ వహించారు.

• భారత్ లౌకిక రాజ్యం (secular state):
  1. ప్రపంచంలో ఎక్కడైనా లాగే భారత్‌లో అధికులు వేర్వేరు మతాలను పాటిస్తారు
  2. కొందరు ఏ మతాన్నీ నమ్మరు. లౌకికవాదం ప్రకారం రాజ్యం మనుషుల పరస్పర సంబంధాలతోనే సంబంధం కలిగి ఉంటుంది, మనిషికి–దేవునికి మధ్య సంబంధంతో కాదు.
• లౌకిక రాజ్యం అంటే:
  1. ఏ ఒక్క మతాన్నీ అధికార మతంగా స్థాపించదు
  2. ఏ మతానికీ ప్రత్యేక అధికారం లేదా ప్రాధాన్యం ఇవ్వదు, వారు అనుసరించే మతాన్ని బట్టి ప్రజలను శిక్షించదు, వివక్ష చూపదు. భారత లౌకికవాదం అన్ని మతాల నుంచి సూత్రబద్ధమైన, సమాన దూరాన్ని పాటిస్తుంది
  3. ప్రభుత్వం అన్ని మతాల పట్ల తటస్థంగా, నిష్పాక్షికంగా ఉండాలి.
• ప్రతి వ్యక్తి హక్కు: తాను నమ్మే మతాన్ని ప్రకటించడం (profess), ఆచరించడం (practise), ప్రచారం చేయడం (propagate). ప్రతి మత సమూహం లేదా శాఖ తన మత వ్యవహారాలను నిర్వహించుకునే స్వేచ్ఛ కలిగి ఉంది.
• ప్రచారం అంటే బలవంతం కాదు: మత ప్రచార హక్కు అంటే బలప్రయోగం, మోసం, ప్రలోభం లేదా ఆకర్షణ ద్వారా మరొకరిని మతం మార్చుకోమని ఒత్తిడి చేసే హక్కు కాదు. అయితే ఒక వ్యక్తి తన ఇష్టానుసారం మతం మార్చుకోవచ్చు.
• మతాచరణ హద్దులు:
  1. మతం పేరిట తాను కోరుకున్నదంతా చేయవచ్చని కాదు. ఉదాహరణకు అతీంద్రియ శక్తులకు లేదా దేవుళ్లకు జంతువులను లేదా మనుషులను బలి ఇవ్వడం కుదరదు. స్త్రీలను తక్కువగా చూసే లేదా స్త్రీల స్వేచ్ఛను హరించే మతాచారాలను అనుమతించరు
  2. ఉదాహరణకు వితంతువును తల గొరిగించుకోమని లేదా తెల్ల బట్టలు ధరించమని బలవంతం చేయకూడదు.
• ప్రభుత్వ పరిమితులు: ఏదైనా నిర్దిష్ట మతం లేదా మత సంస్థ ప్రోత్సాహానికి, నిర్వహణకు ఎవరినీ పన్ను చెల్లించమని ప్రభుత్వం బలవంతం చేయకూడదు. ప్రభుత్వ విద్యాసంస్థల్లో మత బోధన ఉండదు. ప్రైవేటు సంస్థలు నడిపే విద్యాసంస్థల్లో కూడా ఏ వ్యక్తినీ మత బోధనలో పాల్గొనమని లేదా మత ప్రార్థనలకు హాజరు కమ్మని బలవంతం చేయకూడదు.
• [పుస్తకం వెలుపల:
  1. మత స్వేచ్ఛా హక్కు ఆర్టికల్ 25–28లో ఉంది
  2. 25 – ప్రకటన, ఆచరణ, ప్రచారం
  3. 26 – మత వ్యవహారాల నిర్వహణ
  4. 27 – మత ప్రోత్సాహానికి పన్ను చెల్లింపు నుంచి స్వేచ్ఛ
  5. 28 – విద్యాసంస్థల్లో మత బోధన.]
• ఒక సందేహం:
  1. రాజ్యాంగం ఏ మతాన్నీ ఇవ్వదు కదా, అలాంటప్పుడు మతాచరణ హక్కు ఎలా ఇస్తుంది అనే ప్రశ్న పుస్తకంలో ప్రస్తావనలో ఉంది
  2. జవాబు పైన ఉంది – మతం ఇవ్వదు, ఆచరణ స్వేచ్ఛను రక్షిస్తుంది.

మైనారిటీల హక్కులకు రాజ్యాంగ నిర్మాతలు లిఖిత హామీలు ఎందుకు ఇచ్చారు, మెజారిటీకి ప్రత్యేక హామీలు ఎందుకు లేవు అని ప్రశ్న వస్తుంది. కారణం – ప్రజాస్వామ్యం పనిచేసే తీరులో అధికారం మెజారిటీకి వెళ్తుంది.

మైనారిటీల భాష, సంస్కృతి, మతానికి ప్రత్యేక రక్షణ అవసరం; లేకపోతే మెజారిటీ భాష, మతం, సంస్కృతి ప్రభావంతో అవి నిర్లక్ష్యానికి లేదా నాశనానికి గురవుతాయి.

(రాజ్యాంగం నిర్దేశించిన హక్కులు)

• విభిన్న భాష లేదా సంస్కృతి ఉన్న పౌరుల ఏ వర్గానికైనా దాన్ని కాపాడుకునే (conserve) హక్కు ఉంది.
• మతం లేదా భాష ఆధారంగా ప్రభుత్వం నడిపే లేదా ప్రభుత్వ సహాయం పొందే ఏ విద్యాసంస్థలోనూ ప్రవేశాన్ని ఏ పౌరునికీ నిరాకరించకూడదు.
• మైనారిటీలందరికీ తమకు నచ్చిన విద్యాసంస్థలను స్థాపించి, నిర్వహించుకునే హక్కు ఉంది.
• [పుస్తకం వెలుపల:
  1. ఆర్టికల్ 29 – మైనారిటీల ప్రయోజనాల రక్షణ, ప్రవేశంలో వివక్ష నిషేధం
  2. ఆర్టికల్ 30 – మైనారిటీ విద్యాసంస్థల స్థాపన, నిర్వహణ.]

'మైనారిటీ' అంటే ఏమిటి?

• ఇక్కడ మైనారిటీ అంటే జాతీయ స్థాయిలో మత మైనారిటీ మాత్రమే కాదు. కొన్ని చోట్ల ఒక భాష మాట్లాడేవారు మెజారిటీ, మరో భాష మాట్లాడేవారు మైనారిటీ. ఉదాహరణకు ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో తెలుగు మాట్లాడేవారు మెజారిటీ, కానీ పొరుగు రాష్ట్రం కర్ణాటకలో మైనారిటీ. పంజాబ్‌లో సిక్కులు మెజారిటీ, రాజస్థాన్, హర్యానా, ఢిల్లీలో మైనారిటీ. కాబట్టి మైనారిటీ అనే భావన స్థాయిని (రాష్ట్ర/జాతీయ) బట్టి మారుతుంది.

అభ్యాసంలోని వార్తా నివేదికలు (ఏ హక్కు చర్చలో ఉందో గుర్తించడానికి)

• 2005 జూన్:
  1. శిరోమణి గురుద్వారా ప్రబంధక్ కమిటీ (SGPC) అత్యవసర సమావేశం హర్యానాలోని సిక్కు గురుద్వారాల వ్యవహారాలను నిర్వహించడానికి ప్రత్యేక సంస్థ ఏర్పాటు ప్రతిపాదనను తిరస్కరించింది
  2. తమ మత వ్యవహారాల్లో జోక్యాన్ని సిక్కు సమాజం సహించదని ప్రభుత్వాన్ని హెచ్చరించింది (మత వ్యవహారాల నిర్వహణ హక్కు).
• 2006 జనవరి: అలీగఢ్ ముస్లిం విశ్వవిద్యాలయానికి మైనారిటీ హోదా ఇచ్చిన కేంద్ర చట్టాన్ని అలహాబాద్ హైకోర్టు కొట్టివేసి, పోస్ట్‌గ్రాడ్యుయేట్ వైద్య కోర్సుల్లో ముస్లింలకు సీట్ల రిజర్వేషన్‌ను చట్టవిరుద్ధమని చెప్పింది (మైనారిటీ విద్యాసంస్థ హక్కు).
• 2005 మార్చి:
  1. రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం మతమార్పిడి నిరోధక చట్టం తేవాలని నిర్ణయించింది
  2. ఆ బిల్లు మైనారిటీల్లో అభద్రత, భయాన్ని పెంచుతుందని క్రైస్తవ నాయకులు అన్నారు (మత ప్రచార/మతమార్పిడి అంశం).

హక్కులు హామీల వంటివైతే, వాటిని గౌరవించేవారు లేకపోతే ప్రయోజనం లేదు. రాజ్యాంగంలోని ప్రాథమిక హక్కులు అమలు చేయదగినవి (enforceable) కాబట్టే ముఖ్యమైనవి.

పైన చెప్పిన హక్కుల అమలును కోరే హక్కునే రాజ్యాంగ పరిహారాల హక్కు (Right to Constitutional Remedies) అంటారు. ఇదీ ఒక ప్రాథమిక హక్కే.

• ఇతర హక్కులను ప్రభావవంతం చేస్తుంది: తోటి పౌరులు, ప్రైవేటు సంస్థలు లేదా ప్రభుత్వం మన హక్కులను ఉల్లంఘించవచ్చు. ఏ హక్కు ఉల్లంఘనకు గురైనా కోర్టుల ద్వారా పరిహారం కోరవచ్చు. ప్రాథమిక హక్కు అయితే నేరుగా సుప్రీంకోర్టును లేదా రాష్ట్ర హైకోర్టును ఆశ్రయించవచ్చు.
• అంబేడ్కర్ మాట: డాక్టర్ అంబేడ్కర్ రాజ్యాంగ పరిహారాల హక్కును రాజ్యాంగం యొక్క 'హృదయం, ఆత్మ' (the heart and soul) అన్నారు.
• ఎవరిపై అమలు: ప్రాథమిక హక్కులు శాసనసభలు (Legislatures), కార్యనిర్వాహక వర్గం (Executive), ప్రభుత్వం ఏర్పరిచిన ఇతర అధికార సంస్థల చర్యలకు వ్యతిరేకంగా హామీ ఇవ్వబడ్డాయి. ప్రాథమిక హక్కులను ఉల్లంఘించే చట్టం లేదా చర్య ఉండకూడదు. శాసనసభ లేదా కార్యనిర్వాహక వర్గం ఏ ప్రాథమిక హక్కునైనా తీసివేస్తే లేదా పరిమితం చేస్తే అది చెల్లదు (invalid). కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల చట్టాలను, ప్రభుత్వ విధానాలు, చర్యలను, జాతీయకరణ చేసిన బ్యాంకులు, విద్యుత్ బోర్డుల వంటి ప్రభుత్వ సంస్థలను సవాలు చేయవచ్చు. ప్రైవేటు వ్యక్తులు, సంస్థలపై కూడా కోర్టులు ప్రాథమిక హక్కులను అమలు చేస్తాయి.
• కోర్టుల అధికారాలు:
  1. సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టులకు ప్రాథమిక హక్కుల అమలు కోసం ఆదేశాలు (directions), ఉత్తర్వులు (orders), రిట్‌లు (writs) జారీ చేసే అధికారం ఉంది. బాధితులకు పరిహారం (compensation) ఇప్పించి, ఉల్లంఘనదారులను శిక్షించగలవు. రిట్ అంటే కోర్టు ప్రభుత్వానికి ఇచ్చే ఉత్తర్వుతో కూడిన అధికారిక పత్రం
  2. దీన్ని హైకోర్టు లేదా సుప్రీంకోర్టు మాత్రమే జారీ చేయగలవు. భారత న్యాయవ్యవస్థ ప్రభుత్వం, పార్లమెంటు నుంచి స్వతంత్రంగా ఉంది (అధ్యాయం 4)
  3. పౌరుల హక్కులను కాపాడటానికి అవసరమైనదంతా చేయగల శక్తిమంతమైనది.
• [పుస్తకం వెలుపల:
  1. రాజ్యాంగ పరిహారాల హక్కు ఆర్టికల్ 32
  2. సుప్రీంకోర్టు ఐదు రకాల రిట్‌లు జారీ చేస్తుంది – హెబియస్ కార్పస్, మాండమస్, ప్రొహిబిషన్, సర్టియోరరీ, కో వారంటో. హైకోర్టుల అధికారం ఆర్టికల్ 226.]
• ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యం (Public Interest Litigation – PIL):
  1. ప్రాథమిక హక్కు ఉల్లంఘన జరిగితే బాధితుడు కోర్టుకు వెళ్లవచ్చు. కానీ ఇప్పుడు ఏ వ్యక్తి అయినా, ఉల్లంఘన సామాజిక లేదా ప్రజా ప్రయోజనానికి సంబంధించినదైతే, కోర్టుకు వెళ్లవచ్చు. ప్రభుత్వం చేసిన చట్టం లేదా చర్యకు వ్యతిరేకంగా ప్రజా ప్రయోజనం కోసం ఏ పౌరుడైనా లేదా పౌరుల సమూహమైనా సుప్రీంకోర్టు లేదా హైకోర్టును ఆశ్రయించవచ్చు. న్యాయమూర్తులకు పోస్ట్‌కార్డుపై కూడా రాయవచ్చు
  2. ప్రజా ప్రయోజనంగా భావిస్తే కోర్టు ఆ విషయాన్ని చేపడుతుంది.

భారతదేశమంతటా వేర్వేరు రంగాల్లో మానవ హక్కుల ఉల్లంఘన కేసులు ప్రజల దృష్టికి వస్తున్నాయి. వాటిని ప్రభుత్వ సంస్థలు తీవ్రంగా పట్టించుకోవడం లేదని, నేరస్థులను పట్టుకోవడం లేదని మానవ హక్కుల సంస్థలు, మీడియా తరచూ విమర్శిస్తాయి.

బాధితుల తరఫున ఎవరో జోక్యం చేసుకోవాల్సి వచ్చింది; అక్కడే జాతీయ మానవ హక్కుల సంఘం (NHRC) అడుగు పెట్టింది.

• స్థాపన: NHRC చట్టం ద్వారా 1993లో ఏర్పాటైన స్వతంత్ర సంఘం. న్యాయవ్యవస్థలాగే ఇది ప్రభుత్వం నుంచి స్వతంత్రం.
• నియామకం, సభ్యులు:
  1. రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు
  2. విశ్రాంత న్యాయమూర్తులు, అధికారులు, ప్రముఖ పౌరులు సభ్యులుగా ఉంటారు.
• ప్రత్యేకత: కోర్టు కేసులు నిర్ణయించే బాధ్యత దీనికి లేదు కాబట్టి బాధితులు తమ మానవ హక్కులు పొందేలా సహాయం చేయడంపై దృష్టి పెట్టగలదు.
• మానవ హక్కుల పరిధి: రాజ్యాంగం పౌరులకు ఇచ్చిన అన్ని హక్కులు, అలాగే భారత్ సంతకం చేసిన ఐక్యరాజ్యసమితి ప్రాయోజిత అంతర్జాతీయ ఒప్పందాల్లో పేర్కొన్న హక్కులు కూడా NHRCకి మానవ హక్కులే.
• పని:
  1. ఏ మానవ హక్కుల ఉల్లంఘన కేసునైనా విచారిస్తుంది
  2. ఉల్లంఘనకు ప్రేరేపించిన లేదా దాన్ని నియంత్రించడంలో ప్రభుత్వ అధికారి నిర్లక్ష్యం వహించిన కేసులనూ విచారిస్తుంది
  3. దేశంలో మానవ హక్కులను ప్రోత్సహించడానికి ఇతర సాధారణ చర్యలు తీసుకుంటుంది. తన విచారణ ఫలితాలు, సిఫారసులను ప్రభుత్వానికి సమర్పిస్తుంది లేదా బాధితుల తరఫున కోర్టులో జోక్యం చేసుకుంటుంది.
• అధికారాలు: విచారణకు విస్తృత అధికారాలున్నాయి – కోర్టులా సాక్షులను సమన్లతో పిలవడం, ఏ ప్రభుత్వ అధికారినైనా ప్రశ్నించడం, ఏ అధికారిక పత్రాన్నైనా కోరడం, ఏ జైలునైనా తనిఖీ చేయడం, ఘటనా స్థలంలో విచారణకు స్వంత బృందాన్ని పంపడం.
• పరిమితి:
  1. తప్పు చేసినవారిని NHRC స్వయంగా శిక్షించలేదు
  2. అది కోర్టుల బాధ్యత. NHRC పని స్వతంత్రమైన, విశ్వసనీయమైన విచారణ జరపడం.
• ఫిర్యాదు విధానం: ఏ భారత పౌరుడైనా మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనపై NHRC చిరునామాకు లేఖ రాయవచ్చు: నేషనల్ హ్యూమన్ రైట్స్ కమిషన్, జి.పి.ఓ. కాంప్లెక్స్, ఐ.ఎన్.ఏ., న్యూఢిల్లీ 110023. ఫీజు గానీ, నిర్దిష్ట లాంఛన పద్ధతి గానీ లేదు.
• రాష్ట్ర కమిషన్లు:
  1. NHRC లాగే రాష్ట్ర మానవ హక్కుల కమిషన్లు (State Human Rights Commissions) ఉన్నాయి
  2. పుస్తకం ప్రకారం దేశంలోని 28 రాష్ట్రాల్లో.
• [పుస్తకం వెలుపల:
  1. NHRC చట్టం – మానవ హక్కుల పరిరక్షణ చట్టం, 1993
  2. ఛైర్‌పర్సన్‌గా సుప్రీంకోర్టు విశ్రాంత ప్రధాన న్యాయమూర్తి లేదా విశ్రాంత న్యాయమూర్తి ఉంటారు.]
• అభ్యాసం:
  1. తమ రాష్ట్రంలో రాష్ట్ర మానవ హక్కుల కమిషన్ ఉందో లేదో, దాని కార్యకలాపాలేమిటో తెలుసుకోవడం
  2. తమ ప్రాంతంలో జరిగిన మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనపై NHRCకి పిటిషన్ రాయడం.

ప్రాథమిక హక్కులు మాత్రమే పౌరులకున్న హక్కులు కాదు. అవి అన్ని హక్కులకు మూలం, కానీ రాజ్యాంగం, చట్టాలు ఇంకా విస్తృత హక్కులను ఇస్తాయి. కాలక్రమంలో హక్కుల పరిధి విస్తరించింది.

చట్టబద్ధ హక్కుల విస్తరణ

• కాలానుగుణంగా కోర్టులు తీర్పుల ద్వారా హక్కుల పరిధిని పెంచాయి. పత్రికా స్వేచ్ఛ, సమాచార హక్కు, విద్యా హక్కు వంటి హక్కులు ప్రాథమిక హక్కుల నుంచి ఉద్భవించాయి.
• విద్య:
  1. పాఠశాల విద్య ఇప్పుడు భారత పౌరులకు హక్కు. 14 ఏళ్ల వయసు వరకు పిల్లలందరికీ ఉచిత, నిర్బంధ విద్యను అందించే బాధ్యత ప్రభుత్వాలది. [పుస్తకం వెలుపల: 86వ రాజ్యాంగ సవరణ (2002)తో ఆర్టికల్ 21A చేర్చి 6–14 ఏళ్ల పిల్లలకు విద్యను ప్రాథమిక హక్కు చేశారు
  2. విద్యా హక్కు చట్టం (RTE Act, 2009) 2010 ఏప్రిల్ 1 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది.]
• సమాచార హక్కు:
  1. పార్లమెంటు పౌరులకు సమాచార హక్కు కల్పిస్తూ చట్టం చేసింది. ఈ చట్టం భావ ప్రకటన స్వేచ్ఛ ప్రాథమిక హక్కు కింద వచ్చింది
  2. ప్రభుత్వ కార్యాలయాల నుంచి సమాచారం కోరే హక్కు మనకు ఉంది. [పుస్తకం వెలుపల: సమాచార హక్కు చట్టం, 2005.]
• జీవించే హక్కు: ఇటీవల సుప్రీంకోర్టు జీవించే హక్కు అర్థాన్ని ఆహార హక్కు (right to food) వరకు విస్తరించింది.
• రాజ్యాంగ హక్కులు:
  1. రాజ్యాంగం ప్రాథమిక హక్కులు కాని అనేక హక్కులను ఇస్తుంది. ఉదాహరణకు ఆస్తి హక్కు ప్రాథమిక హక్కు కాదు కానీ రాజ్యాంగ హక్కు (constitutional right). ఎన్నికల్లో ఓటు వేసే హక్కు ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ హక్కు. [పుస్తకం వెలుపల: 44వ సవరణ (1978) ద్వారా ఆస్తి హక్కును ప్రాథమిక హక్కుల జాబితా నుంచి తొలగించి ఆర్టికల్ 300Aలో రాజ్యాంగ హక్కుగా ఉంచారు
  2. ఇప్పుడు చట్ట అధికారం లేకుండా ఎవరి ఆస్తినీ హరించరాదు. 2017లో సుప్రీంకోర్టు (పుట్టస్వామి కేసు) గోప్యత హక్కును ఆర్టికల్ 21 కింద ప్రాథమిక హక్కుగా ప్రకటించింది – అంటే పుస్తకంలో 'ప్రాథమిక హక్కులుగా చేయాలా?' అని అడిగిన గోప్యత నేడు ప్రాథమిక హక్కు.]

మానవ హక్కులు

• కొన్నిసార్లు విస్తరణ మానవ హక్కుల (human rights) రూపంలో జరుగుతుంది. ఇవి చట్టం గుర్తించి ఉండవచ్చు లేదా గుర్తించకపోవచ్చు అయిన సార్వత్రిక నైతిక వాదనలు. పైన ఇచ్చిన హక్కు నిర్వచనం ప్రకారం ఇవి హక్కులు కావు. ప్రపంచమంతా ప్రజాస్వామ్య విస్తరణతో ఈ వాదనలను అంగీకరించమని ప్రభుత్వాలపై ఒత్తిడి పెరుగుతోంది. కొన్ని అంతర్జాతీయ ఒడంబడికలు (covenants) కూడా హక్కుల విస్తరణకు తోడ్పడ్డాయి.
• కొత్త హక్కులు సమాజాలు అభివృద్ధి చెందేకొద్దీ, లేదా కొత్త రాజ్యాంగాలు రూపొందేకొద్దీ ఉద్భవిస్తాయి
• అవి ప్రజల పోరాట ఫలితం.

కొత్త రాజ్యాంగాలు, అంతర్జాతీయ ఒడంబడికలు హక్కులను ఎలా విస్తరించాయో పుస్తకం చివరలో చూపిస్తుంది.

దక్షిణాఫ్రికా రాజ్యాంగం ఇచ్చే కొత్త హక్కులు

• గోప్యత హక్కు (Right to privacy): పౌరుల ఇంటిని సోదా చేయరాదు, ఫోన్లను ట్యాప్ చేయరాదు, వారి సమాచార ప్రసారాన్ని తెరవరాదు.
• ఆరోగ్యానికి, శ్రేయస్సుకు హాని చేయని పర్యావరణ హక్కు.
• తగిన గృహ వసతిని పొందే హక్కు.
• ఆరోగ్య సంరక్షణ సేవలు, తగినంత ఆహారం, నీరు పొందే హక్కు
• ఎవరికీ అత్యవసర వైద్య చికిత్సను నిరాకరించకూడదు.

ఆర్థిక, సామాజిక, సాంస్కృతిక హక్కులపై అంతర్జాతీయ ఒడంబడిక (ICESCR)

• ఇది భారత రాజ్యాంగ ప్రాథమిక హక్కుల్లో నేరుగా లేని అనేక హక్కులను గుర్తిస్తుంది. ఇది ఇంకా అంతర్జాతీయ ఒప్పందంగా (treaty) మారలేదు, కానీ ప్రపంచవ్యాప్త మానవ హక్కుల కార్యకర్తలు దీన్ని మానవ హక్కుల ప్రమాణంగా చూస్తారు. అందులో:
• పని హక్కు: పని చేసి జీవనోపాధి సంపాదించే అవకాశం అందరికీ;
• సురక్షిత, ఆరోగ్యకర పని పరిస్థితులు, కార్మికులకు, వారి కుటుంబాలకు మంచి జీవన ప్రమాణం కల్పించే న్యాయమైన వేతనాలు;
• తగిన ఆహారం, బట్టలు, గృహంతో కూడిన సరైన జీవన ప్రమాణ హక్కు;
• సామాజిక భద్రత, బీమా హక్కు;
• ఆరోగ్య హక్కు: అనారోగ్యంలో వైద్య సంరక్షణ, ప్రసవ సమయంలో మహిళలకు ప్రత్యేక శ్రద్ధ, అంటువ్యాధుల నివారణ;
• విద్య హక్కు: ఉచిత, నిర్బంధ ప్రాథమిక విద్య, ఉన్నత విద్యకు సమాన ప్రాప్యత.
• పని హక్కు, ఆరోగ్య హక్కు, కనీస జీవనోపాధి హక్కు, గోప్యత హక్కు భారత్‌లో కూడా ప్రాథమిక హక్కులుగా చేయాలని చాలా మంది భావిస్తారని పుస్తకం చర్చకు పెడుతుంది.

అధ్యాయం చివరి అభ్యాసాల్లో, పదకోశంలో ఇచ్చిన పరీక్షా సంబంధిత అంశాలు ఇవి.

పదకోశం (Glossary)

• అమ్నెస్టీ ఇంటర్నేషనల్:
  1. మానవ హక్కుల కోసం ప్రచారం చేసే స్వచ్ఛంద సేవకుల అంతర్జాతీయ సంస్థ
  2. ప్రపంచమంతా మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనపై స్వతంత్ర నివేదికలు ఇస్తుంది.
• వాదన (Claim): తోటి పౌరులు, సమాజం లేదా ప్రభుత్వంపై వ్యక్తి చేసే చట్టబద్ధ లేదా నైతిక హక్కుల డిమాండ్.
• ఒడంబడిక (Covenant):
  1. వ్యక్తులు, సమూహాలు లేదా దేశాలు ఒక నియమాన్ని లేదా సూత్రాన్ని పాటిస్తామని చేసే వాగ్దానం
  2. సంతకం చేసినవారికి చట్టబద్ధంగా కట్టుబడి ఉంటుంది.
• దళితులు (Dalit):
  1. తక్కువ కులాలుగా, తాకరానివారిగా ఇతరులు పరిగణించిన కులాలకు చెందినవారు
  2. షెడ్యూల్డ్ కులాలు, అణగారిన తరగతులు వంటి ఇతర పేర్లతో కూడా పిలుస్తారు.
• జాతి సమూహం (Ethnic group):
  1. ఉమ్మడి పూర్వీకుల ఆధారంగా సభ్యులు తమను ఒకరితో ఒకరు గుర్తించుకునే మానవ సమూహం
  2. సాంస్కృతిక ఆచారాలు, మత విశ్వాసాలు, చారిత్రక జ్ఞాపకాలు వారిని కలుపుతాయి.
• ట్రాఫిక్ (Traffic): అనైతిక ప్రయోజనాల కోసం పురుషులు, స్త్రీలు లేదా పిల్లలను అమ్మడం, కొనడం.
• సమన్ (Summon): ఒక వ్యక్తి తన ముందు హాజరుకావాలని కోర్టు ఇచ్చే ఆదేశం.
• రిట్ (Writ):
  1. ప్రభుత్వానికి కోర్టు ఇచ్చే ఉత్తర్వుతో కూడిన అధికారిక పత్రం
  2. హైకోర్టు లేదా సుప్రీంకోర్టు మాత్రమే జారీ చేయగలవు.

అధ్యాయం చివరి అభ్యాసాల్లో ఇచ్చిన పరీక్షా సంబంధిత అంశాలు ఇవి.

అభ్యాసాల్లోని వాస్తవ ప్రశ్నలు, జవాబులు

• ప్రాథమిక హక్కు ఆచరణ కానిది:
  1. తల్లిదండ్రుల ఆస్తి పిల్లలకు వారసత్వంగా రావడం ప్రాథమిక హక్కు ఆచరణ కాదు (బిహార్ కార్మికులు పంజాబ్‌కు పనికి వెళ్లడం = సంచార/వృత్తి స్వేచ్ఛ
  2. క్రైస్తవ మిషనరీ పాఠశాలలు = మైనారిటీ విద్యా హక్కు
  3. ఉద్యోగులైన స్త్రీపురుషులకు సమాన జీతం = సమానత్వం).
• భారత పౌరునికి లేని స్వేచ్ఛ: సాయుధ విప్లవంలో పాల్గొనే స్వేచ్ఛ. (ప్రభుత్వాన్ని విమర్శించడం, ప్రభుత్వాన్ని మార్చడానికి ఉద్యమం ప్రారంభించడం, రాజ్యాంగ ప్రధాన విలువలను వ్యతిరేకించడం అనే స్వేచ్ఛలు ఉంటాయి.)
• భారత రాజ్యాంగంలో అందుబాటులో ఉన్న హక్కు:
  1. తమ సంస్కృతిని కాపాడుకునే హక్కు. (పని హక్కు, తగిన జీవనోపాధి హక్కు, గోప్యత హక్కు పుస్తకం ప్రకారం ప్రాథమిక హక్కులుగా లేవు
  2. గోప్యతకు 2017 తర్వాత స్థితి – పైన నోట్‌లో చూడండి.)
• హక్కు – ఏ ప్రాథమిక హక్కు కిందికి వస్తుంది:
  1. మత ప్రచార స్వేచ్ఛ → మత స్వేచ్ఛా హక్కు
  2. జీవించే హక్కు → స్వేచ్ఛా హక్కు
  3. అంటరానితనం నిషేధం → సమానత్వపు హక్కు
  4. కట్టు బానిసత్వం నిషేధం → దోపిడీకి వ్యతిరేకంగా హక్కు.
• ప్రజాస్వామ్యం, హక్కుల సంబంధం:
  1. ప్రతి ప్రజాస్వామ్య దేశం పౌరులకు హక్కులు ఇస్తుంది అన్న ప్రకటన ఎక్కువ సరైనది
  2. హక్కులు ఇచ్చే ప్రతి దేశమూ ప్రజాస్వామ్యం కాదు. ప్రజాస్వామ్యానికి హక్కులు తప్పనిసరి.
• స్వేచ్ఛపై ఆంక్షలు – సమర్థనీయమా?:
  1. భద్రత కారణాల వల్ల సరిహద్దు ప్రాంతాలకు వెళ్లడానికి అనుమతి అవసరం
  2. స్థానికుల ప్రయోజనాల రక్షణకు కొన్ని ప్రాంతాల్లో బయటివారికి ఆస్తి కొనే అనుమతి లేకపోవడం – ఇవి సహేతుక ఆంక్షలుగా చర్చించవచ్చు. కానీ ఎన్నికల్లో పాలక పార్టీకి వ్యతిరేకంగా పోయే పుస్తక ప్రచురణను ప్రభుత్వం నిషేధించడం సమర్థనీయం కాదు (భావ ప్రకటన స్వేచ్ఛ ఉల్లంఘన).
• సామాజిక వివక్ష ఉదాహరణ: కులం కారణంగా ఎంబీఏ ప్రవేశ దరఖాస్తును తిరస్కరించి, 'పారిశుద్ధ్య ఉద్యోగానికి దరఖాస్తు చేయి' అనడం సమానత్వపు హక్కు (వివక్ష నిషేధం, అవకాశ సమానత్వం), వృత్తి స్వేచ్ఛ ఉల్లంఘన.
• వివాహిత మహిళ పేరు: వివాహం తర్వాత భర్త ఇంటి పేరు వాడాలని బలవంతం చేయడం – భర్త పేరు మారనప్పుడు భార్య పేరు ఎందుకు మారాలనే వాదన లింగ సమానత్వ సూత్రంతో ముడిపడి ఉంది.
• అటవీ నివాసుల తరలింపు:
  1. మధ్యప్రదేశ్‌లోని హోషంగాబాద్ జిల్లా పిపారియాలో వేలాది ఆదివాసీలు, అటవీ నివాసులు సాత్పురా జాతీయ ఉద్యానవనం, బోరి వన్యప్రాణి అభయారణ్యం, పచ్‌మరి వన్యప్రాణి అభయారణ్యం నుంచి ప్రతిపాదిత తరలింపుకు వ్యతిరేకంగా చేరారు. ఇది తమ జీవనోపాధి, విశ్వాసాలపై దాడి అని వారి వాదన
  2. ప్రాంత అభివృద్ధికి, వన్యప్రాణి రక్షణకు తరలింపు అవసరమని ప్రభుత్వ వాదన.
• హక్కుల అనుసంధాన చిత్రం:
  1. ఉదాహరణకు సంచార స్వేచ్ఛ వృత్తి స్వేచ్ఛతో ముడిపడి ఉంది (పని స్థలానికి వెళ్లడానికి)
  2. తీర్థయాత్రకు వెళ్లడం మత స్వేచ్ఛతో ముడిపడి ఉంటుంది.
• పత్రికా కృషి: సంపాదకునికి లేఖ, మానవ హక్కుల సంస్థ పత్రికా ప్రకటన, సుప్రీంకోర్టు ఆదేశంపై శీర్షిక, కస్టడీ హింసపై సంపాదకీయం.