భారత ఆర్థిక వ్యవస్థ రంగాలు (Sectors of the Indian Economy)

ప్రజలు వస్తువులను ఉత్పత్తి చేసే, సేవలను అందించే అనేక ఆర్థిక కార్యకలాపాల్లో నిమగ్నమై ఉంటారు. వీటిని అర్థం చేసుకోవడానికి ఒక ముఖ్యమైన ప్రమాణం (Criterion) ఆధారంగా సమూహాలుగా వర్గీకరిస్తారు; ఈ సమూహాలనే రంగాలు (Sectors) అంటారు.

ఇక్కడ ప్రమాణం 'కార్యకలాపం స్వభావం (Nature of activity)'.

• ప్రాథమిక రంగం (Primary Sector): ప్రకృతి వనరులను నేరుగా వినియోగించి వస్తువులను ఉత్పత్తి చేసే కార్యకలాపాలు.
• ఉదాహరణలు: పత్తి సాగు (వర్షపాతం, ఎండ, వాతావరణం వంటి సహజ అంశాలపై ఆధారం), పాడిపరిశ్రమ (జంతువుల జీవ ప్రక్రియ, మేత లభ్యతపై ఆధారం), ఖనిజాలు, ముడి ఖనిజం (Ores).
• ఉత్పత్తులు (పత్తి, పాలు) సహజ ఉత్పత్తులు.
• 'ప్రాథమిక' అని ఎందుకు? తర్వాత మనం తయారుచేసే అన్ని ఉత్పత్తులకు ఇదే పునాది కాబట్టి.
• సహజ ఉత్పత్తుల్లో ఎక్కువ భాగం వ్యవసాయం, పాడి, చేపల వేట, అటవీ రంగాల నుంచే వస్తాయి కాబట్టి దీనిని వ్యవసాయ మరియు అనుబంధ రంగం (Agriculture and related sector) అని కూడా అంటారు.
• ద్వితీయ రంగం (Secondary Sector): సహజ ఉత్పత్తులను తయారీ (Manufacturing) పద్ధతుల ద్వారా ఇతర రూపాల్లోకి మార్చే కార్యకలాపాలు.
• ప్రాథమిక రంగం తర్వాతి దశ
• ఉత్పత్తిని ప్రకృతి ఇవ్వదు, తయారీ ప్రక్రియ తప్పనిసరి.
• ఫ్యాక్టరీలో, వర్క్‌షాపులో లేదా ఇంట్లో కూడా జరగవచ్చు.
• ఉదాహరణలు:
  1. పత్తి ఫైబర్ నుంచి నూలు వడికి వస్త్రం నేయడం
  2. చెరకు నుంచి చక్కెర లేదా బెల్లం తయారీ
  3. మట్టి నుంచి ఇటుకలు చేసి వాటితో ఇళ్లు, భవనాలు కట్టడం.
• పరిశ్రమల అభివృద్ధితో ముడిపడినందున దీనిని పారిశ్రామిక రంగం (Industrial sector) అని కూడా అంటారు.
• తృతీయ రంగం (Tertiary Sector): ప్రాథమిక, ద్వితీయ రంగాల అభివృద్ధికి తోడ్పడే కార్యకలాపాలు.
• ఇవి స్వయంగా వస్తువును ఉత్పత్తి చేయవు
• ఉత్పత్తి ప్రక్రియకు సహాయంగా లేదా ఆసరాగా ఉంటాయి.
• ఉదాహరణలు:
  1. లారీలు, రైళ్ల ద్వారా రవాణా
  2. టోకు, చిల్లర దుకాణాల్లో అమ్మకం (వాణిజ్యం)
  3. గిడ్డంగుల్లో నిల్వ
  4. టెలిఫోన్, ఉత్తరాల ద్వారా సమాచార సంబంధాలు
  5. బ్యాంకుల నుంచి రుణాలు.
• వస్తువులకు బదులు సేవలను సృష్టిస్తాయి కాబట్టి దీనిని సేవా రంగం (Service sector) అని కూడా అంటారు.
• ఉత్పత్తికి నేరుగా సంబంధం లేని అవసరమైన సేవలూ ఇందులో ఉంటాయి: ఉపాధ్యాయులు, వైద్యులు, చాకలి, క్షురకుడు, చర్మకారుడు (Cobbler), న్యాయవాదులు, పరిపాలన-అకౌంటింగ్ పనిచేసేవారు.
• ఇటీవలి సమాచార సాంకేతికత ఆధారిత కొత్త సేవలు: ఇంటర్నెట్ కేఫ్, ATM బూత్‌లు, కాల్ సెంటర్లు, సాఫ్ట్‌వేర్ కంపెనీలు.

వర్గీకరణ ఉదాహరణలు (నిర్ధారిత)

• ప్రాథమికం: పూల సాగు, చేపలు పట్టడం, తేనెటీగల పెంపకం.
• ద్వితీయం: బుట్టలు అల్లడం, కుండలు చేయడం, అగ్గిపెట్టెల ఫ్యాక్టరీ కార్మికులు.
• తృతీయం: వడ్డీ వ్యాపారి, కొరియర్, కాల్ సెంటర్ ఉద్యోగి.

మూడు రంగాల కార్యకలాపాలు ఒకదానిపై ఒకటి గట్టిగా ఆధారపడి ఉంటాయి. ఒక రంగంలో జరిగే మార్పు మిగిలిన రంగాలపై ప్రభావం చూపిస్తుంది. పుస్తకంలోని ఉదాహరణల (పట్టిక 2.1) సారాంశం ఇది.

• చెరకు – చక్కెర మిల్లు: రైతులు ఒక చక్కెర మిల్లుకు చెరకు అమ్మడానికి నిరాకరిస్తే మిల్లు మూతపడాల్సి వస్తుంది. అంటే ద్వితీయ (పారిశ్రామిక) రంగం ప్రాథమిక రంగంపై ఆధారపడి ఉంది.
• పత్తి దిగుమతి:
  1. కంపెనీలు భారత మార్కెట్ నుంచి కొనకుండా అవసరమైన పత్తి అంతా ఇతర దేశాల నుంచి దిగుమతి చేసుకుంటే, భారతీయ పత్తి సాగు లాభదాయకత తగ్గుతుంది. రైతులు వేగంగా ఇతర పంటలకు మారలేకపోతే దివాలా తీయవచ్చు
  2. పత్తి ధరలు పడిపోతాయి. అంటే ప్రాథమిక రంగ ఆదాయం ద్వితీయ రంగ డిమాండ్‌పై ఆధారపడుతుంది.
• వ్యవసాయ ఉపకరణాలు: రైతులు ట్రాక్టర్లు, పంపుసెట్లు, విద్యుత్, పురుగుమందులు, ఎరువులు కొంటారు. ఎరువులు లేదా పంపుసెట్ల ధరలు పెరిగితే సాగు ఖర్చు పెరిగి, రైతుల లాభాలు తగ్గుతాయి.
• రవాణా సమ్మె:
  1. పారిశ్రామిక, సేవా రంగాల్లో పనిచేసే ప్రజలకు ఆహారం కావాలి. రవాణాదారులు సమ్మె చేసి లారీలు గ్రామీణ ప్రాంతాల నుంచి కూరగాయలు, పాలు తీసుకెళ్లకపోతే పట్టణాల్లో ఆహార కొరత వస్తుంది
  2. రైతులు తమ ఉత్పత్తులు అమ్ముకోలేరు. అంటే మిగతా రంగాలు తృతీయ రంగంపై ఆధారపడతాయి.
• తేడా సూత్రం:
  1. పత్తి = సహజ ఉత్పత్తి (ప్రాథమికం)
  2. వస్త్రం = తయారీ ఉత్పత్తి (ద్వితీయం)
  3. ఈ రెండింటినీ కలిపే రవాణా, వాణిజ్యం = సేవలు (తృతీయం).

పాఠశాల విద్యార్థులను 'జూనియర్ – సీనియర్' లేదా 'ప్రాథమిక – ద్వితీయ' అని విభజించడం కూడా ఒక వర్గీకరణే; అక్కడ ప్రమాణం వయస్సు/తరగతి స్థాయి. అంటే వర్గీకరణకు ఉద్దేశాన్ని బట్టి వేర్వేరు ప్రమాణాలు వాడవచ్చు.

ప్రతి రంగంలో ఎంత ఉత్పత్తి జరుగుతుందో, ఎంతమంది పనిచేస్తున్నారో చూడటం తదుపరి అడుగు. ఒక ఆర్థిక వ్యవస్థలో ఉత్పత్తి, ఉపాధి రెండింటిలోనూ ఒకటి లేదా కొన్ని రంగాలు ఆధిపత్యం వహిస్తాయి; మిగతావి చిన్నవిగా ఉంటాయి.

• ఎలా లెక్కిస్తారు? కార్లు, కంప్యూటర్లు, మేకులు, ఫర్నిచర్ వంటి వేర్వేరు వస్తువుల సంఖ్యను కలపడం అర్థరహితం. అందుకే సంఖ్యలకు బదులు వస్తు-సేవల విలువ (Value) వాడతారు.
• ఉదాహరణ: 10,000 కిలోల గోధుమను కిలో రూ. 20 చొప్పున అమ్మితే విలువ రూ. 2,00,000. 5,000 కొబ్బరికాయలను ఒక్కొక్కటి రూ. 15కు అమ్మితే విలువ రూ. 75,000.
• ఇలా మూడు రంగాల వస్తు-సేవల విలువలను లెక్కించి కూడతారు.
• జాగ్రత్త – తుది వస్తువులు మాత్రమే:
  1. ఉత్పత్తి అయి అమ్మిన ప్రతి వస్తువునూ లెక్కించకూడదు
  2. తుది వస్తు సేవలను (Final goods and services) మాత్రమే చేర్చాలి.
• పుస్తక ఉదాహరణ:
  1. రైతు గోధుమను పిండి మిల్లుకు కిలో రూ. 20కు అమ్ముతాడు
  2. మిల్లు పిండి చేసి బిస్కెట్ కంపెనీకి కిలో రూ. 25కు అమ్ముతుంది
  3. బిస్కెట్ కంపెనీ ఆ పిండితో పాటు చక్కెర, నూనె వాడి నాలుగు ప్యాకెట్ల బిస్కెట్లు తయారుచేసి వినియోగదారులకు మొత్తం రూ. 80కి (ప్యాకెట్ రూ. 20) అమ్ముతుంది.
• బిస్కెట్లు = తుది వస్తువులు (వినియోగదారుల చేతికి చేరేవి). గోధుమ, పిండి = మధ్యంతర వస్తువులు (Intermediate goods) – ఇవి తుది వస్తువులను తయారుచేయడంలో వినియోగమైపోతాయి.
• తుది వస్తువు విలువ (రూ. 80) లోనే పిండి విలువ (రూ. 25) సహా మధ్యంతర వస్తువుల విలువ ఇప్పటికే కలిసి ఉంది. గోధుమ, పిండి విలువలను విడిగా కలిపితే అదే వస్తువు విలువను గోధుమగా, పిండిగా, బిస్కెట్లుగా అనేక సార్లు లెక్కించినట్లు అవుతుంది (ద్వంద్వ లెక్కింపు).

• స్థూల దేశీయోత్పత్తి (Gross Domestic Product – GDP): ఒక నిర్దిష్ట సంవత్సరంలో ఒక దేశం లోపల ఉత్పత్తి అయిన అన్ని తుది వస్తు సేవల విలువ.
• ఒక సంవత్సరంలో ప్రతి రంగంలో ఉత్పత్తి అయిన తుది వస్తు సేవల విలువ ఆ రంగం ఉత్పత్తి అవుతుంది
• మూడు రంగాల ఉత్పత్తి మొత్తమే GDP.
• GDP ఆర్థిక వ్యవస్థ ఎంత పెద్దదో చూపిస్తుంది.
• ఎవరు కొలుస్తారు? భారతదేశంలో GDP కొలిచే భారీ పనిని కేంద్ర ప్రభుత్వ మంత్రిత్వ శాఖ చేస్తుంది
• అన్ని రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల ప్రభుత్వ శాఖల సహాయంతో మొత్తం వస్తు-సేవల పరిమాణం, ధరల సమాచారం సేకరించి GDPని అంచనా వేస్తుంది.
• డేటా మూలాలు:
  1. పాఠంలోని GDP గణాంకాలు 2011–12 ధరల వద్ద 'కారకాల వ్యయం ప్రకారం GDP' ఆధారంగా
  2. ఉపాధి గణాంకాలు జాతీయ నమూనా సర్వే సంస్థ (NSSO) ఐదేళ్లకోసారి చేసే సర్వేల నుంచి. NSSO ఇప్పుడు జాతీయ గణాంక కార్యాలయం (NSO) పేరుతో ఉంది
  3. ఇది గణాంక, కార్యక్రమాల అమలు మంత్రిత్వ శాఖ (Ministry of Statistics and Programme Implementation) కింద పనిచేస్తుంది. ఉపాధి సమాచారం భారత జనగణన (Census) నుంచి కూడా లభిస్తుంది.

ఇప్పటికే అభివృద్ధి చెందిన అనేక దేశాల చరిత్రను చూస్తే, వివిధ రంగాల ప్రాముఖ్యత కాలంతో పాటు మారుతూ వచ్చింది.

అభివృద్ధి చెందిన దేశాల్లో మార్పు

• తొలి దశ: అభివృద్ధి ప్రారంభంలో ప్రాథమిక రంగమే అత్యంత ముఖ్యమైన ఆర్థిక కార్యకలాపం.
• వ్యవసాయ పద్ధతులు మారి వ్యవసాయం వర్ధిల్లడంతో మునుపటికన్నా ఎక్కువ ఆహారం ఉత్పత్తి అయింది
• చాలామంది ఇతర పనులు చేపట్టగలిగారు.
• హస్తకళాకారులు, వర్తకులు పెరిగారు
• కొనుగోళ్లు-అమ్మకాలు అనేక రెట్లు పెరిగాయి
• రవాణాదారులు, పరిపాలకులు, సైన్యం వంటివారూ వచ్చారు.
• అయినా ఈ దశలో ఉత్పత్తి అయిన వస్తువుల్లో ఎక్కువ భాగం ప్రాథమిక రంగ సహజ ఉత్పత్తులే
• ఎక్కువమంది ఉపాధి కూడా ఈ రంగంలోనే.
• రెండో దశ: వందేళ్లకు పైగా కాలంలో, ముఖ్యంగా కొత్త తయారీ పద్ధతులు రావడంతో కర్మాగారాలు వచ్చి విస్తరించాయి. అంతకుముందు పొలాల్లో పనిచేసినవారు పెద్ద సంఖ్యలో కర్మాగారాల్లో పనిచేయడం మొదలుపెట్టారు (చరిత్ర పాఠాల్లో చదివినట్లు వారు ఆ పని చేయక తప్పని పరిస్థితి). కర్మాగారాల్లో తయారైన వస్తువులు చౌక ధరలకు లభించడంతో ప్రజలు వాటిని ఎక్కువగా వాడారు. ద్వితీయ రంగం క్రమంగా ఉత్పత్తి, ఉపాధి రెండింటిలో అత్యంత ముఖ్యమైనదిగా మారింది.
• మూడో దశ:
  1. గత 100 ఏళ్లలో అభివృద్ధి చెందిన దేశాల్లో ద్వితీయ రంగం నుంచి తృతీయ రంగానికి మరో మార్పు వచ్చింది. మొత్తం ఉత్పత్తిలో సేవా రంగం అత్యంత ముఖ్యమైంది
  2. పనిచేసే ప్రజల్లో ఎక్కువమంది సేవా రంగంలోనే ఉన్నారు.

భారతదేశంలో (గ్రాఫ్ 1: 1973–74, 2013–14)

• నలభై ఏళ్లలో మూడు రంగాల ఉత్పత్తి పెరిగింది
• అత్యధికంగా పెరిగింది తృతీయ రంగం. 2013–14 నాటికి తృతీయ రంగం భారతదేశంలో అత్యధికంగా ఉత్పత్తి చేసే రంగంగా మారి ప్రాథమిక రంగాన్ని అధిగమించింది (1973–74లో అతిపెద్ద రంగం ప్రాథమికం).
• ఈ రెండు సంవత్సరాల డేటానే వాడటానికి కారణం – అవి పోల్చదగినవి, ప్రామాణికమైనవి.
• (ప్రస్తుత సమాచారం: 2024–25 అంచనాల్లో సేవా రంగం స్థూల విలువ జోడింపు (GVA)లో సుమారు 55 శాతం వాటా కలిగి ఉంది.)

తృతీయ రంగం ఎందుకు ముఖ్యమవుతోంది? (నాలుగు కారణాలు)

1. ప్రాథమిక సేవల అవసరం: ఆసుపత్రులు, విద్యాసంస్థలు, తపాలా-తంతి సేవలు, పోలీస్ స్టేషన్లు, కోర్టులు, గ్రామ పరిపాలన కార్యాలయాలు, మున్సిపల్ కార్పొరేషన్లు, రక్షణ, రవాణా, బ్యాంకులు, బీమా కంపెనీలు ప్రతి దేశానికీ అవసరం. అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశంలో వీటి బాధ్యత ప్రభుత్వానిదే.
2. వ్యవసాయ, పరిశ్రమల అభివృద్ధి: ఇవి అభివృద్ధి చెందే కొద్దీ రవాణా, వాణిజ్యం, నిల్వ వంటి సేవలకు డిమాండ్ పెరుగుతుంది.
3. ఆదాయాలు పెరగడం: కొన్ని వర్గాల ఆదాయం పెరిగాక బయట తినడం, పర్యాటకం, షాపింగ్, ప్రైవేటు ఆసుపత్రులు, ప్రైవేటు పాఠశాలలు, వృత్తి శిక్షణ వంటి సేవలను ఎక్కువగా కోరుకుంటారు; పెద్ద నగరాల్లో ఇది స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.
4. కొత్త సేవలు: గత దశాబ్ద కాలంగా సమాచార, కమ్యూనికేషన్ సాంకేతికత (ICT) ఆధారిత సేవలు ముఖ్యమై, వేగంగా పెరుగుతున్నాయి (ఉదాహరణలు 4వ అధ్యాయంలో).

అయితే సేవా రంగం మొత్తం సమానంగా పెరగడం లేదు.

ఒక వైపు అత్యంత నైపుణ్యం, విద్య ఉన్నవారికి ఉపాధి ఇచ్చే పరిమిత సేవలు; మరో వైపు చిన్న దుకాణదారులు, మరమ్మతు చేసేవారు, రవాణా పనివారు వంటి చాలా పెద్ద సంఖ్యలో కార్మికులు, వేరే అవకాశాలు లేక ఆ పనులు చేస్తూ కేవలం జీవనం గడుపుతున్నారు.

కాబట్టి ఈ రంగంలో కొంత భాగమే ప్రాముఖ్యత పొందుతోంది.

భారతదేశంలో ఒక విశేషం ఉంది: GDPలో మూడు రంగాల వాటాల్లో మార్పు వచ్చినా, ఉపాధిలో అలాంటి మార్పు రాలేదు. గ్రాఫ్ 3 (1977–78, 2017–18 ఉపాధి వాటా) ప్రకారం ప్రాథమిక రంగం ఇప్పటికీ అతిపెద్ద ఉపాధి రంగం.

ద్వితీయ, తృతీయ రంగాల్లో తగినన్ని ఉద్యోగాలు సృష్టించబడలేదు కాబట్టి ప్రాథమిక రంగం నుంచి ఉపాధి మారలేదు.

• ఉత్పత్తి, ఉపాధి పెరుగుదల పోలిక (నలభై ఏళ్లలో):
• పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి తొమ్మిది రెట్లకు పైగా పెరిగింది
• పరిశ్రమల్లో ఉపాధి సుమారు మూడు రెట్లే పెరిగింది.
• సేవా రంగ ఉత్పత్తి 14 రెట్లు పెరిగింది
• సేవా రంగ ఉపాధి సుమారు ఐదు రెట్లు మాత్రమే పెరిగింది.

• దేశంలోని కార్మికుల్లో సగానికి పైగా ప్రాథమిక రంగంలో (ప్రధానంగా వ్యవసాయంలో) పనిచేస్తున్నారు
• కానీ ఈ రంగం GDPలో కేవలం సుమారు ఆరో వంతు (one sixth) మాత్రమే ఉత్పత్తి చేస్తోంది. మిగతా భాగాన్ని ద్వితీయ, తృతీయ రంగాలు ఉత్పత్తి చేస్తున్నా, వాటిలో ఉపాధి పొందేవారు సగం కన్నా తక్కువ.
• దీని అర్థం: వ్యవసాయంలో అవసరమైన వారికన్నా ఎక్కువమంది ఉన్నారు. కొందరిని బయటికి పంపినా ఉత్పత్తి తగ్గదు. అంటే వ్యవసాయ కార్మికులు అల్ప ఉపాధిలో (Underemployed) ఉన్నారు.

అల్ప ఉపాధి (Underemployment), ప్రచ్ఛన్న నిరుద్యోగం (Disguised Unemployment)

• అల్ప ఉపాధి: ప్రజలు పైకి పనిచేస్తున్నట్లు కనిపించినా, అందరూ తమ సామర్థ్యం కన్నా తక్కువ పని చేయాల్సి రావడం.
• దీనిని ప్రచ్ఛన్న (దాగి ఉన్న) నిరుద్యోగం అని కూడా అంటారు – ఎందుకంటే ఉద్యోగమే లేకుండా స్పష్టంగా కనిపించే బహిరంగ నిరుద్యోగం (Open unemployment) లా ఇది బయటకు కనిపించదు.
• గ్రామీణ ఉదాహరణ:
  1. వర్షాధారంగా సుమారు రెండు హెక్టార్ల నీటిపారుదల లేని భూమిలో జొన్న, కందులు పండించే ఒక చిన్న రైతు కుటుంబంలో ఐదుగురూ ఏడాదంతా అదే పొలంలో పనిచేస్తారు
  2. వేరే పని లేక అక్కడే ఉంటారు. అందరూ పని చేస్తున్నారు, ఎవరూ ఖాళీగా లేరు
  3. కానీ శ్రమ విభజించబడి ఎవరికీ పూర్తి ఉపాధి లేదు.
• ఒక భూస్వామి ఆ కుటుంబంలో ఒకరిద్దరిని కూలీలుగా తీసుకుంటే కుటుంబానికి అదనపు ఆదాయం వస్తుంది
• ఐదుగురు అవసరం లేని చిన్న పొలంలో ఇద్దరు తగ్గినా ఉత్పత్తి తగ్గదు.
• ఇద్దరు కర్మాగారంలో పనిచేయడానికి వెళ్లినా కుటుంబ ఆదాయం పెరుగుతుంది, పొలం ఉత్పత్తి అలాగే ఉంటుంది.
• భారతదేశంలో ఇలాంటి రైతులు లక్షల్లో ఉన్నారు. కాబట్టి వ్యవసాయ రంగం నుంచి చాలామందిని తీసి సరైన పని కల్పిస్తే వ్యవసాయ ఉత్పత్తి దెబ్బతినదు, కుటుంబ ఆదాయం పెరుగుతుంది.
• పట్టణ సేవా రంగ ఉదాహరణ:
  1. పట్టణాల్లో రోజువారీ ఉపాధి కోసం వెతికే వేలాది మంది తాత్కాలిక (Casual) కార్మికులు – పెయింటర్లు, ప్లంబర్లు, మరమ్మతు పనివారు, చిల్లర పనులు చేసేవారు
  2. చాలామందికి ప్రతిరోజూ పని దొరకదు. అలాగే వీధుల్లో తోపుడు బండి నెట్టేవారు, వస్తువులు అమ్మేవారు రోజంతా గడిపినా తక్కువ సంపాదిస్తారు
  3. మంచి అవకాశాలు లేనందువల్లే ఈ పనులు చేస్తారు.
• అల్ప ఉపాధి వ్యవసాయంలోనే కాక ఇతర రంగాల్లోనూ ఉంటుంది.
• (ప్రస్తుత సమాచారం:
  1. కార్మిక శక్తి సర్వే (PLFS) 2023–24 ప్రకారం వ్యవసాయ రంగ ఉపాధి వాటా సుమారు 46 శాతం (తర్వాతి సర్వేల్లో కొంత తగ్గింది)
  2. అయినా అది ఇంకా అతిపెద్ద ఉపాధి రంగమే.)

వ్యవసాయంలో గణనీయమైన అల్ప ఉపాధి ఉంది, అసలు ఉపాధే లేనివారు కూడా ఉన్నారు. ఉపాధిని పెంచడానికి పాఠం సూచించిన మార్గాలు ఇవి.

• నీటిపారుదల సౌకర్యం: రెండు హెక్టార్ల వర్షాధార భూమి ఉన్న రైతు కుటుంబానికి ప్రభుత్వం కొంత ఖర్చు చేసి లేదా బ్యాంకు రుణం ఇచ్చి బావి తవ్విస్తే, ఆ భూమికి నీరు అంది రబీ కాలంలో రెండో పంటగా గోధుమ పండించవచ్చు.
• ఒక హెక్టారు గోధుమ విత్తనాలు వేయడం, నీరు పెట్టడం, ఎరువులు వేయడం, కోత పనులతో కలిపి ఇద్దరికి 50 రోజుల ఉపాధి ఇవ్వగలదని ఊహిస్తే, అదే కుటుంబంలో మరో ఇద్దరికి సొంత పొలంలోనే పని దొరుకుతుంది.
• కొత్త ఆనకట్ట (Dam) కట్టి కాలువలు తవ్వి అనేక పొలాలకు నీరిస్తే వ్యవసాయ రంగంలోనే ఎంతో ఉపాధి కలిగి అల్ప ఉపాధి తగ్గుతుంది.
• రవాణా, నిల్వ: రైతులు ఎక్కువ ఉత్పత్తి చేస్తే సమీప పట్టణానికి తరలించాలి. పంటల రవాణా, నిల్వపై ప్రభుత్వం పెట్టుబడి పెట్టి, మంచి గ్రామీణ రోడ్లు వేసి మినీ ట్రక్కులు అన్ని చోట్లకు చేరేలా చేస్తే ఉత్పత్తి, అమ్మకం పెరిగి రైతులతో పాటు రవాణా, వాణిజ్యం వంటి సేవల్లోని వారికీ ఉత్పాదక ఉపాధి లభిస్తుంది.
• చౌక వ్యవసాయ రుణం: నీటితో పాటు విత్తనాలు, ఎరువులు, వ్యవసాయ పరికరాలు, నీటిని తోడే పంపుసెట్లు కావాలి. పేద రైతు వీటిని కొనలేక వడ్డీ వ్యాపారుల వద్ద అధిక వడ్డీకి అప్పు తీసుకోవాలి. స్థానిక బ్యాంకు సరసమైన వడ్డీతో రుణం ఇస్తే సమయానికి కొని సాగు చేయగలడు. కాబట్టి నీటితో పాటు చౌక వ్యవసాయ రుణం కూడా అవసరం (3వ అధ్యాయం: ద్రవ్యం-పరపతి).
• పాక్షిక-గ్రామీణ (Semi-rural) ప్రాంతాల్లో పరిశ్రమలు, సేవలు:
  1. కంది, శనగ పండించే రైతులున్న చోట పప్పు మిల్లు పెట్టి పంటను సేకరించి ప్రాసెస్ చేసి నగరాల్లో అమ్మడం.
  2. బంగాళాదుంపలు, ఉల్లిపాయలను నిల్వ చేసి మంచి ధర వచ్చినప్పుడు అమ్ముకోవడానికి కోల్డ్ స్టోరేజీ.
  3. అటవీ ప్రాంత గ్రామాల్లో అడవి తేనెను రైతులు అమ్మడానికి తేనె సేకరణ కేంద్రాలు.
  4. బంగాళాదుంప, చిలగడదుంప, బియ్యం, గోధుమ, టమోటా, పండ్లు వంటి వ్యవసాయ ఉత్పత్తులను ప్రాసెస్ చేసి బయటి మార్కెట్లకు అమ్మే పరిశ్రమలు; దీంతో ఉపాధి పెద్ద పట్టణాల్లోనే కాక పాక్షిక-గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోనూ కలుగుతుంది.

• విద్య, ఆరోగ్య రంగాలు:
  1. భారతదేశ జనాభాలో సుమారు 60 శాతం మంది 5–29 ఏళ్ల వయసువారు; వీరిలో కేవలం సుమారు 51 శాతం మందే విద్యాసంస్థల్లో చదువుతున్నారు. మిగతావారు, ముఖ్యంగా 18 ఏళ్ల లోపువారు ఇళ్లలో ఉండటం లేదా బాల కార్మికులుగా పనిచేయడం జరగవచ్చు.
  2. వీరందరూ బడికి వెళ్తే మరిన్ని భవనాలు, ఉపాధ్యాయులు, ఇతర సిబ్బంది అవసరం. అప్పటి ప్రణాళికా సంఘం (ఇప్పుడు నీతి ఆయోగ్ – NITI Aayog) అధ్యయనం ప్రకారం విద్యా రంగంలోనే సుమారు 20 లక్షల ఉద్యోగాలు సృష్టించవచ్చు.
  3. ఆరోగ్య పరిస్థితి మెరుగుపరచడానికి గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ఎక్కువ మంది వైద్యులు, నర్సులు, ఆరోగ్య కార్యకర్తలు కావాలి.
  4. ఇవి అభివృద్ధిలోని ముఖ్య అంశాలను (1వ అధ్యాయం) కూడా నెరవేరుస్తాయి.
• ప్రాంతీయ సామర్థ్యం: ప్రతి రాష్ట్రం/ప్రాంతానికి ఆదాయం, ఉపాధి పెంచే సామర్థ్యం ఉంటుంది – పర్యాటకం, ప్రాంతీయ హస్తకళా పరిశ్రమ, IT వంటి కొత్త సేవలు. వీటికి ప్రభుత్వ ప్రణాళిక, మద్దతు అవసరం. ప్రణాళికా సంఘ అధ్యయనం ప్రకారం పర్యాటక రంగాన్ని మెరుగుపరిస్తే ప్రతి సంవత్సరం 35 లక్షల కన్నా ఎక్కువ మందికి అదనపు ఉపాధి ఇవ్వవచ్చు.

పైన చెప్పిన కొన్ని సూచనలు అమలు కావడానికి చాలా కాలం పడుతుంది. స్వల్పకాలానికి తక్షణ చర్యలు అవసరమని గుర్తించి, భారత కేంద్ర ప్రభుత్వం పని హక్కు (Right to Work) అమలు చేసే చట్టాన్ని చేసింది.

• చట్టం పేరు:
  1. మహాత్మా గాంధీ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ చట్టం 2005 (Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Act 2005 – MGNREGA 2005
  2. పాత పేరు NREGA).
• పరిధి: పాఠ్యపుస్తకం ప్రకారం దేశంలోని సుమారు 625 జిల్లాల్లో అమలు.
• ఉపాధి హామీ: గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో పని చేయగలిగి, పని అవసరమైన వారందరికీ ప్రభుత్వం ఏడాదికి 100 రోజుల ఉపాధికి హామీ ఇస్తుంది.
• నిరుద్యోగ భృతి: ప్రభుత్వం పని కల్పించే తన విధిని నెరవేర్చడంలో విఫలమైతే ప్రజలకు నిరుద్యోగ భృతి (Unemployment allowance) చెల్లిస్తుంది. ఈ హామీయే చట్టాన్ని 'పని హక్కు' చట్టంగా మార్చింది.
• పనుల ఎంపిక: భవిష్యత్తులో భూమి నుంచి ఉత్పత్తి పెరగడానికి తోడ్పడే పనులకు ఈ చట్టం కింద ప్రాధాన్యం ఇస్తారు (ఉదాహరణకు నీటి సంరక్షణ, బావులు, చెరువులు, రోడ్లు వంటి పనులు – ఇవి భూమి ఉత్పాదకతను పెంచుతాయి).
• ఉద్దేశం (వ్యాయామ ప్రశ్న):
  1. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో అల్ప ఉపాధి, నిరుద్యోగాన్ని తగ్గించి తక్షణ ఆదాయ భద్రత ఇవ్వడం
  2. ఇదే సమయంలో గ్రామీణ ఆస్తులను సృష్టించి భవిష్యత్ ఉత్పత్తిని పెంచడం.

అదనపు సమాచారం (పుస్తకం బయటి)

• [ఈ పథకం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని అనంతపురం జిల్లా బండ్లపల్లిలో 2 ఫిబ్రవరి 2006న ప్రారంభమైంది
• మొదట 200 జిల్లాల్లో అమలై తర్వాత దేశంలోని అన్ని గ్రామీణ జిల్లాలకు విస్తరించింది.]
• [2025 డిసెంబర్‌లో పార్లమెంటు ఆమోదించిన కొత్త చట్టం (VB-G RAM G) గ్రామీణ ఉపాధి హామీని ఏడాదికి 125 రోజులకు పెంచి MGNREGA స్థానంలో వచ్చింది (అమలు 2026 జూలై 1 నుంచి)
• పాఠ్యపుస్తకం పాత 2005 చట్టం ప్రకారం 100 రోజులు చెబుతోంది.]

ఆర్థిక కార్యకలాపాలను వర్గీకరించే మరో పద్ధతి – ప్రజలు ఎలా ఉపాధి పొందుతున్నారు, పని పరిస్థితులు ఏమిటి, ఉపాధిపై నిబంధనలు పాటిస్తున్నారా అనే ప్రమాణం ఆధారంగా.

• వ్యవస్థీకృత రంగం (Organised Sector): ఉపాధి నిబంధనలు క్రమబద్ధంగా ఉండి, ప్రజలకు భరోసా ఉన్న పని లభించే సంస్థలు లేదా పని ప్రదేశాలు.
• ప్రభుత్వం వద్ద నమోదై ఉంటాయి, ప్రభుత్వ నియమాలు పాటించాలి
• ఇవి కర్మాగారాల చట్టం (Factories Act), కనీస వేతనాల చట్టం (Minimum Wages Act), గ్రాట్యుటీ చెల్లింపు చట్టం (Payment of Gratuity Act), దుకాణాలు-సంస్థల చట్టం (Shops and Establishments Act) వంటి చట్టాల్లో ఉంటాయి.
• కొంతమంది ఎవరి వద్ద పనిచేయకుండా సొంతంగా పనిచేసినా ప్రభుత్వం వద్ద నమోదు చేసుకుని నియమాలు పాటించాలి.
• అధికారిక ప్రక్రియలు, విధానాలు ఉన్నందున దీనిని 'వ్యవస్థీకృత' అంటారు.
• కార్మికులకు లభించేవి:
  1. ఉద్యోగ భద్రత
  2. నిర్ణీత పని గంటలు (ఎక్కువ పని చేస్తే యజమాని ఓవర్‌టైమ్ వేతనం ఇవ్వాలి)
  3. చెల్లింపుతో కూడిన సెలవులు
  4. సెలవు దినాల్లో వేతనం
  5. భవిష్య నిధి (Provident Fund)
  6. గ్రాట్యుటీ
  7. వైద్య ప్రయోజనాలు
  8. చట్టం ప్రకారం కర్మాగార నిర్వాహకుడు తాగునీరు, సురక్షిత పని వాతావరణం కల్పించాలి
  9. పదవీ విరమణ తర్వాత పింఛను.
• అవ్యవస్థీకృత రంగం (Unorganised Sector): చిన్న, చెల్లాచెదురుగా ఉన్న యూనిట్లు ఎక్కువగా ప్రభుత్వ నియంత్రణకు వెలుపల ఉండే రంగం.
• నియమాలు, నిబంధనలు ఉన్నాయి కానీ పాటించరు.
• ఉద్యోగాలు తక్కువ వేతనం, తరచుగా క్రమం లేనివి.
• ఓవర్‌టైమ్, చెల్లింపు సెలవు, సెలవు దినాల వేతనం, అనారోగ్య సెలవు వంటి సదుపాయాలు ఉండవు.
• ఉపాధికి భద్రత ఉండదు
• కారణం లేకుండా పనినుంచి తీసేయవచ్చు
• పని తక్కువగా ఉండే కాలాల్లో (కొన్ని సీజన్లలో) కొందరిని పంపేస్తారు
• చాలావరకు యజమాని ఇష్టాయిష్టాలపై ఆధారం.
• ఇందులో వీధిలో వస్తువులు అమ్మడం, మరమ్మతు పనులు వంటి చిన్న పనులు సొంతంగా చేసుకునే చాలా మంది ఉంటారు
• రైతులు కూడా తమ పొలాల్లో తామే పనిచేస్తూ అవసరమైనప్పుడు కూలీలను పెట్టుకుంటారు. కాబట్టి వ్యవసాయం అవ్యవస్థీకృత రంగ కార్యకలాపం.

వర్గీకరణ ఉదాహరణలు (పాఠం వ్యాయామం)

• అవ్యవస్థీకృతం:
  1. సిమెంట్ బస్తా మోసే హెడ్‌లోడ్ కార్మికుడు
  2. పొలానికి నీరు పెట్టే రైతు
  3. కాంట్రాక్టర్ కింద పనిచేసే రోజు కూలీ
  4. ఇంట్లో నేసే చేనేత కార్మికుడు.
• వ్యవస్థీకృతం:
  1. పాఠశాలలో బోధించే ఉపాధ్యాయుడు
  2. ఆసుపత్రిలో రోగిని చూసే వైద్యుడు
  3. పెద్ద ఫ్యాక్టరీకి వెళ్లే కార్మికుడు.

వ్యవస్థీకృత రంగంలోని ఉద్యోగాలకు ఎక్కువ కోరిక ఉంటుంది. కానీ ఆ రంగంలో ఉపాధి అవకాశాలు చాలా నెమ్మదిగా పెరుగుతున్నాయి.

• వ్యవస్థీకృత సంస్థల్లో అవ్యవస్థీకృత పద్ధతులు:
  1. అనేక వ్యవస్థీకృత రంగ సంస్థలు పన్నులు ఎగ్గొట్టడానికి, కార్మికులను కాపాడే చట్టాలను పాటించకుండా ఉండటానికి అవ్యవస్థీకృత పద్ధతులు అనుసరిస్తాయి. ఫలితంగా చాలామంది కార్మికులు తక్కువ జీతమిచ్చే అవ్యవస్థీకృత ఉద్యోగాల్లోకి వెళ్లాల్సి వస్తుంది
  2. వారికి సరైన వేతనం ఉండదు, సంపాదన తక్కువ, క్రమం లేనిది
  3. ఉద్యోగ భద్రత, ఇతర ప్రయోజనాలు ఉండవు.
• 1990ల నుంచి:
  1. వ్యవస్థీకృత రంగంలో చాలామంది కార్మికులు ఉద్యోగాలు కోల్పోవడం సాధారణమైంది
  2. వారు తక్కువ సంపాదనతో అవ్యవస్థీకృత రంగ ఉద్యోగాలు చేయాల్సి వస్తోంది. కర్మాగారాలు మూతపడితే ఒకప్పటి క్రమబద్ధ కార్మికులు వస్తువులు అమ్మడం, తోపుడు బండి నెట్టడం వంటి చిన్న పనుల్లోకి వెళ్తారు. అందువల్ల ఎక్కువ ఉపాధితో పాటు అవ్యవస్థీకృత కార్మికులకు రక్షణ, మద్దతు కూడా అవసరం.
• రక్షణ అవసరమైన ప్రజలు:
  1. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో: భూమిలేని వ్యవసాయ కూలీలు, చిన్న-సన్నకారు రైతులు, కౌలు (వాటా) రైతులు, చేతివృత్తులవారు (నేత, కమ్మరి, వడ్రంగి, స్వర్ణకార పనివారు). భారతదేశంలో సుమారు 80 శాతం గ్రామీణ కుటుంబాలు చిన్న, సన్నకారు రైతు వర్గంలో ఉన్నాయి. వీరికి సకాలంలో విత్తనాలు, వ్యవసాయ ఉపకరణాలు, రుణం, నిల్వ సౌకర్యాలు, మార్కెటింగ్ కేంద్రాలు అందేలా సహకారం కావాలి.
  2. పట్టణ ప్రాంతాల్లో: చిన్న తరహా పరిశ్రమల కార్మికులు, నిర్మాణం-వాణిజ్యం-రవాణాలో తాత్కాలిక కార్మికులు, వీధి వ్యాపారులు, తలపై మోతలు మోసే (హెడ్‌లోడ్) కార్మికులు, దుస్తులు కుట్టేవారు, చెత్త ఏరుకునేవారు. చిన్న పరిశ్రమలకు ముడిసరుకు సేకరణ, ఉత్పత్తి అమ్మకానికి ప్రభుత్వ మద్దతు కావాలి.
  3. షెడ్యూల్డ్ కులాలు, తెగలు, వెనుకబడిన వర్గాల్లోని ఎక్కువమంది అవ్యవస్థీకృత రంగంలో ఉన్నారు; క్రమం లేని, తక్కువ జీతం పనితో పాటు సామాజిక వివక్షనూ ఎదుర్కొంటారు. కాబట్టి ఆర్థిక, సామాజిక అభివృద్ధి రెండింటికీ రక్షణ అవసరం.

భారతదేశంలో కార్మికులు (పట్టిక 2.3, మిలియన్లలో)

• ప్రాథమిక రంగం:
  1. వ్యవస్థీకృత 1
  2. అవ్యవస్థీకృత 231
  3. మొత్తం 232.
• ద్వితీయ రంగం:
  1. వ్యవస్థీకృత 41
  2. అవ్యవస్థీకృత 74
  3. మొత్తం 115.
• తృతీయ రంగం:
  1. వ్యవస్థీకృత 40
  2. అవ్యవస్థీకృత 88
  3. మొత్తం 128.
• మొత్తం:
  1. వ్యవస్థీకృత 82 (పై మూడింటి కూడిక)
  2. అవ్యవస్థీకృత 393 (231 + 74 + 88)
  3. మొత్తం 475 మిలియన్లు (232 + 115 + 128).
• అంటే దాదాపు 83 శాతం కార్మికులు అవ్యవస్థీకృత రంగంలో, వ్యవస్థీకృత ఉపాధి సుమారు 17 శాతం మందికే. ప్రాథమిక రంగంలో దాదాపు అందరూ (232లో 231) అవ్యవస్థీకృతం
• అందుకే వ్యవసాయం అవ్యవస్థీకృత కార్యకలాపం. (పట్టికలో ప్రాథమిక రంగ అవ్యవస్థీకృత సంఖ్యను, మొత్తాలను ఇచ్చిన మొత్తాల నుంచి లెక్కించాం.)

అహ్మదాబాద్ అధ్యయనం (1997–98)

• నగరంలో మొత్తం 15,00,000 మంది కార్మికులు
• వీరిలో 11,00,000 మంది (సుమారు 73 శాతం) అవ్యవస్థీకృత రంగంలో.
• నగర మొత్తం ఆదాయం రూ. 60,000 మిలియన్లు
• ఇందులో వ్యవస్థీకృత రంగం ఆర్జించింది రూ. 32,000 మిలియన్లు
• మిగతా రూ. 28,000 మిలియన్లు అవ్యవస్థీకృత రంగం నుంచి. అంటే మూడొంతుల కార్మికులు ఆదాయంలో సగం కన్నా తక్కువ ఉత్పత్తి చేస్తున్నారు.

ఆర్థిక కార్యకలాపాలను వర్గీకరించే మరో విధానం – ఆస్తులు ఎవరి యాజమాన్యంలో ఉన్నాయి, సేవలు అందించే బాధ్యత ఎవరిది అనే ప్రమాణం.

• ప్రభుత్వ రంగం (Public Sector): ప్రభుత్వం ఎక్కువ ఆస్తులను కలిగి ఉండి అన్ని సేవలను అందించే రంగం. ఉదాహరణలు: రైల్వేలు, తపాలా కార్యాలయం (పోస్టాఫీసు).
• ప్రైవేటు రంగం (Private Sector): ఆస్తుల యాజమాన్యం, సేవల అందజేత ప్రైవేటు వ్యక్తులు లేదా కంపెనీల చేతిలో ఉండే రంగం. ఉదాహరణలు: టాటా ఐరన్ అండ్ స్టీల్ కంపెనీ లిమిటెడ్ (TISCO), రిలయన్స్ ఇండస్ట్రీస్ లిమిటెడ్ (RIL).
• లక్ష్యంలో తేడా:
  1. ప్రైవేటు రంగ కార్యకలాపాలకు లాభార్జన ఉద్దేశం మార్గదర్శకం
  2. ఈ వ్యక్తులు, కంపెనీల నుంచి సేవలు పొందడానికి డబ్బు చెల్లించాలి. ప్రభుత్వ రంగ ఉద్దేశం లాభాలు సంపాదించడం మాత్రమే కాదు
  3. ప్రభుత్వాలు తమ సేవల ఖర్చులు తీర్చడానికి పన్నులు, ఇతర మార్గాల ద్వారా డబ్బు సేకరిస్తాయి. ఆధునిక ప్రభుత్వాలు అనేక కార్యకలాపాలపై ఖర్చు చేస్తాయి.

• ప్రైవేటు రంగం అందించని లేదా సరసమైన ధరకు ఇవ్వని అవసరాలు: సమాజమంతటికీ అవసరమైనవి కొన్ని ఉన్నాయి.
• కొన్నింటికి భారీ ఖర్చు కావాలి – అది ప్రైవేటు రంగ సామర్థ్యానికి మించింది.
• వాటిని వాడే వేలాది మంది నుంచి డబ్బు వసూలు చేయడం సులభం కాదు.
• అందించినా వాటి వినియోగానికి చాలా ఎక్కువ రేటు వసూలు చేస్తారు.
• ఉదాహరణలు:
  1. రోడ్లు, వంతెనలు, రైల్వేలు, ఓడరేవులు (Harbours) నిర్మాణం
  2. విద్యుత్ ఉత్పత్తి
  3. ఆనకట్టల ద్వారా సాగునీరు అందించడం.
• కాబట్టి ప్రభుత్వాలు ఇలాంటి భారీ ఖర్చును భరించి, ఈ సౌకర్యాలు అందరికీ అందేలా చూడాలి.
• ప్రభుత్వం మద్దతు ఇవ్వాల్సిన కార్యకలాపాలు: ప్రభుత్వం ప్రోత్సహిస్తేనే ప్రైవేటు రంగం కొన్ని ఉత్పత్తిని, వ్యాపారాన్ని కొనసాగించగలదు (ఉదాహరణలు తదుపరి నోట్‌లో).
• (ప్రస్తుత సమాచారం:
  1. పుస్తకం పేర్కొన్న కొన్ని సంస్థల స్థితి మారింది – ఎయిర్ ఇండియాను 2022 జనవరిలో టాటా సన్స్ తీసుకుని ప్రైవేటీకరించింది
  2. జెట్ ఎయిర్‌వేస్ 2019 ఏప్రిల్ నుంచి సేవలు నిలిపివేసింది
  3. TISCO ఇప్పుడు టాటా స్టీల్ పేరుతో ఉంది.)

కొన్ని కార్యకలాపాలను ప్రభుత్వం నేరుగా మద్దతు ఇచ్చి కొనసాగించాలి; మరికొన్ని ప్రభుత్వ ప్రాథమిక బాధ్యతలు.

ప్రభుత్వం మద్దతు ఇచ్చే కార్యకలాపాలు

• విద్యుత్తు:
  1. ఉత్పత్తి వ్యయానికి సమానమైన ధరకు విద్యుత్తు అమ్మితే అనేక పరిశ్రమల ఉత్పత్తి వ్యయం పెరుగుతుంది
  2. ముఖ్యంగా చిన్న తరహా యూనిట్లు మూతపడాల్సి రావచ్చు. అందుకే ప్రభుత్వం విద్యుత్తును ఉత్పత్తి చేసి, ఈ పరిశ్రమలు భరించగల ధరలకు సరఫరా చేస్తుంది
  3. ఖర్చులో కొంత భాగం ప్రభుత్వమే భరిస్తుంది.
• ధాన్యం సేకరణ:
  1. భారత ప్రభుత్వం రైతుల నుంచి గోధుమ, బియ్యాన్ని 'న్యాయమైన ధర (Fair price)'కు కొని, తన గిడ్డంగుల్లో నిల్వ చేసి, రేషన్ దుకాణాల ద్వారా వినియోగదారులకు తక్కువ ధరకు అమ్ముతుంది (9వ తరగతి ఆహార భద్రత పాఠంలో చదివినది). ఈ విధంగా ప్రభుత్వం రైతులకు, వినియోగదారులకు ఇద్దరికీ మద్దతు ఇస్తోంది
  2. కొంత ఖర్చును ప్రభుత్వం భరించాలి.

ప్రభుత్వం ప్రాథమిక బాధ్యతగా భావించే కార్యకలాపాలు (ఖర్చు చేయాల్సినవి)

• ఆరోగ్యం, విద్య సౌకర్యాలు అందరికీ కల్పించడం: సరైన పాఠశాలలు నడపడం, ముఖ్యంగా ప్రాథమిక విద్యతో సహా నాణ్యమైన విద్య అందించడం ప్రభుత్వ విధి. ప్రపంచంలో అత్యధిక నిరక్షరాస్యుల్లో భారతదేశం ఒకటి.
• పోషకాహార లోపం: పాఠ్యపుస్తకం ప్రకారం భారతదేశంలో దాదాపు సగం మంది పిల్లలు పోషకాహార లోపంతో ఉన్నారు, నాలుగో వంతు మంది తీవ్ర అనారోగ్యంతో ఉన్నారు (పాత గణాంకం). [ప్రస్తుత సమాచారం: NFHS-5 (2019–21) ప్రకారం ఐదేళ్ల లోపు పిల్లల్లో సుమారు 35.5 శాతం మంది వయసుకు తగిన ఎత్తు లేనివారు (Stunted).]
• శిశు మరణాల రేటు (IMR):
  1. పుస్తకంలో ఇచ్చిన అప్పటి గణాంకాల ప్రకారం ఒడిశా (40), మధ్యప్రదేశ్ (48) శిశు మరణాల రేటు ప్రపంచంలోని కొన్ని అత్యంత పేద ప్రాంతాల కన్నా ఎక్కువ. (ఇవి అప్పటి సంఖ్యలు
  2. తర్వాత శిశు మరణాల రేట్లు తగ్గాయి.)
• మానవ అభివృద్ధి అంశాలు: సురక్షిత తాగునీరు, పేదలకు గృహ వసతి, ఆహారం, పోషణ అందుబాటును ప్రభుత్వం చూడాలి.
• వెనుకబడిన ప్రాంతాలు: దేశంలోని అత్యంత పేద, పట్టించుకోని ప్రాంతాల్లో ఖర్చు పెంచి వాటిని చూసుకోవడం కూడా ప్రభుత్వ బాధ్యత.
• ఈ అంశాలను 1వ అధ్యాయం (అభివృద్ధి)లో చర్చించారు.

మొత్తం అధ్యాయంలో ఆర్థిక కార్యకలాపాలను మూడు రకాలుగా వర్గీకరించారు. వర్గీకరణ ప్రక్రియ పరిస్థితిని విశ్లేషించడానికి ఉపయోగపడుతుంది.

వర్గీకరణల సారాంశం (పట్టిక 2.4)

• ప్రాథమిక, ద్వితీయ, తృతీయ:
  1. ప్రమాణం – కార్యకలాపం స్వభావం. ప్రధాన ముగింపు: గత ముప్పై ఏళ్ల భారత డేటా ప్రకారం తృతీయ రంగంలోని వస్తు సేవలు GDPకి అత్యధికంగా తోడ్పడుతున్నా, ఉపాధి ఇప్పటికీ ప్రాథమిక రంగంలోనే ఉంది. సమస్య: అల్ప ఉపాధి
  2. పరిష్కారం: నీటిపారుదల, రుణం, మార్కెటింగ్, అగ్రో-ఆధారిత పరిశ్రమలు, విద్య-ఆరోగ్యం-పర్యాటకంలో ఉద్యోగాలు, MGNREGA.
• వ్యవస్థీకృత, అవ్యవస్థీకృత: ప్రమాణం – ఉపాధి పరిస్థితులు. ముగింపు: చాలామంది అవ్యవస్థీకృత రంగంలో పనిచేస్తున్నారు, వారికి రక్షణ అవసరం.
• ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు: ప్రమాణం – ఆస్తుల యాజమాన్యం. ప్రభుత్వ కార్యకలాపాలు కొన్ని కీలక రంగాలపై దృష్టి పెట్టడం ఎందుకు ముఖ్యమో కూడా చూశాం.

పాఠం వ్యాయామాల్లోని సమాధాన సమాచారం

• ఖాళీలు:
  1. సేవా రంగంలో ఉపాధి ఉత్పత్తికి సమానంగా పెరగలేదు (has not)
  2. సేవా రంగ కార్మికులు వస్తువులు ఉత్పత్తి చేయరు (tertiary)
  3. ఉద్యోగ భద్రత చాలా మందికి ఉండేది వ్యవస్థీకృత రంగంలో
  4. అవ్యవస్థీకృత రంగంలో కార్మికుల నిష్పత్తి పెద్దది (large)
  5. పత్తి సహజ ఉత్పత్తి, వస్త్రం తయారీ ఉత్పత్తి
  6. మూడు రంగాల కార్యకలాపాలు పరస్పరాధారితం (interdependent).
• ఎంపిక:
  1. రంగాలను ప్రభుత్వ-ప్రైవేటుగా విభజించే ఆధారం – సంస్థల యాజమాన్యం
  2. ప్రధానంగా సహజ ప్రక్రియతో ఉత్పత్తి = ప్రాథమిక రంగం
  3. GDP = అన్ని తుది వస్తు సేవల విలువ
  4. 2013–14లో GDPలో తృతీయ రంగ వాటా 50–60 శాతం మధ్య.
• జతపరచడం (వ్యవసాయ సమస్యలు → చర్యలు):
  1. నీటిపారుదల లేని భూమి → ప్రభుత్వం కాలువలు నిర్మించడం
  2. పంటలకు తక్కువ ధరలు → ప్రభుత్వం ఆహార ధాన్యాల సేకరణ
  3. అప్పుల భారం → తక్కువ వడ్డీతో బ్యాంకు రుణాలు
  4. ఆఫ్-సీజన్‌లో ఉపాధి లేకపోవడం → వ్యవసాయ ఆధారిత మిల్లుల ఏర్పాటు
  5. కోత తర్వాత వెంటనే స్థానిక వ్యాపారులకు అమ్మాల్సి రావడం → సహకార మార్కెటింగ్ సంఘాలు.
• ఇమడని పదం:
  1. టూరిస్ట్ గైడ్, చాకలి, దర్జీ, కుమ్మరి – కుమ్మరి తయారీ (ద్వితీయ), మిగతావి సేవలు
  2. పోస్టుమ్యాన్, చర్మకారుడు, సైనికుడు, పోలీసు కానిస్టేబుల్ – చర్మకారుడు ప్రభుత్వ సేవ కాదు
  3. MTNL, ఇండియన్ రైల్వేస్, ఎయిర్ ఇండియా, జెట్ ఎయిర్‌వేస్, ఆల్ ఇండియా రేడియో – పుస్తకం ప్రకారం జెట్ ఎయిర్‌వేస్ ప్రైవేటు (మిగిలినవి అప్పట్లో ప్రభుత్వ రంగం).
• తృతీయ రంగం అభివృద్ధిలో పాత్ర:
  1. 'తృతీయ రంగానికి ప్రాముఖ్యత లేదు' అన్న మాట తప్పు – GDPకి అత్యధిక వాటా ఇచ్చేది ఇదే
  2. అయితే ఉపాధిలో వెనుకబడి ఉంది.
• ప్రతి రంగాన్ని పరిశీలించేటప్పుడు ఉత్పత్తి (GDP), ఉపాధి రెండింటిపైనా దృష్టి పెట్టాలి
• వీటితో పాటు వేతనాలు, భద్రత, ఆరోగ్యం వంటి ఇతర అంశాలనూ పరిశీలించవచ్చు.
• అవ్యవస్థీకృత కార్మికులకు రక్షణ కావాల్సిన అంశాలు: వేతనాలు, భద్రత, ఆరోగ్యం.
• GDP లెక్కింపు వ్యాయామం (రూ. కోట్లలో): 2000లో ప్రాథమిక 52,000, ద్వితీయ 48,500, తృతీయ 1,33,500 (మొత్తం 2,34,000) → వాటాలు సుమారు 22%, 21%, 57%. 2013లో ప్రాథమిక 8,00,500, ద్వితీయ 10,74,000, తృతీయ 38,68,000 (మొత్తం 57,42,500) → సుమారు 14%, 19%, 67%. తృతీయ రంగ వాటా పెరిగింది, ప్రాథమిక వాటా తగ్గింది.