పారిశ్రామికీకరణ యుగం (The Age of Industrialisation)

పారిశ్రామికీకరణ (Industrialisation) అంటే యంత్రాలు, ఫ్యాక్టరీలు, రైళ్లు, ఓడల ద్వారా వచ్చిన సాంకేతిక మార్పుల యుగం. ఈ అధ్యాయం బ్రిటన్ (మొదటి పారిశ్రామిక దేశం)తో మొదలై, వలస పాలనలో భారతదేశంలో పారిశ్రామిక మార్పు ఎలా జరిగిందో వివరిస్తుంది.

• 'శతాబ్ది ఉదయం' (Dawn of the Century) చిత్రం: 1900లో సంగీత ప్రచురణకర్త E.T. పాల్ ముద్రించిన పుస్తక ముఖచిత్రం.
• మధ్యలో 'ప్రగతి దేవత' ఒక రెక్కల చక్రంపై కూర్చుని కొత్త శతాబ్ది జెండా పట్టుకుని భవిష్యత్తులోకి ఎగురుతోంది (చక్రం = కాలానికి సంకేతం).
• వెనుక తేలుతున్న ప్రగతి చిహ్నాలు: రైల్వే, కెమెరా, యంత్రాలు, ముద్రణ యంత్రం, ఫ్యాక్టరీ.
• 'ఇద్దరు మాంత్రికులు' చిత్రం (1901, ఒక ముద్రణ వ్యాపార పత్రిక):
  1. పైన అల్లావుద్దీన్ (అరేబియన్ నైట్స్ కథలోని కల్పిత పాత్ర, చరిత్ర వ్యక్తి కాదు) – తూర్పు (Orient), గతానికి ప్రతీక
  2. మాయా దీపంతో రాజభవనం కట్టాడు.
• కింద ఆధునిక మెకానిక్ – పశ్చిమం, ఆధునికతకు ప్రతీక
• ఆధునిక పనిముట్లతో వంతెనలు, ఓడలు, ఎత్తైన భవనాలు నిర్మిస్తాడు.
• Orient అంటే మధ్యధరా సముద్రానికి తూర్పున ఉన్న దేశాలు (సాధారణంగా ఆసియా)
• ఈ పదం ఆ ప్రాంతాన్ని పురాతనమైనదిగా, రహస్యమైనదిగా చూసే పాశ్చాత్య దృక్పథం నుంచి వచ్చింది.
• ఈ చిత్రాల సందేశం: ఆధునిక ప్రపంచం = వేగవంతమైన సాంకేతిక మార్పు, యంత్రాలు, ఫ్యాక్టరీలు, రైళ్లు, ఆవిరి ఓడలు. పారిశ్రామికీకరణ చరిత్ర కేవలం అభివృద్ధి కథగా కనిపిస్తుంది.
• ప్రశ్నించే దృక్పథం: పారిశ్రామికీకరణ ఎల్లప్పుడూ వేగవంతమైన సాంకేతికాభివృద్ధిపైనే ఆధారపడిందా? నిరంతర యాంత్రీకరణను ఇంకా కీర్తించవచ్చా? ప్రజల జీవితాలకు దాని అర్థం ఏమిటి? – వీటికి జవాబు చరిత్రలోనే ఉంది.
• ఆధునికాభివృద్ధి వల్ల వచ్చిన సమస్యలకు ఉదాహరణలు: పర్యావరణ సమస్యలు, అణ్వాయుధాలు, వ్యాధులు.
• అధ్యాయం చివరి ముగింపు:
  1. పారిశ్రామిక యుగం అంటే పెద్ద సాంకేతిక మార్పులు, ఫ్యాక్టరీల పెరుగుదల, కొత్త పారిశ్రామిక కార్మిక వర్గం ఏర్పాటు
  2. అయినా చేతి సాంకేతికత, చిన్న తరహా ఉత్పత్తి పారిశ్రామిక చిత్రంలో ముఖ్యభాగంగా కొనసాగాయి.
• చరిత్రకారుల దృష్టి: చరిత్రకారులు ఫ్యాక్టరీలపై దృష్టి పెట్టి చిన్న వర్క్‌షాపులను పట్టించుకోకపోవడం, ఏది గమనించాలో ఎంచుకోవడం మన గతంపై అభిప్రాయాన్ని ప్రభావితం చేస్తుందనడానికి ఉదాహరణ.

చాలామంది పారిశ్రామికీకరణ అంటే ఫ్యాక్టరీ ఉత్పత్తి అనుకుంటారు. కానీ ఇంగ్లండ్, యూరప్‌లో ఫ్యాక్టరీలు రాకముందే అంతర్జాతీయ మార్కెట్ కోసం పెద్ద ఎత్తున పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి జరిగింది.

ఫ్యాక్టరీలపై ఆధారపడని ఈ దశను చరిత్రకారులు ప్రోటో-పారిశ్రామికీకరణ (Proto-industrialisation) అంటారు. Proto అంటే 'తొలి రూపం'.

• వ్యాపారులు గ్రామాలకు వెళ్లడం: 17–18 శతాబ్దాల్లో యూరప్ పట్టణ వ్యాపారులు గ్రామీణ రైతులు, చేతివృత్తులవారికి డబ్బు ముందుగా ఇచ్చి అంతర్జాతీయ మార్కెట్ కోసం వస్తువులు తయారు చేయించారు.
• ప్రపంచ వాణిజ్యం విస్తరించడం, కాలనీల స్వాధీనంతో వస్తువులకు గిరాకీ పెరిగింది.
• పట్టణాల్లో ఎందుకు కాదు?: పట్టణాల్లో చేతివృత్తి సంఘాలు (Guilds) బలంగా ఉండేవి.
• గిల్డ్ అంటే ఉత్పత్తిదారుల సంఘం: చేతివృత్తి వారికి శిక్షణ ఇవ్వడం, ఉత్పత్తిపై నియంత్రణ, పోటీ–ధరల నియంత్రణ, కొత్తవారి ప్రవేశంపై ఆంక్షలు.
• పాలకులు కొన్ని వస్తువుల ఉత్పత్తి, వ్యాపారంపై గిల్డ్‌లకు గుత్తాధిపత్యం ఇచ్చారు
• కొత్త వ్యాపారులు పట్టణాల్లో వ్యాపారం మొదలుపెట్టడం కష్టం – అందుకే పల్లెలకు వెళ్లారు.
• పల్లెల్లో పరిస్థితి: బహిరంగ పొలాలు మాయమవడం, ఉమ్మడి భూముల చుట్టూ కంచెలు (Enclosures) పడడం వల్ల కట్టెలు, పండ్లు, కూరగాయలు, గడ్డి కోసం ఉమ్మడి భూములపై ఆధారపడిన కుటీరవాసులు, పేద రైతులు ప్రత్యామ్నాయ ఆదాయం వెతకాల్సి వచ్చింది.
• చిన్న భూమి ఇంటిలోని అందరికీ పని ఇవ్వలేకపోవడంతో, వ్యాపారులు అడ్వాన్సులు ఇచ్చినప్పుడు పేద రైతు కుటుంబాలు సంతోషంగా అంగీకరించాయి.
• ఊరిలోనే ఉంటూ చిన్న పొలం సాగు చేసుకుంటూ ప్రోటో-పారిశ్రామిక ఆదాయంతో తగ్గుతున్న వ్యవసాయ ఆదాయాన్ని పూరించుకున్నారు
• కుటుంబ శ్రమను పూర్తిగా వాడుకోగలిగారు.
• పట్టణం–పల్లె సంబంధం: వ్యాపారులు పట్టణాల్లో, పని పల్లెల్లో.
• ఇంగ్లండ్ ఉన్ని వస్త్ర వ్యాపారి (Clothier) ఉన్ని వ్యాపారి (Wool stapler) నుంచి ఉన్ని కొని వడికేవారికి చేరుస్తాడు
• వడికిన నూలు (యార్న్) తర్వాత నేతగాళ్లు, ఫుల్లర్లు, రంగు వేసేవారికి వెళ్తుంది.
• తుది మెరుగులు లండన్‌లో జరిగేవి
• అక్కడి నుంచి ఎగుమతి వ్యాపారి అంతర్జాతీయ మార్కెట్‌లో అమ్మేవాడు – అందుకే లండన్ 'ఫినిషింగ్ కేంద్రం' (Finishing centre) అయింది.
• పదాల అర్థాలు:
  1. స్టేపుల్లర్ = ఉన్నిని దాని పోగుల రకం ప్రకారం వర్గీకరించేవాడు
  2. ఫుల్లర్ = బట్టను మడతలు పెట్టి దట్టంగా చేసేవాడు (fulling)
  3. కార్డింగ్ = వడకడానికి ముందు పత్తి/ఉన్ని పోగులను సిద్ధం చేసే ప్రక్రియ.
• స్వరూపం:
  1. ఈ ప్రోటో-పారిశ్రామిక వ్యవస్థ వర్తక సంబంధాల వలయంలో భాగం
  2. వ్యాపారుల అధీనంలో, కుటుంబ పొలాల్లో పనిచేసే అసంఖ్యాక ఉత్పత్తిదారులతో నడిచేది
  3. ఫ్యాక్టరీల్లో కాదు.
• ప్రతి దశలో ఒక్కో వ్యాపారి 20–25 మంది కార్మికులను నియమించేవాడు
• అంటే ఒక్కో క్లోథియర్ వందలాది మంది కార్మికులను నియంత్రించాడు.

ఇంగ్లండ్‌లో తొలి ఫ్యాక్టరీలు 1730లలోనే వచ్చాయి. కానీ 18వ శతాబ్ద చివర్లో మాత్రమే వాటి సంఖ్య బాగా పెరిగింది. కొత్త యుగానికి తొలి చిహ్నం పత్తి (Cotton).

• పత్తి దిగుమతుల పెరుగుదల:
  1. 1760లో బ్రిటన్ తన పత్తి పరిశ్రమ కోసం 2.5 మిలియన్ పౌండ్ల ముడి పత్తి దిగుమతి చేసుకుంది
  2. 1787 నాటికి అది 22 మిలియన్ పౌండ్లకు పెరిగింది.
• ఉత్పత్తి ప్రక్రియలోని మార్పులే దీనికి కారణం. (పుస్తకంలో 'పత్తి ఉత్పత్తి 19వ శతాబ్ద చివర్లో పెరిగింది' అని ఉంది
• ఇచ్చిన సంవత్సరాలను బట్టి ఇది 18వ శతాబ్ద చివరి కాలం – పుస్తకం వెలుపలి సవరణ.)
• ఆవిష్కరణలు: 18వ శతాబ్దంలో జరిగిన వరుస ఆవిష్కరణలు ఉత్పత్తిలోని ప్రతి దశ – కార్డింగ్, మెలితిప్పడం–వడకడం, రోలింగ్ – సామర్థ్యాన్ని పెంచాయి.
• ఒక్కో కార్మికుని ఉత్పత్తి పెరిగింది, దృఢమైన దారం, నూలు తయారీ సాధ్యమైంది.
• రిచర్డ్ ఆర్క్‌రైట్ – కాటన్ మిల్లు: అప్పటివరకు బట్ట ఉత్పత్తి పల్లెల్లో, గ్రామీణ ఇళ్లలో విస్తరించి ఉండేది.
• ఖరీదైన కొత్త యంత్రాలను కొని, ఏర్పాటు చేసి, నిర్వహించడం మిల్లులోనే సాధ్యమైంది
• అన్ని ప్రక్రియలు ఒకే పైకప్పు, ఒకే యాజమాన్యం కింద చేరాయి.
• దీనివల్ల ఉత్పత్తి ప్రక్రియపై జాగ్రత్తైన పర్యవేక్షణ, నాణ్యతపై నిఘా, కార్మికుల నియంత్రణ సాధ్యమయ్యాయి – పల్లెల్లో ఇవి కష్టమైనవి.
• 19వ శతాబ్ద ఆరంభం:
  1. ఫ్యాక్టరీలు ఇంగ్లండ్ దృశ్యంలో అంతర్భాగమయ్యాయి. భారీ కొత్త మిల్లులు, కొత్త సాంకేతికత మాయాజాలం చూసి సమకాలీనులు మంత్రముగ్ధులయ్యారు
  2. వీధి చివరి వర్క్‌షాపులను దాదాపు మరచిపోయారు.
• పొగ గొట్టాల నుంచి పొగ కక్కే చిమ్నీలు పారిశ్రామిక దృశ్యానికి గుర్తుగా మారాయి (మాంచెస్టర్ చిత్రం, 1857).
• స్పిన్నింగ్ జెన్నీ (Spinning Jenny):
  1. 1764లో జేమ్స్ హార్గ్రీవ్స్ రూపొందించారు. ఒక్క చక్రం తిప్పితే అనేక కదురులు (spindles) కదిలి ఒకేసారి అనేక దారాలు వడికే యంత్రం
  2. వడికే వేగం పెరిగి శ్రమ గిరాకీ తగ్గింది.
• మొదట ఇంటిలో ఒక చక్రం ఒక కదురునే తిప్పేది (వడికే చిత్రం)
• తర్వాత ఆవిరి శక్తి భారీ చక్రాలతో వందలాది కదురులను కదిలించే స్థాయికి వచ్చింది (1830 వడికే ఫ్యాక్టరీ చిత్రం).
• కాలక్రమం:
  1. ఫ్యాక్టరీల ఆరంభం 1730లు
  2. పత్తి దిగుమతి 1760లో 2.5 → 1787లో 22 మిలియన్ పౌండ్లు.

పారిశ్రామికీకరణ వేగంగా జరిగిందా? అది ఫ్యాక్టరీ పరిశ్రమల వృద్ధి మాత్రమేనా? పుస్తకం నాలుగు అంశాలతో సమాధానం ఇస్తుంది.

• మొదటి అంశం – చలనశీల పరిశ్రమలు: బ్రిటన్‌లో అత్యంత చలనశీల పరిశ్రమలు పత్తి, లోహాలు.
• 1840ల వరకు మొదటి దశలో పత్తి రంగం ముందుండేది
• ఆ తర్వాత ఇనుము–ఉక్కు పరిశ్రమ ముందంజ వేసింది.
• రైల్వేల విస్తరణతో (ఇంగ్లండ్‌లో 1840ల నుంచి, కాలనీల్లో 1860ల నుంచి) ఇనుము–ఉక్కుకు గిరాకీ వేగంగా పెరిగింది.
• 1873 నాటికి బ్రిటన్ ఇనుము–ఉక్కు ఎగుమతుల విలువ సుమారు 77 మిలియన్ పౌండ్లు – పత్తి ఎగుమతుల విలువకు రెట్టింపు.
• రెండో అంశం – సంప్రదాయ పరిశ్రమలు సులభంగా స్థానభ్రంశం కాలేదు: 19వ శతాబ్ద చివరిలో కూడా మొత్తం కార్మికుల్లో 20 శాతం కంటే తక్కువ మంది సాంకేతికంగా ఆధునిక రంగాల్లో పనిచేశారు.
• వస్త్ర రంగం చలనశీలమైనా, ఉత్పత్తిలో పెద్దభాగం ఫ్యాక్టరీల్లో కాక ఇళ్లలోని యూనిట్లలో జరిగింది.
• మూడో అంశం – సంప్రదాయ పరిశ్రమల్లో మార్పులు:
  1. 'సంప్రదాయ' పరిశ్రమల వేగాన్ని ఆవిరితో నడిచే పత్తి/లోహ పరిశ్రమలు నిర్ణయించలేదు
  2. అయినా అవి స్తబ్దంగా ఉండలేదు.
• చిన్న, సాధారణ ఆవిష్కరణలు యాంత్రీకరణ జరగని రంగాల వృద్ధికి ఆధారం: ఆహార శుద్ధి, నిర్మాణం, కుండల తయారీ, గాజు పని, చర్మ శుద్ధి, ఫర్నిచర్ తయారీ, పనిముట్ల ఉత్పత్తి.
• నాలుగో అంశం – సాంకేతిక మార్పులు నెమ్మదిగా:
  1. కొత్త సాంకేతికత ఖరీదైనది
  2. వ్యాపారులు, పారిశ్రామికవేత్తలు వాడకంలో జాగ్రత్తపడ్డారు.
• యంత్రాలు తరచూ చెడిపోయేవి, మరమ్మతు ఖరీదు
• ఆవిష్కర్తలు, తయారీదారులు చెప్పినంత ప్రభావవంతంగా లేవు.
• ఆవిరి ఇంజిన్ ఉదాహరణ: న్యూకోమెన్ తయారుచేసిన ఇంజిన్‌ను జేమ్స్ వాట్ మెరుగుపరిచి 1781లో కొత్త ఇంజిన్‌కు పేటెంట్ పొందారు.
• ఆయన పారిశ్రామిక మిత్రుడు మాథ్యూ బౌల్టన్ కొత్త నమూనాను తయారు చేసినా కొన్నేళ్లు కొనేవారే లేరు.
• 19వ శతాబ్ద ఆరంభంలో ఇంగ్లండ్ మొత్తం మీద 321 ఆవిరి ఇంజిన్లే ఉన్నాయి: వాటిలో 80 పత్తి పరిశ్రమల్లో, 9 ఉన్ని పరిశ్రమల్లో, మిగిలినవి గనులు, కాలువ పనులు, ఇనుము పనుల్లో. శతాబ్దం మధ్య వరకు వేరే పరిశ్రమల్లో వాడలేదు.
• ఉత్పాదకతను అనేక రెట్లు పెంచే శక్తివంతమైన సాంకేతికతను కూడా పారిశ్రామికవేత్తలు నెమ్మదిగా అంగీకరించారు.
• ముఖ్య నిర్ధారణ: 19వ శతాబ్ద మధ్యకాలపు సాధారణ కార్మికుడు యంత్ర నిర్వాహకుడు కాదు – సంప్రదాయ చేతివృత్తి కార్మికుడు లేదా కూలీ.
• రైల్వే వర్క్‌షాప్ చిత్రం (1849): ఫిట్టింగ్ షాపులో కొత్త లోకోమోటివ్ ఇంజిన్లు పూర్తి చేయడం, పాతవాటికి మరమ్మతు చేయడం జరిగేవి.

విక్టోరియా కాలపు బ్రిటన్‌లో మానవ శ్రమకు కొరత లేదు. అందుకే చాలామంది పారిశ్రామికవేత్తలు యంత్రాల కన్నా చేతి శ్రమనే ఇష్టపడ్డారు.

• శ్రమ సమృద్ధి: పేద రైతులు, ఊరూరు తిరిగేవారు ఉద్యోగాల కోసం పెద్ద సంఖ్యలో నగరాలకు వచ్చారు.
• శ్రమ ఎక్కువగా ఉంటే వేతనాలు తక్కువ
• కాబట్టి శ్రమ కొరత, అధిక వేతన ఖర్చు సమస్యలే లేవు.
• మానవ శ్రమను తొలగించి పెద్ద పెట్టుబడి కోరే యంత్రాలను ప్రవేశపెట్టడం వారికి అక్కర్లేదు.
• కాలానుగుణ (Seasonal) డిమాండ్: చాలా పరిశ్రమల్లో శ్రమ గిరాకీ సీజన్ ప్రకారం మారేది.
• గ్యాస్ వర్క్స్, మద్యం తయారీ కేంద్రాలు (Breweries) చలికాలంలో ఎక్కువ బిజీ.
• పుస్తకాలకు బైండింగ్ చేసేవారు, ప్రింటర్లు క్రిస్మస్ గిరాకీ కోసం డిసెంబరుకు ముందు అదనపు సిబ్బందిని తీసుకునేవారు.
• ఓడరేవుల వద్ద ఓడల మరమ్మతు, మెరుగులు చలికాలంలో జరిగేవి.
• ఇలా ఉత్పత్తి సీజన్‌తో మారే పరిశ్రమల్లో పారిశ్రామికవేత్తలు సీజన్ మేరకు కార్మికులను తీసుకుని చేతి శ్రమనే వాడారు.
• చేతి శ్రమతోనే సాధ్యమయ్యే వస్తువులు:
  1. యంత్రాలు ఒకేరకమైన, ప్రామాణిక వస్తువులను భారీ మార్కెట్ కోసం తయారు చేశాయి
  2. కానీ మార్కెట్‌లో సంక్లిష్ట డిజైన్లు, ప్రత్యేక ఆకారాల వస్తువులకు గిరాకీ ఉండేది.
• 19వ శతాబ్ద మధ్య బ్రిటన్‌లో 500 రకాల సుత్తులు, 45 రకాల గొడ్డళ్లు తయారయ్యాయి
• వీటికి యాంత్రిక సాంకేతికత కాక మానవ నైపుణ్యం అవసరం.
• ఉన్నత వర్గాల అభిరుచి: విక్టోరియన్ బ్రిటన్‌లో ఉన్నత వర్గాలు (అభిజాత్యులు, బూర్జువా వర్గం) చేతితో చేసిన వస్తువులను ఇష్టపడ్డారు.
• చేతివస్తువులు నాజూకుదనానికి, వర్గ హోదాకు చిహ్నం – మెరుగైన ఫినిషింగ్, ఒక్కొక్కటిగా తయారీ, జాగ్రత్తైన డిజైన్.
• యంత్రంతో చేసిన వస్తువులు కాలనీలకు ఎగుమతి కోసం.
• శ్రమ కొరత ఉన్న దేశాలు: శ్రమ కొరత ఉన్న దేశాల్లో పారిశ్రామికవేత్తలు మానవ శ్రమ అవసరం తగ్గించడానికి యాంత్రిక శక్తిని ఉత్సాహంగా వాడారు – 19వ శతాబ్దపు అమెరికా దీనికి ఉదాహరణ. బ్రిటన్‌కు మాత్రం మానవ చేతులను నియమించడంలో సమస్య లేదు.
• చర్చనీయ అంశం: వ్యాపారి కొత్త యంత్రం కొనకపోవడానికి కారణాలు – ఖరీదు, చెడిపోవడం, మరమ్మతు ఖర్చు, కార్మికుల సమృద్ధి, ప్రత్యేక డిజైన్ల గిరాకీ.

శ్రమ సమృద్ధి కార్మికుల జీవితాలపై తీవ్రమైన ప్రభావం చూపింది.

• ఉద్యోగ వేట: ఉద్యోగాల వార్తలు పల్లెలకు చేరగానే వందలాదిమంది నగరాలకు కాలినడకన వచ్చారు.
• ఉద్యోగం దొరకడం స్నేహ, బంధుత్వ సంబంధాలపై ఆధారపడేది
• ఫ్యాక్టరీలో బంధువు/స్నేహితుడు ఉంటే త్వరగా పని దొరికేది.
• సంబంధాలు లేనివారు వారాల తరబడి వంతెనల కింద, రాత్రి ఆశ్రయాల్లో గడపాల్సి వచ్చేది.
• విల్ థోర్న్ (నిజ చరిత్ర వ్యక్తి, కార్మిక సంఘ నాయకుడు) పుస్తకంలోని ఉదాహరణ ప్రకారం ఇద్దరు మిత్రులతో కలిసి లండన్‌కు నడిచి వెళ్లాడు
• రోజుకు కొన్నిసార్లు 20 మైళ్లు నడిచారు, డబ్బు మూడో రోజుకే అయిపోయింది, రెండు రాత్రులు బయట పడుకున్నారు
• ఓల్డ్ కెంట్ రోడ్ గ్యాస్ వర్క్స్‌లో మిత్రుని సాయంతో ఉద్యోగం దొరికింది.
• ఆశ్రయాలు: కొందరు ప్రైవేటు వ్యక్తులు ఏర్పాటు చేసిన 'నైట్ రెఫ్యూజెస్'లో, మరికొందరు పేదల చట్టం (Poor Law) అధికారులు నడిపే 'క్యాజువల్ వార్డులు'లో ఉన్నారు.
• వర్క్‌హౌస్‌లు (పేదల చట్ట కమిషనర్ల పర్యవేక్షణ) నిరాశ్రయులు, తిరుగుబోతులు, అనాథల కోసం
• అక్కడ ఉండటం అవమానకరం – వైద్య పరీక్ష, శరీరం శుభ్రపరచడం, బట్టల శుద్ధి, కష్టమైన శ్రమ తప్పనిసరి ('Houseless and Hungry', 1874 చిత్రం).
• సీజనల్ పని:
  1. సీజన్ ముగిశాక పేదలు మళ్లీ వీధుల్లో పడేవారు. కొందరు శీతాకాలం తర్వాత పల్లెలకు తిరిగి వెళ్లారు
  2. చాలా మంది చిన్న చిన్న పనులు వెతికారు – 19వ శతాబ్ద మధ్య వరకు అవి దొరకడం కష్టం.
• వేతనాలు: 19వ శతాబ్ద తొలి భాగంలో వేతనాలు కొంత పెరిగాయి, కానీ కార్మికుల సంక్షేమం గురించి అవి తక్కువ చెబుతాయి.
• సగటు అంకెలు వృత్తుల మధ్య తేడాలను, సంవత్సరం సంవత్సరం హెచ్చుతగ్గులను దాస్తాయి.
• సుదీర్ఘ నెపోలియన్ యుద్ధ కాలంలో ధరలు బాగా పెరిగి, అదే వేతనంతో కొనగలిగేవి తగ్గి, కార్మికుల వాస్తవ ఆదాయం (real value) గణనీయంగా పడిపోయింది.
• ఆదాయం వేతన రేటుతో పాటు ఉపాధి కాలంపై కూడా ఆధారపడింది: పనిదినాల సంఖ్య సగటు రోజువారీ ఆదాయాన్ని నిర్ణయించింది.
• పేదరికం–నిరుద్యోగం: 19వ శతాబ్ద మధ్య వరకు మంచి కాలాల్లో కూడా పట్టణ జనాభాలో సుమారు 10 శాతం అత్యంత పేదలు.
• 1830ల వంటి ఆర్థిక మాంద్యంలో నిరుద్యోగుల వాటా వివిధ ప్రాంతాల్లో 35 నుంచి 75 శాతానికి పెరిగింది.
• కొత్త సాంకేతికతపై వ్యతిరేకత: నిరుద్యోగ భయం వల్ల కార్మికులు కొత్త సాంకేతికతను వ్యతిరేకించారు.
• ఉన్ని పరిశ్రమలో స్పిన్నింగ్ జెన్నీ ప్రవేశించినప్పుడు, చేతి వడకంపై బతికే మహిళలు కొత్త యంత్రాలపై దాడి చేశారు
• ఈ సంఘర్షణ చాలాకాలం కొనసాగింది.
• 1790లో ఒక మేజిస్ట్రేట్ నివేదిక:
  1. గనుల కార్మికులు, వారి భార్యలు యంత్రాన్ని ముక్కలు చేస్తామని వచ్చారు
  2. భార్యలు స్పిన్నింగ్ యంత్రాల వల్ల పని కోల్పోయారు
  3. యంత్రం విస్తరిస్తే చేతి శ్రమ గిరాకీ తగ్గుతుందని భయపడ్డారు
  4. పురుషులు నచ్చజెప్పిన తర్వాత వెనుదిరిగారు.
• 1840ల తర్వాత నిర్మాణ రంగం: నగరాల్లో నిర్మాణ కార్యకలాపాలు పెరిగి ఉపాధి అవకాశాలు పెరిగాయి.
• రోడ్ల వెడల్పు, కొత్త రైల్వే స్టేషన్లు, రైలు మార్గాల విస్తరణ, సొరంగాలు, డ్రైనేజీ, మురుగు కాలువలు, నదీ తీర గట్లు.
• 1850ల నుంచి లండన్‌లో రైల్వే స్టేషన్లు (సొరంగాలు తవ్వడం, కలప పరంజాలు, ఇటుక–ఇనుము పని – 1868 లోతు తక్కువ భూగర్భ రైలు చిత్రం).
• రవాణా పరిశ్రమలో కార్మికుల సంఖ్య 1840లలో రెట్టింపై, తర్వాతి 30 ఏళ్లలో మళ్లీ రెట్టింపైంది.

వలస పాలనలో పారిశ్రామికీకరణ ఎలా జరిగిందో భారతదేశం ఉదాహరణగా చూద్దాం. ఇక్కడ కూడా ఫ్యాక్టరీ పరిశ్రమలతో పాటు యాంత్రికం కాని రంగాన్ని చూస్తాం; చర్చ ప్రధానంగా వస్త్ర పరిశ్రమలపైనే.

• యంత్ర యుగానికి ముందు: అంతర్జాతీయ వస్త్ర మార్కెట్‌లో భారతదేశపు పట్టు, పత్తి వస్త్రాలదే ఆధిపత్యం.
• ముతక పత్తి వస్త్రాలు అనేక దేశాల్లో తయారయ్యేవి
• నాణ్యమైన నాజూకు రకాలు తరచూ భారతదేశం నుంచే వచ్చేవి.
• భూమార్గాలు:
  1. అర్మేనియన్, పర్షియన్ వ్యాపారులు పంజాబ్ నుంచి ఆఫ్ఘనిస్తాన్, తూర్పు పర్షియా, మధ్య ఆసియాకు వస్త్రాలు తీసుకెళ్లారు
  2. నాజూకు వస్త్ర బేళ్లను ఒంటెలపై వాయవ్య సరిహద్దు, కనుమల గుండా, ఎడారుల మీదుగా రవాణా చేశారు.
• సముద్ర వాణిజ్యం – ప్రధాన వలసపూర్వ ఓడరేవులు:
  1. సూరత్ (గుజరాత్ తీరం): గల్ఫ్, ఎర్ర సముద్ర ఓడరేవులతో సంబంధం.
  2. మచిలీపట్నం (కోరమాండల్ తీరం), హూగ్లీ (బెంగాల్): ఆగ్నేయాసియా ఓడరేవులతో వాణిజ్య సంబంధాలు.
• భారత వ్యాపారుల వలయం: అనేక రకాల భారతీయ వ్యాపారులు, బ్యాంకర్లు ఉత్పత్తికి పెట్టుబడి పెట్టడం, సరుకు రవాణా, ఎగుమతిదారులకు సరఫరా చేయడంలో ఉన్నారు.
• సరఫరా వ్యాపారులు (Supply merchants) ఓడరేవు పట్టణాలను లోతట్టు ప్రాంతాలతో కలిపారు: నేతగాళ్లకు అడ్వాన్సులు ఇచ్చి, నేత గ్రామాల నుంచి బట్ట సేకరించి ఓడరేవులకు చేర్చారు.
• ఓడరేవులో పెద్ద షిప్పర్లు, ఎగుమతి వ్యాపారుల దళారులు (Brokers) ధర నిర్ణయించి, లోతట్టు సరఫరా వ్యాపారుల నుంచి సరుకు కొనేవారు.
• వలయం విచ్ఛిన్నం (1750లు): భారతీయ వ్యాపారుల అధీనంలోని ఈ వ్యవస్థ 1750ల నాటికి కూలిపోతోంది.
• యూరోపియన్ కంపెనీలు క్రమంగా బలం పెంచాయి – మొదట స్థానిక దర్బారుల నుంచి రాయితీలు, తర్వాత వ్యాపార గుత్తాధిపత్య హక్కులు.
• ఫలితంగా పాత ఓడరేవులైన సూరత్, హూగ్లీ క్షీణించాయి
• అక్కడి నుంచి ఎగుమతులు బాగా పడిపోయాయి
• వాణిజ్యానికి ఆర్థిక సాయం చేసే రుణాలు ఎండిపోయాయి
• స్థానిక బ్యాంకర్లు క్రమంగా దివాలా తీశారు.
• 17వ శతాబ్ద చివరి సంవత్సరాల్లో సూరత్ ద్వారా వెళ్లిన వాణిజ్యం మొత్తం విలువ 16 మిలియన్ రూపాయలు
• 1740ల నాటికి అది 3 మిలియన్లకు పడిపోయింది.
• కొత్త ఓడరేవులు: సూరత్, హూగ్లీ క్షీణిస్తుండగా బాంబే, కలకత్తా ఎదిగాయి (1780ల నుంచి). ఇది వలస అధికారం పెరుగుదలకు సూచిక.
• కొత్త ఓడరేవుల ద్వారా వాణిజ్యం యూరోపియన్ కంపెనీల నియంత్రణలో, యూరోపియన్ ఓడల్లో సాగింది.
• మనుగడ కోరిన పాత వ్యాపార సంస్థలు యూరోపియన్ కంపెనీలు ఏర్పరచిన వలయంలోనే పనిచేయాల్సి వచ్చింది.

1760ల తర్వాత ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ అధికారం బలపడినా, తొలుత భారత వస్త్ర ఎగుమతులు తగ్గలేదు. బ్రిటిష్ పత్తి పరిశ్రమలు ఇంకా విస్తరించలేదు; ఐరోపాలో భారతీయ నాజూకు వస్త్రాలకు విపరీతమైన గిరాకీ ఉండేది. అందుకే కంపెనీ ఎగుమతులను పెంచాలనుకుంది.

• రాజకీయ అధికారానికి ముందు: 1760లు, 1770లలో బెంగాల్, కర్ణాటకలో రాజకీయ అధికారం పొందకముందు కంపెనీకి ఎగుమతి సరకు క్రమం తప్పకుండా దొరకడం కష్టం.
• ఫ్రెంచ్, డచ్, పోర్చుగీసు, స్థానిక వ్యాపారులు బట్ట కోసం పోటీ పడ్డారు
• నేతగాళ్లు, సరఫరా వ్యాపారులు బేరమాడి ఉత్తమ కొనుగోలుదారుకు అమ్మగలిగారు.
• కంపెనీ అధికారులు లండన్‌కు రాసిన లేఖల్లో సరఫరా ఇబ్బందులు, అధిక ధరల గురించి ఫిర్యాదు చేశారు.
• రాజకీయ అధికారం తర్వాత: కంపెనీ గుత్తాధిపత్య వాణిజ్య హక్కు ప్రకటించి, పోటీని తొలగించి, ఖర్చులను అదుపు చేసి, పత్తి–పట్టు వస్త్రాల క్రమమైన సరఫరా ఉండేలా నియంత్రణ వ్యవస్థను రూపొందించింది. దీనికి అనేక చర్యలు తీసుకుంది:
• మొదటి చర్య: వస్త్ర వ్యాపారంలోని ఇప్పటికే ఉన్న వ్యాపారులు, దళారులను తొలగించి, నేతగాళ్లపై నేరుగా నియంత్రణ పెట్టింది. నేతగాళ్లను పర్యవేక్షించడానికి, సరకు సేకరించడానికి, బట్ట నాణ్యత పరీక్షించడానికి జీతం పొందే సేవకుడు 'గోమస్తా'ను నియమించింది.
• రెండో చర్య:
  1. కంపెనీ నేతగాళ్లు ఇతర కొనుగోలుదారులతో వ్యవహరించకుండా అడ్డుకుంది – అడ్వాన్సుల వ్యవస్థ ద్వారా. ఆర్డర్ ఇచ్చాక ముడి సరకు కొనుక్కోవడానికి రుణాలు ఇచ్చారు
  2. రుణం తీసుకున్నవారు తయారు చేసిన బట్టను గోమస్తాకే అప్పగించాలి, ఇతర వ్యాపారికి తీసుకెళ్లకూడదు.
• నేతగాళ్ల స్పందన: రుణాలు వచ్చి, నాజూకు వస్త్రాల గిరాకీ పెరగడంతో ఎక్కువ సంపాదించవచ్చని నేతగాళ్లు అడ్వాన్సులు తీసుకున్నారు.
• చాలామంది నేతగాళ్లకు నేతతో పాటు సాగు చేసే చిన్న భూమి ఉండేది (కుటుంబ అవసరాలు తీర్చేది)
• ఇప్పుడు భూమిని కౌలుకు ఇచ్చి పూర్తి సమయం నేతకే కేటాయించాల్సి వచ్చింది. నేతకు ఇంటిలోని స్త్రీలు, పిల్లలు సహా అందరి శ్రమ అవసరం.
• గోమస్తాల దౌర్జన్యం: చాలా నేత గ్రామాల్లో నేతగాళ్లు–గోమస్తాల మధ్య ఘర్షణలు.
• గతంలో సరఫరా వ్యాపారులు నేత గ్రామాల్లోనే నివసించి, నేతగాళ్ల అవసరాలను చూసి, కష్టకాలంలో సాయపడేవారు.
• కొత్త గోమస్తాలు బయటివారు, గ్రామంతో దీర్ఘకాల సామాజిక సంబంధం లేనివారు
• సిపాయిలు (సిపాయి = బ్రిటిష్ పలుకుబడిలో 'సిపాహీ', బ్రిటిష్ సేవలో భారత సైనికుడు), పియాన్లతో గ్రామాల్లోకి చొరబడి, సరఫరా ఆలస్యానికి నేతగాళ్లను కొట్టారు, కొరడా దెబ్బలు వేశారు.
• నేతగాళ్లకు బేరమాడే అవకాశం పోయింది
• కంపెనీ ఇచ్చే ధర దారుణంగా తక్కువ
• తీసుకున్న రుణాలు వారిని కంపెనీకి కట్టిపడేశాయి.
• ఫలితాలు: కర్ణాటక, బెంగాల్‌లోని అనేక ప్రాంతాల్లో నేతగాళ్లు గ్రామాలు వదిలి, బంధువులున్న ఇతర గ్రామాల్లో మగ్గాలు ఏర్పాటు చేసుకున్నారు.
• కొన్ని చోట్ల నేతగాళ్లు, గ్రామ వ్యాపారులతో కలిసి కంపెనీ, దాని అధికారులపై తిరుగుబాటు చేశారు.
• కాలక్రమంలో చాలామంది రుణాలు నిరాకరించి, వర్క్‌షాపులు మూసి, వ్యవసాయ కూలీలుగా మారారు.

19వ శతాబ్ద ఆరంభంలో భారత వస్త్ర ఎగుమతుల్లో దీర్ఘకాలిక పతనం మొదలైంది. 1772లో కంపెనీ అధికారి హెన్రీ పటుల్లో 'ఇంత నాణ్యత గల వస్త్రాలను మరే దేశం తయారు చేయదు కాబట్టి భారత వస్త్రాల గిరాకీ ఎప్పటికీ తగ్గదు' అన్నాడు. కానీ పరిస్థితి వేరుగా మారింది.

• గణాంకాలు:
  1. 1811-12లో భారత ఎగుమతుల్లో వస్త్రాల (piece-goods) వాటా 33 శాతం
  2. 1850-51 నాటికి కేవలం 3 శాతం.
• ఎందుకు?: ఇంగ్లండ్‌లో పత్తి పరిశ్రమలు పెరగడంతో ఇతర దేశాల దిగుమతులపై పారిశ్రామిక వర్గాలు ఆందోళన చెందాయి.
• మాంచెస్టర్ వస్తువులు బ్రిటన్‌లో బయటి పోటీ లేకుండా అమ్ముడయ్యేందుకు పత్తి వస్త్రాలపై దిగుమతి సుంకాలు విధించాలని ప్రభుత్వాన్ని ఒత్తిడి చేశాయి.
• అదే సమయంలో బ్రిటిష్ ఉత్పత్తులను భారత మార్కెట్‌లోనూ అమ్మాలని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీని ఒప్పించాయి.
• దిగుమతుల పెరుగుదల:
  1. 18వ శతాబ్ద చివరిలో భారతదేశంలోకి పత్తి వస్త్రాల దిగుమతే దాదాపు లేదు. 1850 నాటికి భారత దిగుమతుల విలువలో పత్తి వస్త్రాల వాటా 31 శాతానికి పైగా
  2. 1870ల నాటికి 50 శాతానికి పైగా.
• నేతగాళ్లకు రెండు సమస్యలు:
  1. ఎగుమతి మార్కెట్ కూలిపోయింది
  2. స్థానిక మార్కెట్ కూడా మాంచెస్టర్ దిగుమతులతో నిండిపోయి కుంచించుకుపోయింది.
• యంత్రాలపై తక్కువ ఖర్చుతో తయారైన దిగుమతి వస్త్రాలు చాలా చవక కావడంతో నేతగాళ్లు పోటీ పడలేకపోయారు. 1850ల నాటికి చాలా నేత ప్రాంతాల నుంచి క్షీణత, నిర్జనత్వ కథనాలే వచ్చాయి.
• 1860లలో కొత్త సమస్య – ముడి పత్తి కొరత: అమెరికా అంతర్యుద్ధం మొదలై అమెరికా నుంచి పత్తి సరఫరా ఆగిపోవడంతో బ్రిటన్ భారతదేశం వైపు చూసింది.
• భారత ముడి పత్తి ఎగుమతులు పెరగడంతో ముడి పత్తి ధర విపరీతంగా పెరిగింది
• భారత నేతగాళ్లకు సరఫరా లేక, భారీ ధరలకు కొనాల్సి వచ్చింది – నేత గిట్టుబాటు కాలేదు.
• 19వ శతాబ్ద చివరి సమస్య: భారతదేశంలో ఫ్యాక్టరీలు ఉత్పత్తి మొదలుపెట్టి యంత్ర వస్తువులతో మార్కెట్‌ను ముంచెత్తాయి.
• మూల పత్రాలు (Sources):
  1. పాట్నా కమిషనర్: ఇరవై ఏళ్ల క్రితం జహానాబాద్, బీహార్‌లో చురుకైన వస్త్ర వ్యాపారం ఉండేది
  2. జహానాబాద్‌లో అది పూర్తిగా ఆగిపోయింది, బీహార్‌లో చాలా పరిమితం – మాంచెస్టర్ చవక, మన్నికైన వస్తువులతో స్థానిక తయారీదారులు పోటీ పడలేకపోయారు.
• మధ్య ప్రావిన్సుల జనాభా లెక్కల నివేదిక (1872): కోష్టీలు (నేత కులం) మాంచెస్టర్ ఆడంబర వస్తువులతో పోటీ పడలేక, పెద్ద సంఖ్యలో బేరార్‌కు వలస వెళ్లి రోజు కూలీలుగా పనిచేస్తున్నారు.

భారతదేశంలో ఫ్యాక్టరీ పరిశ్రమల ఆరంభం, వాటిని స్థాపించినవారు, మూలధనం ఎక్కడినుంచి వచ్చింది అనేవి ఈ భాగంలో ముఖ్యాంశాలు.

• తొలి మిల్లులు: బాంబేలో తొలి పత్తి మిల్లు 1854లో ఏర్పడి రెండేళ్ల తర్వాత (1856) ఉత్పత్తి ప్రారంభించింది.
• 1862 నాటికి నాలుగు మిల్లులు 94,000 కదురులు, 2,150 మగ్గాలతో నడిచాయి.
• బెంగాల్‌లో జనపనార మిల్లులు: మొదటిది 1855లో, మరొకటి ఏడేళ్ల తర్వాత 1862లో.
• ఉత్తర భారతంలో కాన్పూర్‌లో ఎల్గిన్ మిల్లు 1860లలో
• ఒక సంవత్సరం తర్వాత అహ్మదాబాద్‌లో తొలి పత్తి మిల్లు.
• 1874 నాటికి మద్రాసులో తొలి స్పిన్నింగ్, వీవింగ్ మిల్లు ఉత్పత్తి మొదలుపెట్టింది.
• చైనా వాణిజ్యం – మూలధనం: అనేక వ్యాపార సమూహాల చరిత్ర చైనాతో వాణిజ్యంలో మొదలవుతుంది.
• 18వ శతాబ్ద చివర నుంచి బ్రిటిష్ వారు భారతదేశం నుంచి చైనాకు నల్లమందు ఎగుమతి చేసి, చైనా నుంచి టీని ఇంగ్లండ్‌కు తీసుకెళ్లారు. అనేకమంది భారతీయులు ఈ వాణిజ్యంలో చిన్న భాగస్వాములుగా – ఫైనాన్స్, సరఫరా, సరకు రవాణా – పనిచేశారు.
• బెంగాల్‌లో ద్వారకానాథ్ ఠాగూర్ చైనా వాణిజ్యంలో సంపద సంపాదించి 1830లు, 1840లలో ఆరు జాయింట్-స్టాక్ కంపెనీలు ఏర్పాటు చేశారు. 1840ల వ్యాపార సంక్షోభాల్లో ఇవి మునిగాయి. ఆయన భారతదేశం పాశ్చాత్యీకరణ, పారిశ్రామికీకరణతో అభివృద్ధి చెందుతుందని నమ్మి షిప్పింగ్, నౌకా నిర్మాణం, గనులు, బ్యాంకింగ్, తోటలు, బీమాలో పెట్టుబడి పెట్టారు.
• బాంబేలో దిన్షా పెటిట్, జంషెడ్జీ నసర్వాన్జీ టాటా వంటి పార్సీలు చైనాకు ఎగుమతులు, ఇంగ్లండ్‌కు ముడి పత్తి రవాణా ద్వారా తొలి సంపద కూడబెట్టి భారీ పారిశ్రామిక సామ్రాజ్యాలు నిర్మించారు.
• జంషెడ్జీ జీజీభాయ్ పార్సీ నేతగాడి కుమారుడు
• చైనా వాణిజ్యం, షిప్పింగ్‌లో ఉండి, పెద్ద నౌకా సముదాయం కలిగినా, ఇంగ్లిష్, అమెరికన్ షిప్పర్ల పోటీతో 1850ల నాటికి ఓడలు అమ్మేశారు.
• సేఠ్ హుకుంచంద్ అనే మార్వాడీ వ్యాపారి 1917లో కలకత్తాలో తొలి భారతీయ జనపనార మిల్లు స్థాపించారు
• ఆయనా చైనాతో వ్యాపారం చేశారు
• ప్రముఖ పారిశ్రామికవేత్త జి.డి. బిర్లా తండ్రి, తాత కూడా చైనాతో వ్యాపారం చేశారు.
• ఇతర వాణిజ్య మార్గాలు:
  1. కొందరు మద్రాసు వ్యాపారులు బర్మాతో
  2. మరికొందరు మధ్యప్రాచ్యం, తూర్పు ఆఫ్రికాతో వాణిజ్య సంబంధాలు ఉన్నవారు. విదేశీ వాణిజ్యంలో లేకుండా భారతదేశం లోపలే సరకు రవాణా, బ్యాంకింగ్, నిధుల బదిలీ, వ్యాపారులకు ఫైనాన్స్ చేసే వాణిజ్య సమూహాలు, పరిశ్రమల్లో పెట్టుబడి అవకాశాలు వచ్చినప్పుడు ఫ్యాక్టరీలు స్థాపించారు.

భారత వ్యాపారుల స్వేచ్ఛ వలస నియంత్రణతో ఇరుకైంది; పరిశ్రమల్లో యూరోపియన్ మేనేజింగ్ ఏజెన్సీలదే పైచేయి.

• వలస నియంత్రణతో ఇబ్బందులు:
  1. భారత వ్యాపారులు యూరప్‌తో తయారీ వస్తువుల వాణిజ్యం చేయకుండా నిషేధించబడ్డారు
  2. బ్రిటిష్ వారికి కావలసిన ముడి సరకులు, ఆహార ధాన్యాలు – ముడి పత్తి, నల్లమందు, గోధుమ, నీలిమందు – మాత్రమే ఎగుమతి చేయాల్సి వచ్చింది
  3. షిప్పింగ్ వ్యాపారం నుంచి కూడా క్రమంగా తొలగించారు.
• యూరోపియన్ మేనేజింగ్ ఏజెన్సీలు: మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం వరకు భారత పరిశ్రమల్లో పెద్ద భాగాన్ని వీరు నియంత్రించారు. మూడు పెద్దవి: బర్డ్ హైగ్లర్స్ & కో., ఆండ్రూ యూల్, జార్డిన్ స్కిన్నర్ & కో.
• ఇవి మూలధనం సమీకరించి జాయింట్-స్టాక్ కంపెనీలు ఏర్పరచి నిర్వహించాయి
• చాలా సందర్భాల్లో భారత ఫైనాన్షియర్లు మూలధనం ఇవ్వగా, పెట్టుబడి, వ్యాపార నిర్ణయాలన్నీ యూరోపియన్ ఏజెన్సీలే చేశాయి.
• యూరోపియన్ వ్యాపారవేత్తలకు సొంత వాణిజ్య మండళ్లు (Chambers of Commerce) ఉండేవి
• వాటిలో భారతీయులను చేర్చుకోలేదు.
• యూరోపియన్ ఏజెన్సీల ఆసక్తులు: తోటలు (టీ, కాఫీ – వలస ప్రభుత్వం నుంచి చౌకగా భూమి), గనులు, నీలిమందు, జనపనార – ఇవి ఎక్కువగా ఎగుమతి వాణిజ్యం కోసం, భారత అమ్మకాల కోసం కాదు.
• భారీ పరిశ్రమల పరిమితి:
  1. 1912లో జె.ఎన్. టాటా జంషెడ్‌పూర్‌లో భారతదేశపు తొలి ఇనుము–ఉక్కు కర్మాగారాన్ని స్థాపించారు (పుస్తకం ప్రకారం
  2. పుస్తకం వెలుపలి సమాచారం: జె.ఎన్. టాటా 1904లో మరణించారు, టాటా ఐరన్ అండ్ స్టీల్ కంపెనీ 1907లో ఏర్పడింది, 1912లో ఉక్కు ఉత్పత్తి మొదలైంది). ఇనుము–ఉక్కు పరిశ్రమలు వస్త్రాల కన్నా చాలా ఆలస్యంగా మొదలయ్యాయి. వలస భారతంలో పారిశ్రామిక యంత్రాలు, రైల్వేలు, లోకోమోటివ్‌లు ఎక్కువగా దిగుమతి అయ్యేవి
  3. అందుకే స్వాతంత్ర్యం వరకు మూలధన వస్తు (capital goods) పరిశ్రమలు గణనీయంగా అభివృద్ధి చెందలేదు.

ఫ్యాక్టరీలకు కార్మికులు కావాలి. ఫ్యాక్టరీల విస్తరణతో ఈ గిరాకీ పెరిగింది.

• సంఖ్యలు:
  1. 1901లో భారత ఫ్యాక్టరీల్లో 5,84,000 మంది కార్మికులు
  2. 1946 నాటికి 24,36,000 కంటే ఎక్కువ.
• ఎక్కడినుంచి: చాలా పారిశ్రామిక ప్రాంతాల్లో కార్మికులు చుట్టుపక్కల జిల్లాల నుంచి వచ్చారు. గ్రామంలో పని దొరకని రైతులు, చేతివృత్తులవారు పారిశ్రామిక కేంద్రాలకు వెళ్లారు.
• 1911లో బాంబే పత్తి పరిశ్రమల్లో 50 శాతం కంటే ఎక్కువ కార్మికులు పక్క జిల్లా రత్నగిరి నుంచి.
• కాన్పూర్ మిల్లులు వస్త్ర కార్మికుల్లో ఎక్కువమందిని కాన్పూర్ జిల్లా గ్రామాల నుంచే తీసుకున్నాయి.
• చాలామంది మిల్లు కార్మికులు గ్రామానికి, నగరానికి మధ్య తిరిగారు – పంట కోతలు, పండుగలకు గ్రామాలకు వెళ్లేవారు.
• ఉద్యోగ వార్త వ్యాపించాక చాలా దూరం నుంచీ వచ్చారు: ఐక్య ప్రావిన్సుల నుంచి బాంబే వస్త్ర మిల్లులకు, కలకత్తా జనపనార మిల్లులకు.
• ఉద్యోగం కష్టం:
  1. మిల్లులు పెరిగి కార్మికుల గిరాకీ పెరిగినా ఉద్యోగం దొరకడం కష్టమే
  2. ఉద్యోగార్థుల సంఖ్య ఖాళీలకన్నా ఎప్పుడూ ఎక్కువ
  3. మిల్లుల్లో ప్రవేశంపై ఆంక్షలు ఉండేవి.
• జాబర్ (Jobber): పారిశ్రామికవేత్తలు కొత్త నియామకాలకు సాధారణంగా జాబర్‌ను వాడేవారు – తరచూ నమ్మకమైన పాత కార్మికుడు.
• తన గ్రామం నుంచి మనుషులను తెచ్చి ఉద్యోగాలు ఇప్పించేవాడు, నగరంలో స్థిరపడటానికి సాయం చేసేవాడు, సంక్షోభ సమయంలో డబ్బు ఇచ్చేవాడు.
• అందువల్ల జాబర్ అధికారం, శక్తి ఉన్న వ్యక్తిగా మారాడు
• తన అనుగ్రహానికి డబ్బు, బహుమతులు డిమాండ్ చేసి, కార్మికుల జీవితాలను నియంత్రించడం మొదలుపెట్టాడు (చిత్రం: 'హెడ్ జాబర్').
• మూల పత్రాలు:
  1. వసంత్ పర్కార్ (మాజీ బాంబే మిల్లు కార్మికుడు): కొడుకులకు మిల్లులో పని కోసం కార్మికులు జాబర్లకు డబ్బు ఇచ్చేవారు
  2. మిల్లు కార్మికుడు గ్రామంతో శారీరకంగా, భావోద్వేగంగా అనుబంధం ఉన్నవాడు
  3. పంట కోతకు, విత్తనానికి ఇంటికి వెళ్లేవాడు – కొంకణి వరి కోతకు, ఘాటీ చెరకుకు
  4. ఇది మిల్లులు సెలవు ఇచ్చే ఆమోదిత ఆచారం.
• భాయి భోస్లే (బాంబే కార్మిక సంఘ నాయకుడు) 1930లు, 1940ల నాటి బాల్యం గుర్తు చేసుకున్నాడు: షిఫ్ట్ 10 గంటలు – సాయంత్రం 5 నుంచి తెల్లవారుజామున 3 వరకు – భయంకర పని వేళలు
• తండ్రి 35 ఏళ్లు పనిచేసి ఉబ్బసం లాంటి వ్యాధికి గురై పని చేయలేక గ్రామానికి తిరిగి వెళ్లాడు.
• స్త్రీ కార్మికులు ఎక్కువగా స్పిన్నింగ్ విభాగాల్లో పనిచేశారు (అహ్మదాబాద్ మిల్లు చిత్రం).
• నిష్పత్తి: ఫ్యాక్టరీ కార్మికుల సంఖ్య పెరిగినా, మొత్తం పారిశ్రామిక శ్రామిక శక్తిలో వారు చిన్న భాగమే.

వలస భారతదేశంలో పారిశ్రామిక వృద్ధి ప్రత్యేక పద్ధతిలో సాగింది.

• యూరోపియన్ ఏజెన్సీల ఉత్పత్తులు: తోటలు (టీ, కాఫీ), గనులు, నీలిమందు, జనపనార – ఎక్కువగా ఎగుమతి వాణిజ్యం కోసం.
• భారత పారిశ్రామికవేత్తల వ్యూహం: 19వ శతాబ్ద చివర్లో భారతీయులు పరిశ్రమలు పెట్టినప్పుడు మాంచెస్టర్ వస్తువులతో భారత మార్కెట్‌లో పోటీ పడకుండా జాగ్రత్తపడ్డారు.
• బ్రిటిష్ దిగుమతుల్లో నూలు (yarn) ముఖ్యమైనది కాదు కాబట్టి తొలి భారత పత్తి మిల్లులు వస్త్రం కాక ముతక నూలును తయారు చేశాయి
• దిగుమతి అయిన నూలు మేలైన రకమే.
• భారత స్పిన్నింగ్ మిల్లుల నూలును భారత చేనేతగాళ్లు వాడారు లేదా చైనాకు ఎగుమతి చేశారు.
• 20వ శతాబ్ద మొదటి దశాబ్దంలో మార్పులు: స్వదేశీ ఉద్యమం ఊపందుకోవడంతో జాతీయవాదులు విదేశీ వస్త్రాన్ని బహిష్కరించేలా ప్రజలను సమీకరించారు.
• పారిశ్రామిక వర్గాలు తమ ఉమ్మడి ప్రయోజనాలను కాపాడుకోవడానికి సంఘటితమై, సుంకాల రక్షణ పెంచాలని, ఇతర రాయితీలు ఇవ్వాలని ప్రభుత్వంపై ఒత్తిడి చేశాయి.
• 1906 నుంచి చైనా, జపాన్ మిల్లుల ఉత్పత్తి చైనా మార్కెట్‌ను ముంచెత్తడంతో భారత నూలు ఎగుమతులు చైనాకు తగ్గాయి.
• అందుకే భారత పారిశ్రామికవేత్తలు నూలు నుంచి వస్త్ర ఉత్పత్తికి మారారు
• 1900–1912 మధ్య భారతదేశంలో పత్తి వస్త్రాల ఉత్పత్తి రెట్టింపైంది.
• వ్యాపార మండళ్లు: 19వ శతాబ్ద చివరి నాటికి వివిధ ప్రాంతాల వ్యాపారులు సమావేశమై, వ్యాపారాన్ని నియంత్రించడానికి, ఉమ్మడి అంశాలపై నిర్ణయించడానికి చాంబర్స్ ఆఫ్ కామర్స్ ఏర్పరచారు (మద్రాస్ చాంబర్ తొలి కార్యాలయం చిత్రం).
• మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం వరకు: పారిశ్రామిక వృద్ధి నెమ్మదిగా సాగింది.
• యుద్ధం పరిస్థితిని పూర్తిగా మార్చింది: బ్రిటిష్ మిల్లులు సైన్యం అవసరాల యుద్ధ ఉత్పత్తిలో మునిగిపోవడంతో భారతదేశంలోకి మాంచెస్టర్ దిగుమతులు తగ్గాయి. భారత మిల్లులకు అకస్మాత్తుగా విశాలమైన దేశీయ మార్కెట్ దొరికింది.
• యుద్ధం సాగుతున్న కొద్దీ భారత ఫ్యాక్టరీలు యుద్ధ అవసరాలు తీర్చాల్సి వచ్చింది: జనపనార సంచులు, సైనిక యూనిఫారాల వస్త్రం, గుడారాలు, తోలు బూట్లు, గుర్రాలు–కంచర గాడిదల జీనులు, ఇంకా అనేక వస్తువులు.
• కొత్త ఫ్యాక్టరీలు ఏర్పడ్డాయి, పాతవి అనేక షిఫ్టుల్లో నడిచాయి
• చాలామంది కొత్త కార్మికులు చేరారు
• అందరూ ఎక్కువ గంటలు పనిచేయాల్సి వచ్చింది
• యుద్ధ సంవత్సరాల్లో పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి దూసుకెళ్లింది.
• యుద్ధం తర్వాత: మాంచెస్టర్ భారత మార్కెట్‌లో పాత స్థానాన్ని తిరిగి పొందలేకపోయింది.
• ఆధునికీకరించి అమెరికా, జర్మనీ, జపాన్‌లతో పోటీ పడలేక బ్రిటన్ ఆర్థిక వ్యవస్థ యుద్ధానంతరం కుప్పకూలింది
• పత్తి ఉత్పత్తి పతనమై బ్రిటన్ నుంచి పత్తి వస్త్ర ఎగుమతులు బాగా తగ్గాయి.
• కాలనీల్లో స్థానిక పారిశ్రామికవేత్తలు క్రమంగా తమ స్థానాన్ని బలపరచుకుని, విదేశీ ఉత్పత్తులను భర్తీ చేసి దేశీయ మార్కెట్‌ను చేజిక్కించుకున్నారు.

యుద్ధం తర్వాత ఫ్యాక్టరీ పరిశ్రమలు స్థిరంగా పెరిగినా, పెద్ద పరిశ్రమలు ఆర్థిక వ్యవస్థలో చిన్న భాగమే.

• పెద్ద పరిశ్రమల కేంద్రీకరణ: 1911లో సుమారు 67 శాతం పెద్ద పరిశ్రమలు బెంగాల్, బాంబేలోనే ఉన్నాయి. దేశంలో మిగిలిన చోట్ల చిన్న తరహా ఉత్పత్తి ఆధిపత్యం చెలాయించింది (1931 నాటి పటంలో పంజాబ్, ఐక్య ప్రావిన్సులు, బీహార్, మధ్య ప్రావిన్సులు, బెంగాల్, బాంబే, మద్రాసు ప్రాంతాల్లో పెద్ద పరిశ్రమల వృత్తాలు వేర్వేరు పరిమాణాల్లో చూపారు – సంఖ్యలు పుస్తకంలో స్పష్టంగా లేవు).
• నమోదిత ఫ్యాక్టరీల్లో కార్మికులు: మొత్తం పారిశ్రామిక శ్రామిక శక్తిలో నమోదైన ఫ్యాక్టరీల్లో పనిచేసినవారు 1911లో 5 శాతం, 1931లో 10 శాతం మాత్రమే. మిగిలినవారు సందుల్లో, గల్లీల్లో ఉన్న చిన్న వర్క్‌షాపుల్లో, ఇళ్లలో పనిచేశారు – దారిన పోయేవారికి కనపడని విధంగా.
• చేతివృత్తుల విస్తరణ: కొన్ని సందర్భాల్లో 20వ శతాబ్దంలో హస్తకళా ఉత్పత్తి నిజంగా పెరిగింది – చేనేత రంగంలో కూడా.
• 19వ శతాబ్దంలో చవక యంత్ర నూలు చేతి వడికే పరిశ్రమను తుడిచిపెట్టింది
• అయినా నేతగాళ్లు సమస్యలున్నా నిలబడ్డారు.
• 20వ శతాబ్దంలో చేనేత వస్త్ర ఉత్పత్తి స్థిరంగా పెరిగి 1900–1940 మధ్య దాదాపు మూడు రెట్లు అయింది.
• ఫ్లై షటిల్ (Fly shuttle): సాంకేతిక మార్పులు ఒక కారణం – ఖర్చు మరీ పెరగకుండా ఉత్పత్తి మెరుగుపరిస్తే చేతివృత్తివారు కొత్త సాంకేతికతను స్వీకరిస్తారు.
• 20వ శతాబ్ద రెండో దశాబ్దానికి నేతగాళ్లు ఫ్లై షటిల్ మగ్గాలను వాడారు: కార్మికునికి ఉత్పాదకత పెరిగింది, ఉత్పత్తి వేగం పెరిగింది, శ్రమ గిరాకీ తగ్గింది.
• ఫ్లై షటిల్ తాళ్లు, కప్పీలతో నడిచే యాంత్రిక పరికరం
• అడ్డ దారాలను (weft) నిలువు దారాల (warp) మధ్య ఉంచుతుంది
• వెడల్పైన పెద్ద మగ్గాలు నడపడం, వెడల్పాటి వస్త్రం నేయడం సాధ్యమైంది.
• 1941 నాటికి భారతదేశంలో 35 శాతం కంటే ఎక్కువ మగ్గాలకు ఫ్లై షటిల్లు ఉన్నాయి
• ట్రావన్‌కోర్, మద్రాసు, మైసూరు, కొచ్చిన్, బెంగాల్ ప్రాంతాల్లో ఈ వాటా 70–80 శాతం. మిల్లు రంగంతో పోటీపడేందుకు మరెన్నో చిన్న ఆవిష్కరణలు తోడ్పడ్డాయి.
• బతికి నిలిచిన నేతగాళ్ల రకాలు:
  1. ముతక వస్త్రం నేసేవారికి గిరాకీ తీవ్రంగా హెచ్చుతగ్గులకు లోనయ్యేది – పేదలు కొంటారు
  2. కరువులు, పంట నష్టాల్లో గ్రామీణ పేదలకు తినడానికే లేక, నగదు ఆదాయం ఆగి బట్ట కొనలేరు.
• నాజూకు రకాలకు గిరాకీ స్థిరం – ధనికులు కొంటారు, పేదలు ఆకలితో ఉన్నా వారు కొనగలరు. కరువులు బనారసీ, బాలూచరి చీరల అమ్మకాలను ప్రభావితం చేయలేదు.
• మిల్లులు ప్రత్యేక నేతలను అనుకరించలేవు: అంచు నేసిన చీరలు, మద్రాసు ప్రసిద్ధ లుంగీలు, రుమాళ్లను మిల్లు ఉత్పత్తి సులభంగా భర్తీ చేయలేకపోయింది (చేతితో నేసిన వస్త్ర చిత్రం).
• నేతగాళ్ల జీవితం:
  1. ఉత్పత్తి విస్తరించినా నేతగాళ్లు, ఇతర చేతివృత్తివారు సంపన్నులు కాలేదు
  2. కష్టజీవితం, ఎక్కువ గంటలు పని
  3. ఇంటిలోని స్త్రీలు, పిల్లలతో సహా అందరూ వివిధ దశల్లో పనిచేశారు.
• అయినా వారు ఫ్యాక్టరీ యుగంలో గతకాలపు అవశేషాలు కాదు
• వారి జీవితం, శ్రమ పారిశ్రామికీకరణ ప్రక్రియలో అంతర్భాగం.

కొత్త వస్తువులు తయారైనప్పుడు ప్రజలను కొనేలా ఒప్పించాలి. కొత్త వినియోగదారులను సృష్టించే ప్రధాన మార్గం ప్రకటనలు (Advertisements).

ప్రకటనలు వస్తువులను కావాల్సినవిగా, అవసరమైనవిగా కనిపించేలా చేసి, ప్రజల మనస్సులను ప్రభావితం చేసి కొత్త అవసరాలను సృష్టిస్తాయి; పారిశ్రామిక యుగం ఆరంభం నుంచే మార్కెట్ విస్తరణలో, కొత్త వినియోగ సంస్కృతిలో ప్రకటనల పాత్ర ఉంది.

• లేబుళ్లు: మాంచెస్టర్ పారిశ్రామికవేత్తలు భారతదేశంలో వస్త్రం అమ్మడం మొదలుపెట్టినప్పుడు బట్ట కట్టలపై లేబుళ్లు అంటించారు.
• తయారీ స్థలం, కంపెనీ పేరు కొనుగోలుదారులకు పరిచయం కావడానికి, నాణ్యతకు గుర్తుగా లేబుల్ అవసరం
• లేబుల్‌పై 'MADE IN MANCHESTER' బోల్డ్‌గా ఉంటే కొనేవారికి నమ్మకం కలుగుతుందనే అంచనా.
• లేబుళ్లపై పదాలతో పాటు అందమైన చిత్రాలూ ఉండేవి.
• దేవతల చిత్రాలు:
  1. లేబుళ్లపై భారత దేవతల (కార్తికేయుడు, లక్ష్మి, సరస్వతి) చిత్రాలు తరచూ కనిపించేవి – దేవతల సంబంధం వల్ల సరకుకు దైవామోదం లభించినట్టుగా
  2. విదేశీ ఉత్పత్తి భారతీయులకు కొంత పరిచితంగా అనిపించేందుకు కూడా.
• చరిత్ర పురుషుల చిత్రాలు: మహారాజా రంజీత్ సింగ్ చిత్రం మాంచెస్టర్ లేబుల్‌పై (ఉత్పత్తికి గౌరవం కలిగించడానికి).
• క్యాలెండర్లు: 19వ శతాబ్ద చివరికి తయారీదారులు ఉత్పత్తుల ప్రచారం కోసం క్యాలెండర్లు ముద్రించారు.
• వార్తాపత్రికలు, పత్రికలు చదవగలవారికే
• క్యాలెండర్లను చదవలేనివారూ వాడతారు. టీ దుకాణాలు, పేదల ఇళ్లు, కార్యాలయాలు, మధ్యతరగతి అపార్ట్‌మెంట్లలో వేలాడదీసేవారు
• ఏడాది పొడవునా రోజూ ప్రకటనలు చూడాల్సిందే.
• క్యాలెండర్లలో కూడా దేవుళ్ల చిత్రాలతోనే కొత్త ఉత్పత్తుల ప్రచారం:
  1. ఉదా. 1928 గ్రైప్ వాటర్ క్యాలెండర్ (ఎం.వి. ధురంధర్) – పిల్లల వస్తువులకు బాలకృష్ణుని చిత్రం ఎక్కువగా
  2. 1934 సన్‌లైట్ సబ్బు క్యాలెండర్ – విష్ణువు ఆకాశం నుంచి సూర్యకాంతిని తెస్తున్నట్లు.
• రాజులు, నవాబుల చిత్రాలు:
  1. ప్రకటనలు, క్యాలెండర్లను చక్రవర్తులు, నవాబుల చిత్రాలు అలంకరించాయి – 'రాజ వ్యక్తిని గౌరవిస్తే ఈ ఉత్పత్తిని గౌరవించండి'
  2. రాజులు వాడే లేదా రాజాజ్ఞతో తయారైన ఉత్పత్తి నాణ్యతను ప్రశ్నించలేమని సందేశం.
• స్వదేశీ సందేశం: భారతీయ తయారీదారుల ప్రకటనల్లో జాతీయవాద సందేశం స్పష్టంగా, బిగ్గరగా: 'దేశాన్ని ప్రేమిస్తే భారతీయులు తయారు చేసిన వస్తువులు కొనండి'. ప్రకటనలు స్వదేశీ సందేశానికి వాహకమయ్యాయి (భారతీయ మిల్లు వస్త్ర లేబుల్: అహ్మదాబాద్ మిల్లు వస్త్రాన్ని దేవత అందిస్తూ భారత తయారీ వస్తువులు వాడమని కోరుతోంది).
• ముగింపు:
  1. పారిశ్రామిక యుగం అంటే పెద్ద సాంకేతిక మార్పులు, ఫ్యాక్టరీల పెరుగుదల, కొత్త పారిశ్రామిక కార్మిక వర్గం
  2. అయినా చేతి సాంకేతికత, చిన్న తరహా ఉత్పత్తి పారిశ్రామిక చిత్రంలో ముఖ్య భాగంగా ఉన్నాయి.
• అధ్యాయం చివరి ప్రశ్నల నుంచి సారాంశం:
  1. బ్రిటన్ గురించి ఎన్‌సైక్లోపీడియా వ్యాసంలో ప్రోటో-పారిశ్రామికీకరణ, పత్తి, ఆర్క్‌రైట్, జెన్నీ, ఆవిరి శక్తి, కార్మికుల జీవితం
  2. భారతదేశం మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో ఉత్పత్తి పెంచడానికి కారణం – బ్రిటిష్ మిల్లులు యుద్ధ ఉత్పత్తిలో ఉండి దిగుమతులు తగ్గడం, యుద్ధ అవసరాల ఆర్డర్లు.
• అభ్యాస ప్రశ్నల సమాధానాలు:
  1. 2(a) తప్పు (19వ శతాబ్ద చివరి నాటికి ఆధునిక రంగాల్లో 20% కంటే తక్కువ)
  2. 2(b) ఒప్పు (18వ శతాబ్దం వరకు నాజూకు వస్త్ర మార్కెట్‌లో భారతదేశానిదే ఆధిపత్యం)
  3. 2(c) తప్పు (అమెరికా అంతర్యుద్ధం భారత ముడి పత్తి ఎగుమతులను పెంచింది)
  4. 2(d) ఒప్పు (ఫ్లై షటిల్ ఉత్పాదకత పెంచింది).