పార్లమెంటరీ వ్యవస్థ – శాసనసభ & కార్యనిర్వాహక వర్గం (The Parliamentary System)

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత భారత పౌరులు తమ పాలనపై తామే నిర్ణయం తీసుకునే అవకాశం పొందారు. దానికి మొదటి పెద్ద అడుగు స్వతంత్ర భారత రాజ్యాంగ రచన. రాజ్యాంగం సార్వత్రిక వయోజన ఓటుహక్కు (Universal Adult Franchise) ఇచ్చింది.

సామాజిక, ఆర్థిక నేపథ్యం, లింగం, జాతి, మతంతో సంబంధం లేకుండా వయోజనులందరికీ ఓటు హక్కు ఉంటుంది.

• పాత పార్లమెంట్ భవనం (ఇప్పుడు సంవిధాన్ సదన్): 1920లలో నిర్మించారు. రాజ్యాంగ పరిషత్ ఇక్కడే సమావేశమైంది. ఏడు దశాబ్దాలకు పైగా పార్లమెంట్ హౌస్‌గా సేవలందించింది.
• కొత్త పార్లమెంట్ భవనం (సంసద్ భవన్), న్యూఢిల్లీ: పెరిగిన అవసరాలకు – సామర్థ్యం, సాంకేతికత, సుస్థిరత, భద్రత – తగినట్లు నిర్మించారు.
• ఆకారం త్రికోణాకారం
• సమతుల్యత, అందరినీ కలుపుకోవడం, లక్ష్యం అనే భావాలకు ప్రతీక.
• హరిత నిర్మాణ పద్ధతులతో విద్యుత్ వినియోగాన్ని 30 శాతం తగ్గిస్తుంది.
• గోడలపై నెమలి, తామర, గిరిజన కళ, దేవాలయ నమూనాలు, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుల శిల్పాలు ఉన్నాయి
• అశోక చిహ్నం కూడా ఉంది.
• సెంగోల్ (Sengol): బంగారు పూత పూసిన వెండి రాజదండం. 1947 ఆగస్టు 14న అధికార మార్పిడికి సంకేతంగా మొదటి ప్రధాని జవహర్‌లాల్ నెహ్రూకు అందజేశారు. ఇప్పుడు కొత్త లోక్‌సభలో స్పీకర్ పీఠం దగ్గర ఉంది. చోళుల కాలం నాటి సంప్రదాయం – అధికారం ధర్మబద్ధంగా ఉండాలని గుర్తుచేసేది. పైన నంది ఉంటుంది, అది న్యాయానికి ప్రతీక.
• పార్లమెంట్ స్థానం: దేశానికి చట్టాలు చేసే అత్యున్నత శాసన సభ (Supreme Legislative Body). ప్రజలు నేరుగా ఎన్నుకునే ప్రతినిధులు లోక్‌సభ సభ్యులవుతారు. వారిలో మెజారిటీ వర్గం ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. పార్లమెంట్ ప్రభుత్వ పనిని నియంత్రిస్తుంది, మార్గనిర్దేశం చేస్తుంది. అందువల్ల ప్రభుత్వం ప్రజల అంగీకారంతో పనిచేస్తున్నట్లే.
• లోక్‌సభల సంఖ్య:
  1. 1952లో మొదటి లోక్‌సభ ఏర్పడింది
  2. 17 లోక్‌సభలు పూర్తయ్యాయి. 18వ లోక్‌సభ 2024 జూన్‌లో ఏర్పడింది.

భారత పార్లమెంట్ రాష్ట్రపతి, రెండు సభలతో కలిసి ఏర్పడుతుంది. ఆ రెండు సభలు లోక్‌సభ (House of the People – దిగువ సభ), రాజ్యసభ (Council of States – ఎగువ సభ). రెండు సభలు ఉండే ఈ వ్యవస్థను ద్విసభా విధానం (Bicameral System) అంటారు.

• లోక్‌సభ: సభ్యులను ప్రజలు నేరుగా ఎన్నుకుంటారు (సార్వత్రిక వయోజన ఓటుహక్కు ఆధారంగా). రాజ్యాంగం ప్రకారం గరిష్ఠ సభ్యుల సంఖ్య 550.
• రాజ్యసభ: సభ్యులను పరోక్షంగా ఎన్నుకుంటారు – ఎలక్టోరల్ కాలేజీ ద్వారా (రాష్ట్రాల శాసనసభ్యుల ద్వారా).
• సీట్ల కేటాయింపు: రాజ్యసభ సీట్లు, లోక్‌సభలో ప్రాతినిధ్యం రెండూ ప్రతి రాష్ట్ర జనాభా ఆధారంగా ఉంటాయి.
• అధ్యక్షత వహించే అధికారులు:
  1. లోక్‌సభ: సభ్యులు స్పీకర్‌ను ఎన్నుకుంటారు. స్పీకర్ సమావేశాలు నిర్వహిస్తారు, సభ్యులకు మాట్లాడే అవకాశం ఇస్తారు, క్రమశిక్షణ పాటింపజేస్తారు, నిబంధనలు అమలయ్యేలా చూస్తారు.
  2. రాజ్యసభ: భారత ఉపరాష్ట్రపతి అధ్యక్షత వహిస్తారు (ఛైర్‌పర్సన్).
• రెండు సభలు ఎందుకు?:
  1. రాజ్యాంగ రచనలో విస్తృత చర్చ జరిగింది. స్వతంత్ర భారత సవాళ్లకు ఒకే ప్రత్యక్ష ఎన్నికైన సభ సరిపోదని భావించారు. సమాఖ్య (Federalism) స్ఫూర్తికి తగ్గట్లు రాష్ట్రాల మండలి అయిన రాజ్యసభ అవసరమైంది
  2. దాని ఎన్నిక విధానం కూడా భిన్నంగా రూపొందించారు.
• సమాఖ్య విధానం: కేంద్రం, రాష్ట్రాలు, స్థానిక ప్రభుత్వాల మధ్య అధికారం పంచుకునే పాలనా రూపం. ఇది జాతీయ ఐక్యత, స్థానిక ప్రయోజనాల మధ్య సమతుల్యతను కాపాడుతుంది.
• పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యానికి స్ఫూర్తులు: బ్రిటన్ వ్యవస్థ ప్రధాన స్ఫూర్తి. అదనంగా బ్రిటిష్ పాలనలోని పరిమిత భాగస్వామ్యం ద్వారా వచ్చిన పార్లమెంటరీ విధాన పరిచయం, ప్రాచీన గణతంత్రాలైన మహాజనపదాల జ్ఞాపకాలు, పెద్దలు సమష్టిగా నిర్ణయించిన గ్రామ పంచాయతీలు కూడా ప్రభావం చూపాయి.
• బహుభాషా అనువాదం: చర్చలు అందరికీ అందేలా అనువాద సేవలు ఉన్నాయి. మొదట 12 భాషల్లో – హిందీ, ఇంగ్లిష్, అస్సామీ, బెంగాలీ, గుజరాతీ, కన్నడ, మలయాళం, మరాఠీ, ఒడియా, తమిళం, పంజాబీ, తెలుగు – ఏకకాల వ్యాఖ్యానం ఉండేది. తర్వాత ఆరు భాషలు (బోడో, డోగ్రీ, మైథిలి, మణిపురి, ఉర్దూ, సంస్కృతం) చేరాయి.

పార్లమెంట్ చేసిన చట్టాలను అమలు చేసి అమల్లో పెట్టడం కార్యనిర్వాహక (Executive) బాధ్యత. చట్టాలు చేయడం (Legislative) ఎంత ముఖ్యమో వాటిని అమలు చేయడం అంతే ముఖ్యం. కేంద్ర కార్యనిర్వాహక వర్గం పార్లమెంట్ శాసన అధికారాలకు ప్రాణం పోస్తుంది.

• కేంద్ర కార్యనిర్వాహక వర్గం (Union Executive) సభ్యులు:
  1. రాష్ట్రపతి (President)
  2. ఉపరాష్ట్రపతి (Vice President)
  3. ప్రధానమంత్రి నాయకత్వంలోని మంత్రిమండలి (Council of Ministers)
• మంత్రిమండలి ఎంపిక: పార్లమెంట్ రెండు సభల సభ్యుల్లో నుంచే ఎంపికవుతారు. వారు లోక్‌సభకు సమష్టిగా బాధ్యులు (Collective Responsibility).
• రాష్ట్రపతి: దేశాధినేత (Head of State), కార్యనిర్వాహక వర్గానికి నామమాత్రపు అధిపతి (Nominal Head).
• ప్రధానమంత్రిని, ఇతర మంత్రులను నియమిస్తారు.
• పార్లమెంట్‌ను సమావేశపరుస్తారు
• బిల్లులకు ఆమోదం (assent) ఇస్తారు.
• మంత్రిమండలి రాష్ట్రపతికి సహాయం చేసి సలహా ఇస్తుంది.
• ప్రత్యేక పరిస్థితుల్లో – ముఖ్యంగా లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో ఏ పార్టీకీ స్పష్టమైన మెజారిటీ రానప్పుడు – విచక్షణాధికారాలు (Discretionary Powers) వాడగలరు.
• ప్రధానమంత్రి: భారత పార్లమెంటరీ వ్యవస్థలో వాస్తవ కార్యనిర్వాహక అధికారి (de facto executive authority).
• లోక్‌సభలో మెజారిటీ పార్టీ లేదా కూటమి నాయకుడిని రాష్ట్రపతి ప్రధానిగా నియమిస్తారు.
• లోక్‌సభలోని మెజారిటీ సభ్యుల మద్దతుతో కొనసాగుతారు.
• విధులు: మంత్రిమండలికి నాయకత్వం, రాష్ట్రపతికి సలహా, వివిధ మంత్రిత్వ శాఖల పని సమన్వయం, జాతీయ విధానాల రూపకల్పన.
• సివిల్ సర్వెంట్లు: శాశ్వత అధికారుల వర్గం (బ్యూరోక్రాట్లు/ఆడ్మినిస్ట్రేటర్లు). మంత్రుల ఆదేశాల మేరకు పనిచేసి చట్టాలు, విధానాల అమలుకు, శాఖల సజావు పనితీరుకు తోడ్పడతారు.
• బిల్లుల మూలం: పార్లమెంట్‌కు వచ్చే చాలా బిల్లులను ప్రభుత్వమే ప్రారంభిస్తుంది.

రాజ్యాంగం పార్లమెంట్ నెరవేర్చాల్సిన ముఖ్య విధులను నిర్దేశించింది. వాటిని నాలుగు శీర్షికల కింద వర్గీకరిస్తారు: 1) రాజ్యాంగ విధులు (Constitutional functions), 2) శాసనం చేయడం (Law making), 3) కార్యనిర్వాహక జవాబుదారీతనం (Executive accountability), 4) ఆర్థిక జవాబుదారీతనం (Financial accountability).

• రాజ్యాంగ విధులు: రాజ్యాంగ ప్రధాన విలువలను కాపాడే బాధ్యత పార్లమెంట్‌కు ఉంది.
• సార్వత్రిక వయోజన ఓటుహక్కు ద్వారా పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యాన్ని నడపడం.
• శాసన, కార్యనిర్వాహక, న్యాయ వ్యవస్థల మధ్య అధికారాల విభజన పాటించడం.
• సమాఖ్య విధానం కొనసాగేలా చూడటం.
• ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాలను చట్టాలు, విధానాల ద్వారా కాపాడటం.
• రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నిక, రాజ్యాంగ సవరణలు కూడా ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ విధులు.
• కార్యనిర్వాహక జవాబుదారీతనం: ప్రధాని, మంత్రిమండలి చట్టాలను అమలు చేస్తారు, రోజువారీ పాలన నిర్ణయాలు తీసుకుంటారు. వారు లోక్‌సభకు సమాధానం చెప్పాలి.
• ప్రశ్నోత్తరాల సమయం (Question Hour):
  1. సాధారణంగా సమావేశంలో మొదటి గంట. ఎంపీలు ప్రభుత్వ విధానాలు, కార్యకలాపాలపై మంత్రులను ప్రశ్నిస్తారు
  2. మంత్రులు తమ చర్యలను సమర్థించుకోవాలి.
• ప్రత్యేక కమిటీలు:
  1. మంత్రిత్వ శాఖలు తమ విధానాలను వివరించాలి
  2. వివిధ పార్టీల ఎంపీలు సభ్యులుగా ఉండవచ్చు.
• స్టాండింగ్ కమిటీ (Standing Committee):
  1. ఎంపీలతో కూడిన శాశ్వత కమిటీ
  2. సభ్యులు మారినా కమిటీ నిర్మాణం కొనసాగుతుంది. ప్రభుత్వ కార్యకలాపాలను పరిశీలించి సిఫార్సులు చేస్తుంది, ప్రశ్నలు అడుగుతుంది. ఉదా: ఆరోగ్య, కుటుంబ సంక్షేమంపై స్టాండింగ్ కమిటీ నివేదిక – ఆయుష్ శాఖపై సిఫార్సులు చేయగా, ప్రభుత్వం 'ప్రజారోగ్యం రాష్ట్ర జాబితా అంశం' అని తన స్పందన తెలిపింది.
• నివేదిక వివరాలు:
  1. కమిటీ ఆయుష్ సదుపాయాలను PHC, CHC, జిల్లా ఆసుపత్రులతో కలిపి ఏర్పాటు చేయాలని సిఫార్సు చేసింది
  2. కొన్ని రాష్ట్రాలు/UTలలో ప్రత్యేక ఆయుష్ శాఖ లేదని గమనించి, ఏర్పాటు చేసేలా రాష్ట్రాలను ఒప్పించమని ఆయుష్ మంత్రిత్వ శాఖకు సూచించింది. ప్రభుత్వం (కేంద్ర ఆయుష్ మంత్రిత్వ శాఖ) వేర్వేరు సమావేశాల్లో రాష్ట్రాలను ప్రత్యేక డైరెక్టరేట్లు, SPMU/DPMU (రాష్ట్ర/జిల్లా ప్రాజెక్టు నిర్వహణ యూనిట్లు)లో సిబ్బంది ఏర్పాటు చేయమని కోరింది. అప్పటికి 24 రాష్ట్రాలు/UTలలో ప్రత్యేక ఆయుష్ డైరెక్టరేట్ ఉంది.
• ఆర్థిక జవాబుదారీతనం:
  1. వార్షిక బడ్జెట్ ద్వారా ప్రభుత్వ వ్యయాన్ని ఆమోదించి పర్యవేక్షిస్తుంది
  2. వివిధ మంత్రిత్వ శాఖలకు నిధుల పంపిణీని పరిశీలిస్తుంది. ప్రభుత్వం వినియోగించేది ప్రజల డబ్బు కాబట్టి ఈ పర్యవేక్షణ అవసరం.
• పార్లమెంట్‌లో కవిత్వం, హాస్యం:
  1. 2025–26 కేంద్ర బడ్జెట్ ప్రసంగంలో (2025 ఫిబ్రవరి 1) నిర్మలా సీతారామన్ తిరుక్కురళ్ పద్యం చదివారు. 2011లో లోక్‌సభ చర్చలో సుష్మా స్వరాజ్ ఒక కవితా పంక్తి చెప్పి 'కాఫిలా ఎందుకు లూటీ అయింది – ప్రశ్న నాయకత్వంపైనే' అంటూ ప్రభుత్వాన్ని విమర్శించారు
  2. అప్పటి ప్రధాని మన్మోహన్ సింగ్ 'నా ఉత్సాహాన్ని, నా నిరీక్షణను చూడండి' అనే భావంతో మరో కవితా పంక్తితో ప్రశాంతంగా బదులిచ్చారు. తిరుక్కురళ్ పద్యానికి భావం: 'వర్షం కోసం జీవులు ఎదురుచూసినట్లు, మంచి పాలన కోసం ప్రజలు ఎదురుచూస్తారు'
  3. అప్పుడు అధికార బెంచీల సభ్యులు బల్లలు చరిచారు.

శాసనం చేయడం పార్లమెంట్ ప్రాథమిక బాధ్యతల్లో ఒకటి. రాజ్యాంగం ఇందుకు సుదీర్ఘమైన, కఠినమైన ప్రక్రియను నిర్దేశించింది. చట్టం సాధారణంగా 'చట్టం (Act)' అనే సాధనం ద్వారా అమల్లోకి వస్తుంది.

బిల్లు (Bill) అంటే ప్రతిపాదిత చట్టం యొక్క ముసాయిదా; పార్లమెంట్ ఆమోదం పొందితేనే అది చట్టమవుతుంది.

• బిల్లు నుంచి చట్టం వరకు దశలు (సరళీకృతం):
  1. 1) ఏదైనా ఒక సభలో ప్రవేశపెట్టడం
  2. 2) బిల్లు పఠనం (Reading)
  3. 3) స్టాండింగ్ కమిటీకి పంపడం (అన్ని బిల్లులు కమిటీకి వెళ్లవు)
  4. 4) క్లాజుల వారీ చర్చ, సవరణలపై ఓటింగ్
  5. 5) పరిశీలన, ఆమోదం కోసం తీసుకోవడం; బిల్లుపై ఓటింగ్
  6. 6) అదే ప్రక్రియ రెండో సభలో పునరావృతం
  7. 7) రాష్ట్రపతి ఆమోదం (Presidential assent)
  8. 8) గెజిట్ నోటిఫికేషన్ (Gazette notification)
• పదాలు:
  1. క్లాజు (Clause) – బిల్లులోని వివరాలు చెప్పే భాగాలు (RTEలో 6–14 ఏళ్ల వయోపరిమితి ఒక క్లాజు). గెజిట్ – చట్టపరమైన పత్రాలు, అధికారిక సమాచారాన్ని ప్రకటించే ప్రభుత్వ అధికారిక ప్రచురణ. పఠనం (Reading) – బ్రిటిష్ పార్లమెంట్ నుంచి వచ్చిన సంప్రదాయం
  2. ఒకప్పుడు ఎంపీలకు చదువు రాక గుమాస్తా బిల్లు చదివేవాడు, ఇప్పుడు ఎంపీలే చదువుతారు.
• RTE చట్టం ప్రయాణం (Right of Children to Free and Compulsory Education Act, 2009):
  1. మూలం: ఆదేశిక సూత్రాలు (DPSP). రాజ్యాంగ కర్తలు స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన దశాబ్దంలో అమలు కావాలని భావించారు; జరగలేదు.
  2. 1990ల ప్రారంభంలో విద్య జీవించే హక్కులో భాగమని కోర్టులో వాదన వచ్చింది.
  3. 86వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 2002: ఆర్టికల్ 21A చేర్చారు – 6–14 ఏళ్ల పిల్లలందరికీ ఉచిత, నిర్బంధ విద్య అందించడం రాష్ట్ర బాధ్యత.
  4. ఆరేళ్ల తర్వాత (2008) బిల్లుగా రాజ్యసభలో ప్రవేశపెట్టారు; కమిటీ అధ్యయనం చేసి మార్పులు సూచించింది. ప్రధాన చర్చ – కొత్త పాఠశాలలు, మౌలిక వసతులు, ఉపాధ్యాయుల ఖర్చు.
  5. 2009 ఎన్నికల తర్వాత కొత్త ప్రభుత్వం ముందుకు తీసుకెళ్లింది; 2009 ఆగస్టులో లోక్‌సభలో ఆమోదం పొంది రాష్ట్రపతి ఆమోదంతో చట్టమైంది.
• మనీ బిల్లు (Money Bill):
  1. పన్నులు, ప్రభుత్వ రుణాల వంటి ఆర్థిక అంశాల బిల్లు
  2. లోక్‌సభలో మాత్రమే ప్రవేశపెట్టాలి, ప్రవేశానికి రాష్ట్రపతి ముందస్తు సిఫార్సు అవసరం.

శాసన వ్యవస్థ (Legislature), కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ (Executive) మధ్య ముఖ్యమైన తేడాలు తెలుసుకోవడం అవసరం. రెండూ పార్లమెంటరీ వ్యవస్థలో కలిసి పనిచేస్తాయి; కార్యనిర్వాహక వర్గం శాసన వ్యవస్థకు జవాబుదారీగా ఉంటుంది.

• నిర్మాణం: శాసన వ్యవస్థ = రాష్ట్రపతి, లోక్‌సభ, రాజ్యసభ. కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ = రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి, ప్రధాని నేతృత్వంలోని మంత్రిమండలి.
• ప్రధాన పాత్ర:
  1. శాసన వ్యవస్థ: చట్టాలు చేయడం, కార్యనిర్వాహక వర్గం పనిని పర్యవేక్షించడం. కొన్ని బిల్లులను ప్రవేశపెట్టగలదు.
  2. కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ: శాసన వ్యవస్థ చేసిన చట్టాలను అమలు చేయడం. చాలా బిల్లులు కార్యనిర్వాహక వర్గమే ప్రవేశపెడుతుంది.
• పర్యవేక్షణ:
  1. శాసన వ్యవస్థ ప్రశ్నలు అడిగి వివరణలు కోరుతూ కార్యనిర్వాహక వర్గంపై నియంత్రణ ఉంచుతుంది
  2. కార్యనిర్వాహక వర్గం తన నిర్ణయాలు, చర్యలపై సమాచారం, వివరణలు ఇస్తుంది. రాష్ట్రపతికి సలహా ఇస్తుంది (పార్లమెంట్ సమావేశాలను పిలవడంతో సహా).
• ఆర్థిక అంశాలు:
  1. శాసన వ్యవస్థ ప్రభుత్వ ఖర్చులన్నింటికీ ఆమోదం (sanction) ఇస్తుంది
  2. కార్యనిర్వాహక వర్గం పార్లమెంట్ ఆమోదించిన బడ్జెట్‌ను తయారుచేసి అమలు చేస్తుంది.
• కమిటీలు:
  1. శాసన వ్యవస్థ వివిధ పార్లమెంటరీ కమిటీలను సంప్రదిస్తుంది
  2. కార్యనిర్వాహక వర్గం రోజువారీ విషయాల్లో స్వతంత్రంగా పనిచేయగలదు, అవసరమైతేనే కమిటీలను సంప్రదిస్తుంది.
• అధికారాల విభజన ప్రశ్న: కార్యనిర్వాహక వర్గంలోని మంత్రులు పార్లమెంట్ సభ్యులే కాబట్టి, రెండు శాఖలు పూర్తిగా వేరు కావు. అయినా విధులు వేరుగా ఉండటం వల్ల అధికారాల విభజన కొనసాగుతుంది.
• నైతిక బాధ్యత ఉదాహరణ: 1956లో రైల్వే మంత్రి లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి రైలు ప్రమాదం తర్వాత రాజీనామా చేశారు. ప్రమాదానికి ఆయనను నిందించకపోయినా, తన శాఖలో జరిగిన దానికి మంత్రి నైతిక బాధ్యత వహించాలని భావించారు. అప్పటి ప్రధాని నెహ్రూ మొదట తిరస్కరించారు, శాస్త్రి పట్టుబట్టడంతో రాజీనామా ఆమోదించారు. శాస్త్రి తరువాత ప్రధానమంత్రి అయ్యారు.
• రాజ్యాంగంలో స్థానం:
  1. రాజ్యాంగం భాగం V లోని మొదటి అధ్యాయం 'కార్యనిర్వాహక వర్గం' (రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి, మంత్రిమండలి)
  2. రెండో అధ్యాయంలో పార్లమెంట్ విధులు ఉన్నాయి.

న్యాయవ్యవస్థ (Judiciary) చట్టాలను వ్యాఖ్యానించి, వివాదాల్లో వాటిని వర్తింపజేసే ప్రభుత్వ విభాగం. ఇది న్యాయస్థానాల వ్యవస్థ ద్వారా పనిచేస్తుంది. పార్లమెంట్ శాసన, కార్యనిర్వాహక విభాగాల ద్వారా పనిచేస్తే, న్యాయవ్యవస్థ కోర్టుల ద్వారా పనిచేస్తుంది.

• రాజ్యాంగ సంరక్షకుడు (Custodian of the Constitution): ప్రభుత్వ అన్ని విభాగాలూ రాజ్యాంగ సూత్రాల పరిధిలో పనిచేసేలా చూస్తుంది.
• న్యాయవ్యవస్థ చేసే పనులు: చట్టాలను వ్యాఖ్యానించడం, వివాదాలు పరిష్కరించడం, ప్రాథమిక హక్కులను కాపాడటం.
• శాసన వ్యవస్థపై నియంత్రణ: పార్లమెంట్ చేసిన చట్టాలు రాజ్యాంగ చట్రాన్ని ఉల్లంఘించలేదని పరిశీలించే ప్రత్యేక బాధ్యత న్యాయవ్యవస్థకు ఉంది.
• కార్యనిర్వాహక వర్గంపై నియంత్రణ: చట్టాల అమలులో కార్యనిర్వాహక వర్గం రాజ్యాంగాన్ని ఉల్లంఘిస్తే న్యాయవ్యవస్థ జోక్యం చేసుకోగలదు.
• అధికారాల విభజన, నియంత్రణలు–సమతుల్యతలు (Separation of Powers, Checks and Balances): శాసన, కార్యనిర్వాహక, న్యాయ వ్యవస్థల మధ్య ఈ ఏర్పాటు వల్ల ఏ ఒక్క విభాగమూ అతి శక్తివంతంగా మారదు.
• త్రిముఖ సంబంధం:
  1. శాసన వ్యవస్థ చట్టాలు చేస్తుంది
  2. కార్యనిర్వాహక వర్గం అమలు చేస్తుంది
  3. న్యాయవ్యవస్థ అవి రాజ్యాంగానికి లోబడి ఉన్నాయో లేదో చూస్తుంది.
• స్వతంత్ర న్యాయవ్యవస్థ ప్రాముఖ్యత: లేకపోతే పౌరుల హక్కులకు ముప్పు వస్తుంది.

కేంద్రంలో పార్లమెంట్ ఉన్నట్లే ప్రతి రాష్ట్రానికి తన సొంత శాసన, కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థలు ఉంటాయి; దీన్నే రాష్ట్ర శాసనసభ (State Assembly) అంటారు. ఎంపీలు చట్టాలు చేసినట్లే, శాసనసభ్యులు (MLAs) రాష్ట్ర జాబితా, ఉమ్మడి జాబితా అంశాలపై చట్టాలు చేస్తారు.

• మూడు జాబితాలు:
  1. కేంద్ర జాబితా (Union List): కేంద్రం మాత్రమే చట్టం చేయగల అంశాలు.
  2. రాష్ట్ర జాబితా (State List): రాష్ట్రాలు మాత్రమే చట్టం చేయగల అంశాలు.
  3. ఉమ్మడి జాబితా (Concurrent List): కేంద్రం, రాష్ట్రాలు రెండూ చట్టం చేయగల అంశాలు. ఉమ్మడి జాబితా అంశంపై కేంద్రం చట్టం చేస్తే రాష్ట్రం దానిని పాటించాలి. ఉదా: విద్య ఉమ్మడి జాబితాలో ఉంది, అందుకే RTE దేశమంతటా వర్తిస్తుంది; పర్యావరణ విధానం కూడా ఉమ్మడి జాబితాలో ఉంది.
• కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల సమాంతర నిర్మాణం:
  1. రాజ్యాంగాధినేత: కేంద్రంలో రాష్ట్రపతి (ఎలక్టోరల్ కాలేజీ ద్వారా ఎన్నిక); రాష్ట్రంలో గవర్నర్ (రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు). పదవీకాలం రెండింటికీ 5 సంవత్సరాలు.
  2. నామమాత్రపు అధిపతి: రాష్ట్రపతి / గవర్నర్. వాస్తవ కార్యనిర్వాహకుడు: ప్రధానమంత్రి / ముఖ్యమంత్రి.
  3. కార్యనిర్వాహక ఎంపిక: లోక్‌సభ / విధాన్ సభలో మెజారిటీ పార్టీ లేదా కూటమి నాయకుడు.
  4. మంత్రిమండలి: కేంద్రంలో ప్రధాని, రాష్ట్రంలో ముఖ్యమంత్రి ఎంపిక చేస్తారు. వారు వరుసగా లోక్‌సభకు, విధాన్ సభకు సమష్టిగా బాధ్యులు.
  5. శాసనసభ నిర్మాణం: కేంద్రంలో ద్విసభ (లోక్‌సభ, రాజ్యసభ). రాష్ట్రంలో ఏకసభ (విధాన్ సభ మాత్రమే) లేదా ద్విసభ (విధాన్ సభ, విధాన్ పరిషత్).
  6. దిగువ సభ: లోక్‌సభ / విధాన్ సభ (శాసనసభ); ఎగువ సభ: రాజ్యసభ / విధాన్ పరిషత్ (శాసన మండలి – కొన్ని రాష్ట్రాల్లోనే).
  7. దిగువ సభ కాలపరిమితి: రెండింటికీ 5 సంవత్సరాలు; అధ్యక్షుడు: స్పీకర్.
  8. శాసన అధికారాలు: కేంద్రం – కేంద్ర, ఉమ్మడి జాబితా అంశాలు; రాష్ట్రం – రాష్ట్ర, ఉమ్మడి జాబితా అంశాలు.
  9. ఆర్థిక అధికారాలు: మనీ బిల్లు కేంద్రంలో లోక్‌సభలోనే, రాష్ట్రంలో విధాన్ సభలోనే పుడుతుంది.
• ద్విసభ శాసనసభలున్న రాష్ట్రాలు: ఆంధ్రప్రదేశ్, బీహార్, కర్ణాటక, మహారాష్ట్ర, తెలంగాణ, ఉత్తరప్రదేశ్. మిగిలిన రాష్ట్రాలు ఏకసభ.
• విధాన సౌధ:
  1. కర్ణాటక శాసనసభ భవనం
  2. దీన్ని ఊహించినవారు కెంగల్ హనుమంతయ్య – స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, రాజ్యాంగ పరిషత్ సభ్యుడు, కర్ణాటక ముఖ్యమంత్రి, తరువాత ఎంపీ.

చట్టాలు చేయడం, పరిపాలనను పర్యవేక్షించడం, బడ్జెట్ ఆమోదించడం శాసనసభల కీలక పాత్ర. జాతీయ విధానాలు, అభివృద్ధి ప్రణాళికలు, అంతర్జాతీయ సంబంధాలు, ప్రజా సమస్యలపై చర్చకు ఇవి వేదికలు. అయితే ప్రభావవంతంగా పనిచేయడంలో కొన్ని సవాళ్లు ఉన్నాయి.

• సవాళ్లు: సభ్యుల తరచూ గైర్హాజరు, సహకరించని ప్రవర్తన, ముఖ్య చర్చల నాణ్యత తగ్గడం, ప్రశ్నోత్తరాల సమయానికి అంతరాయాలు. కొందరు ప్రజాప్రతినిధులపై క్రిమినల్ కేసులు ఉండటంపై ఆందోళనలు ఉన్నాయి.
• సమావేశాలు (Sessions):
  1. పార్లమెంట్ సాధారణంగా ఏడాదికి మూడు సార్లు సమావేశమవుతుంది – బడ్జెట్ సమావేశాలు, వర్షాకాల సమావేశాలు, శీతాకాల సమావేశాలు. ప్రతి సమావేశంలో సిట్టింగ్‌లు (Sittings) ఉంటాయి. సమావేశాల సమయంలో సాధారణంగా రోజుకు 6 గంటలు సభ జరుగుతుంది
  2. అత్యవసరమైతే పొడిగించవచ్చు. రాష్ట్ర శాసనసభలకూ ఇలాంటి షెడ్యూళ్లే ఉంటాయి.
• ఉత్పాదకత (Productivity): లోక్‌సభ లేదా రాజ్యసభ షెడ్యూల్ చేసిన సమయంలో వాస్తవంగా ఎన్ని గంటలు పనిచేసింది అనే దాని ద్వారా కొలుస్తారు.
• పట్టికలోని డేటా (సెషన్లు / సిట్టింగ్‌లు):
  1. 1వ లోక్‌సభ (1952–57): 14 / 677
  2. 2వ లోక్‌సభ (1957–62): 16 / 567
  3. 10వ లోక్‌సభ (1991–96): 16 / 423
  4. 13వ లోక్‌సభ (1999–2004): 14 / 356
  5. అంటే కాలక్రమంలో సిట్టింగ్‌ల సంఖ్య తగ్గింది.
• రాజ్యసభ ఉత్పాదకతపై వెంకయ్య నాయుడు (2021): 2004–14లో సుమారు 78%, ఆ తర్వాత సుమారు 65%కి తగ్గింది. ఆయన అధ్యక్షత వహించిన 11 సమావేశాల్లో నాలుగింటి ఉత్పాదకత 6.80%, 27.30%, 28.90%, 29.55%. 2018లో అంతరాయాల వల్ల అత్యల్పం 35.75% నమోదైంది.
• పరిష్కార మార్గాలు: పౌరులు సమాచారంతో ఉండటం, ప్రభుత్వ శాఖలు విధాన రూపకల్పనలో అందించే డిజిటల్ చర్చావేదికల్లో పాల్గొనడం, ప్రజాప్రతినిధులతో నిర్మాణాత్మకంగా మాట్లాడటం.
• వాజ్‌పేయి మాటలు:
  1. 'ప్రభుత్వాలు వస్తాయి, పోతాయి
  2. పార్టీలు ఏర్పడతాయి, చెదిరిపోతాయి
  3. కానీ దేశం నిలవాలి, దాని ప్రజాస్వామ్యం శాశ్వతంగా ఉండాలి' అని అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి లోక్‌సభలో అన్నారు.

అధ్యాయం ప్రారంభంలో రాజ్యాంగ పరిషత్ చర్చల్లో (1949 నవంబర్) అల్లాడి కృష్ణస్వామి అయ్యర్ చెప్పిన మాట ఉంది: రాజ్యాంగం కేవలం న్యాయవాదుల పత్రం కాదు, అది జీవనానికి వాహనం; దాని స్ఫూర్తి ఎప్పుడూ ఆ యుగపు స్ఫూర్తే. ఈ పాఠం పార్లమెంటరీ వ్యవస్థను – శాసన, కార్యనిర్వాహక విభాగాలను – వివరిస్తుంది.

• అధ్యాయ ప్రధాన ప్రశ్నలు (Big Questions): 1) సార్వత్రిక వయోజన ఓటుహక్కు అంటే ఏమిటి? 2) ఎన్నికల వ్యవస్థ అంటే ఏమిటి? 3) భారత ఎన్నికల వ్యవస్థ ఎలా పనిచేస్తుంది?
• అభ్యాస ఫలితాలు (Learning Outcomes):
  1. కొత్త పార్లమెంట్ భవన నిర్మాణం, శిల్పం, ప్రతీకాత్మకతను అర్థం చేసుకోవడం
  2. పార్లమెంట్ విధులు
  3. కేంద్ర–రాష్ట్రాల మధ్య అధికారాల పంపిణీ
  4. రాజ్యాంగ సంరక్షకుడిగా న్యాయవ్యవస్థ పాత్ర
  5. శాసన, కార్యనిర్వాహక విధుల మధ్య తేడా.
• కొత్త భవనం ఇచ్చే సందేశం: అందులోని శిల్పాలు (నెమలి, తామర, గిరిజన కళ, దేవాలయ నమూనాలు, స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు, అశోక చిహ్నం) ప్రాచీన చిహ్నాలను కొత్త భవనం కాపాడుతోందని చూపిస్తాయి. 'ప్రజాస్వామ్యం ముందుచూపుతో ఉండాలి, కానీ తన మూలాలను మరవకూడదు' అనేది భావం.
• పార్లమెంట్ నిర్ణయాల వెనుక ప్రజలు:
  1. ప్రజల ప్రత్యక్ష ఎన్నికతో లోక్‌సభ ఏర్పడుతుంది
  2. మెజారిటీ వర్గం ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పరుస్తుంది
  3. పార్లమెంట్ ఆ ప్రభుత్వాన్ని నియంత్రిస్తుంది.
• 'ముగింపుకు ముందు' (Before we move on) సారాంశం:
  1. భారత పార్లమెంటరీ వ్యవస్థ అధికారాన్ని పంచుతుంది, నిర్ణయాలపై చర్చ జరుగుతుంది, నాయకులను జవాబుదారీ చేస్తుంది.
  2. శాసన వ్యవస్థ చట్టాలు చేస్తుంది, కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ అమలు చేస్తుంది, న్యాయవ్యవస్థ అవి రాజ్యాంగానికి లోబడి ఉన్నాయో చూస్తుంది.
  3. పార్లమెంట్ ప్రజల స్వరాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది, మన ప్రజాస్వామ్య సమాఖ్య స్ఫూర్తిని చూపిస్తుంది.
  4. కేంద్రంలో, రాష్ట్రాల్లో నిర్మాణాలు ప్రాతినిధ్యం, బాధ్యత, ఐక్యత మధ్య సమతుల్యత కోసం రూపొందాయి.
  5. సంస్థల మధ్య నియంత్రణలు–సమతుల్యతలు పౌరుల హక్కులను, ప్రజాస్వామ్య విలువలను కాపాడతాయి.
  6. దేశ ప్రగతికి అడ్డంకి కాకుండా ఉండాలంటే పార్లమెంట్ పనితీరు మరింత సమర్థంగా, ఉత్పాదకంగా మారాలి.

అధ్యాయం చివరి అభ్యాసాల్లో, మధ్యలోని కార్యకలాపాల్లో ఇచ్చిన సమాధానాలు, చర్చాంశాలు పరీక్షలకు ఉపయోగపడతాయి. వాటిని ఇక్కడ వాస్తవాలుగా క్రోడీకరించారు.

• ప్రశ్నోత్తరాల సమయం పార్లమెంట్–కార్యనిర్వాహక సంబంధాన్ని ఎలా బలపరుస్తుంది:
  1. ఎంపీలు మంత్రులను విధానాలు, నిర్ణయాలపై నేరుగా ప్రశ్నిస్తారు
  2. మంత్రులు తమ చర్యలను ఎన్నికైన ప్రతినిధుల ముందు సమర్థించుకుంటారు
  3. ఇది పారదర్శకతను, జవాబుదారీతనాన్ని పెంచుతుంది. (పాఠం ప్రశ్నలో 'పైవన్నీ' సరైన సమాధానం.)
• లోక్‌సభ – రాజ్యసభ ప్రధాన తేడా:
  1. లోక్‌సభ సభ్యులను ప్రజలు నేరుగా ఎన్నుకుంటారు
  2. రాజ్యసభ సభ్యులను రాష్ట్ర శాసనసభలు ఎన్నుకుంటాయి (పరోక్షంగా). (పాఠం ప్రశ్న సరైన సమాధానం ఇదే.)
• పార్లమెంట్ 'ప్రజల స్వరం' ఎందుకు: ప్రజలే ప్రతినిధులను ఎన్నుకోవడం వల్ల, చర్చలు, ప్రశ్నలు, కమిటీల ద్వారా వేర్వేరు అభిప్రాయాలు వినిపించడం వల్ల.
• కార్యనిర్వాహక వర్గం శాసన వ్యవస్థకు జవాబుదారీ ఎందుకు: ప్రభుత్వం ప్రజల అంగీకారంతో, వారి ప్రతినిధుల పర్యవేక్షణలో నడవాలని.
• నమూనా సందర్భం:
  1. ప్లాస్టిక్ నిషేధం వంటి కొత్త పర్యావరణ చట్టాన్ని శాసన వ్యవస్థ చట్టంగా చేస్తుంది
  2. కార్యనిర్వాహక వర్గం దాన్ని అమలు చేసి అమల్లో పెడుతుంది (పర్యావరణ విధానం ఉమ్మడి జాబితా అంశం).
• మహిళా రిజర్వేషన్ బిల్లు, 2023:
  1. విస్తృత మద్దతుతో ఆమోదం పొందింది
  2. అయినప్పటికీ 25 ఏళ్లకు పైగా చర్చలో ఉంది – అంటే ముఖ్యమైన బిల్లులు చట్టమవడానికి చాలా కాలం పట్టవచ్చు.
• అంతరాయాల ప్రభావం:
  1. సభ పనిదినాల్లో పనిచేయకపోతే చట్టాల నాణ్యత, ప్రతినిధులపై ప్రజల నమ్మకం దెబ్బతింటాయి
  2. కొన్ని బిల్లులు ఆమోదానికి ఏళ్లు పడతాయి.
• స్వతంత్ర న్యాయవ్యవస్థ: లేకపోతే ప్రభుత్వ అంగాలు రాజ్యాంగ పరిధి దాటే ప్రమాదం, పౌరుల హక్కులకు ముప్పు.
• మీడియా, కార్టూన్లు:
  1. ఓటర్ల ఆందోళనలను మీడియా తెలియజేస్తుంది
  2. కార్టూన్లు హాస్యంతో వాటిని వ్యక్తపరుస్తాయి – ఇది అన్ని ఆరోగ్యకరమైన ప్రజాస్వామ్యాల్లో ఉండే పద్ధతి. లోక్‌సభ ప్రతినిధుల్లో గణనీయ భాగంపై క్రిమినల్ కేసులు ఉండటం, కొన్ని సమావేశాల్లో కోపంతో, పక్షపాతంతో కూడిన చర్చలు జరగడం పట్ల సమాజంలోని కొన్ని వర్గాలు ఆందోళన వ్యక్తం చేశాయి. వర్షాకాల సమావేశాలను వ్యంగ్యంగా ఉరుములు, మెరుపులు, తుఫానులతో పోల్చే కార్టూన్ ఒకటి
  3. అభ్యర్థులు దాఖలు చేసిన పత్రాల పరిశీలన (scrutiny) చిత్రం మరొకటి పాఠంలో ఉన్నాయి.
• ప్రజాస్వామ్యం బలపడే మార్గం:
  1. పౌరులు సమాచారంతో ఉండి ప్రశ్నించడం, అభిప్రాయాలు పంచుకోవడం, ప్రభుత్వ శాఖల డిజిటల్ చర్చావేదికల్లో పాల్గొనడం, ప్రతినిధులతో నిర్మాణాత్మకంగా మాట్లాడటం. ఎక్కువ మంది యువ నాయకులు, విభిన్న గొంతులు ప్రజా జీవితంలోకి వస్తున్నారు
  2. సాంకేతికత పాలనతో అనుసంధానాన్ని సులభం చేస్తోంది.
• ఎంపీ, ఎమ్మెల్యేలకు ప్రశ్నలు: ఎంపీని కేంద్ర స్థాయి విధానాల గురించి, ఎమ్మెల్యేని రాష్ట్ర జాబితా అంశాల గురించి అడగడం సహజం (చట్టం చేసే పరిధి వేరు కాబట్టి).