1969 తెలంగాణ ఉద్యమం (1969 Agitation)

1956లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడినప్పుడు తెలంగాణ ప్రాంతానికి కొన్ని రక్షణలు (Safeguards) ఇస్తామని పెద్దమనుషుల ఒప్పందం (Gentlemen's Agreement) లో హామీ ఇచ్చారు. 13 ఏళ్లు గడిచినా ఆ హామీలు సరిగా అమలు కాలేదని తెలంగాణ ప్రజల్లో అసంతృప్తి పెరిగింది.

ఈ అసంతృప్తే 1969లో పెద్ద ఉద్యమంగా మారింది.

• రక్షణల ఉల్లంఘన (Violation of Safeguards): పెద్దమనుషుల ఒప్పందం (1956) లోని హామీలు అమలు కాలేదు.
• తెలంగాణ ప్రాంతీయ కమిటీ (Telangana Regional Committee) కి నిజమైన అధికారాలు ఇవ్వలేదనే ఆరోపణ.
• ముఖ్యమంత్రి ఒక ప్రాంతం వారైతే ఉపముఖ్యమంత్రి మరో ప్రాంతం వారు ఉండాలనే హామీ పాటించలేదనే విమర్శ.
• మిగులు నిధులు (Surplus Funds): తెలంగాణ ఆదాయంలో మిగిలిన డబ్బును తెలంగాణ అభివృద్ధికే ఖర్చు చేయాలి. కానీ ఆ నిధులను ఇతర ప్రాంతాలకు మళ్లించారని ఆరోపణ.
• ఉద్యోగాలు (Jobs): ముల్కీ నిబంధనల (Mulki Rules) ప్రకారం తెలంగాణ ఉద్యోగాలు స్థానికులకే రావాలి. కానీ స్థానికేతరులను (Non-Mulkis) నియమించారని ఫిర్యాదు.
• విద్య, సాగునీరు: ఉన్నత విద్య అవకాశాలు, నీటిపారుదల ప్రాజెక్టుల్లో తెలంగాణకు తగిన వాటా రాలేదనే భావన.
• ఆ సమయంలో ముఖ్యమంత్రి: కాసు బ్రహ్మానందరెడ్డి.

పెద్దమనుషుల ఒప్పందం ప్రకారం తెలంగాణ ఆదాయంలో, ఆ ప్రాంత పాలనా ఖర్చులు పోగా మిగిలిన డబ్బును 'తెలంగాణ మిగులు నిధులు (Telangana Surpluses)' అంటారు. ఈ డబ్బు తెలంగాణ అభివృద్ధికే వాడాలి.

ఇది సరిగా జరగలేదనే వాదన 1969 ఉద్యమంలో చాలా బలంగా వినిపించింది.

• మిగులు నిధుల సమస్య: ఈ నిధులను ఆంధ్ర ప్రాంత అభివృద్ధికి మళ్లించారని తెలంగాణ నాయకులు ఆరోపించారు.
• కుమార్ లలిత్ కమిటీ (Kumar Lalit Committee): మిగులు నిధులు ఎంత ఉన్నాయో లెక్కించడానికి 1969లో నియమించారు. ఈ కమిటీ కాగ్ (CAG) కార్యాలయ అధికారి నేతృత్వంలో పనిచేసింది.
• తెలంగాణకు చెందాల్సిన మిగులు నిధులు ఇతర ప్రాంతాలకు వెళ్లాయని నివేదిక పేర్కొంది.
• భార్గవ కమిటీ (Bhargava Committee): 1969లో ఇందిరా గాంధీ ప్రకటించిన ఎనిమిది సూత్రాల పథకం తర్వాత, మిగులు నిధులను నిర్ధారించడానికి జస్టిస్ వశిష్ఠ భార్గవ నేతృత్వంలో నియమించారు.
• వాంఛూ కమిటీ (Wanchoo Committee): ఉద్యోగాల్లో తెలంగాణకు రక్షణలు కల్పించడానికి రాజ్యాంగపరమైన మార్గాలను సూచించడానికి జస్టిస్ కె.ఎన్. వాంఛూ నేతృత్వంలో 1969లో నియమించారు.
• ప్రాముఖ్యత: ఈ కమిటీలు తెలంగాణ వాదనలో ఆర్థిక అంశాలకు అధికారిక గుర్తింపు తెచ్చాయి.

1969 తెలంగాణ ఉద్యమం ఖమ్మం జిల్లాలో మొదలైంది. కొత్తగూడెం, పాల్వంచ ప్రాంతాల్లోని ఉద్యోగాల్లో స్థానికేతరులను నియమించారనే ఫిర్యాదుతో జనవరి 1969లో ఆందోళన ప్రారంభమైంది. కొద్ది రోజుల్లోనే ఇది తెలంగాణ అంతటా వ్యాపించింది.

• ప్రారంభ స్థలం: ఖమ్మం జిల్లా – కొత్తగూడెం, పాల్వంచ (కొత్తగూడెం థర్మల్ విద్యుత్ కేంద్రం ప్రాంతం).
• స్థానిక ఉద్యోగాల్లో ముల్కీ నిబంధనలకు విరుద్ధంగా నియామకాలు జరిగాయని ఉద్యోగులు, విద్యార్థులు నిరసన తెలిపారు.
• రవీంద్రనాథ్ నిరాహార దీక్ష: జనవరి 1969లో ఖమ్మంలో విద్యార్థి రవీంద్రనాథ్ నిరాహార దీక్ష (Hunger Strike) ప్రారంభించారు.
• తెలంగాణ రక్షణలను అమలు చేయాలనేది ఆయన డిమాండ్.
• ఈ దీక్ష ఉద్యమానికి పెద్ద ప్రేరణగా మారింది.
• వ్యాప్తి: ఖమ్మం నుండి వరంగల్, హైదరాబాద్‌కు ఉద్యమం వేగంగా వ్యాపించింది. ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం (Osmania University) ఉద్యమ కేంద్రంగా మారింది.
• ప్రభుత్వ స్పందన: జనవరి 1969లో అఖిలపక్ష ఒప్పందం (All-Party Accord) చేసుకుని, స్థానికేతర ఉద్యోగులను వెనక్కి పంపుతామని ప్రభుత్వం ప్రకటించింది. కానీ కోర్టు కేసుల వల్ల అది అమలు కాలేదు.
• నినాదం మార్పు: 'రక్షణల అమలు' డిమాండ్ క్రమంగా 'ప్రత్యేక తెలంగాణ (Separate Telangana)' డిమాండ్‌గా మారింది.

1969 ఉద్యమంలో అతి పెద్ద పాత్ర విద్యార్థులది. ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం సహా తెలంగాణలోని కళాశాలల విద్యార్థులు తరగతులు బహిష్కరించి వీధుల్లోకి వచ్చారు. పోలీసు కాల్పుల్లో వందలాది మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారు.

• విద్యార్థి సంఘాలు: విద్యార్థి కార్యాచరణ కమిటీలు ఉద్యమాన్ని గ్రామాలు, పట్టణాలకు తీసుకెళ్లాయి.
• నిరసన రూపాలు:
  1. తరగతుల బహిష్కరణ, ఊరేగింపులు, ధర్నాలు
  2. బంద్‌లు, ప్రభుత్వ కార్యాలయాల ముట్టడి
• ఉద్యోగుల మద్దతు: తెలంగాణ ఎన్‌జీఓలు (Telangana NGOs) కూడా సమ్మెలో పాల్గొన్నారు.
• పోలీసు కాల్పులు (Police Firing): హైదరాబాద్ సహా అనేక పట్టణాల్లో కాల్పులు జరిగాయి.
• ఈ ఉద్యమంలో అమరులైన వారి సంఖ్య సాధారణంగా 369 అని చెబుతారు.
• మరణించిన వారిలో ఎక్కువ మంది యువకులు, విద్యార్థులు.
• అమరవీరుల స్థూపం (Martyrs Memorial): 1969 అమరుల జ్ఞాపకార్థం హైదరాబాద్‌లోని గన్‌పార్క్ (Gun Park) వద్ద అమరవీరుల స్థూపం నిర్మించారు. తర్వాతి మలిదశ ఉద్యమంలోనూ ఇది ముఖ్య ప్రదేశంగా నిలిచింది.

1969 ఉద్యమాన్ని రాజకీయంగా నడిపిన పార్టీ తెలంగాణ ప్రజా సమితి (Telangana Praja Samithi – TPS). మొదట విద్యార్థులు, ఉద్యోగుల మద్దతుతో ఏర్పడిన ఈ సంస్థ, తర్వాత మర్రి చెన్నారెడ్డి నాయకత్వంలో పెద్ద రాజకీయ శక్తిగా మారింది.

• ఏర్పాటు: 1969లో ప్రత్యేక తెలంగాణ లక్ష్యంతో తెలంగాణ ప్రజా సమితి ఏర్పడింది.
• మొదటి దశలో మదన్ మోహన్ దీనికి నాయకత్వం వహించారు.
• మర్రి చెన్నారెడ్డి (M. Chenna Reddy): 1969 మధ్యలో TPS అధ్యక్షుడిగా బాధ్యతలు చేపట్టారు. ఆ తర్వాత ఉద్యమానికి ప్రధాన నాయకుడయ్యారు.
• ఆయన తర్వాత 1978లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు.
• డిమాండ్: ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్రం ఏర్పాటు.
• ఇతర నాయకులు: కొండా లక్ష్మణ్ బాపూజీ 1969లో తెలంగాణ కోసం మంత్రి పదవికి రాజీనామా చేశారు. ప్రొ. జయశంకర్ వంటి మేధావులు కూడా ఈ ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు.
• ఎన్నికల విజయం: 1971 లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో TPS తెలంగాణలోని 14 స్థానాల్లో 10 గెలుచుకుంది.
• విలీనం: 1971లో TPS కాంగ్రెస్ పార్టీలో విలీనమైంది.

1971 లోక్‌సభ ఎన్నికలు తెలంగాణ ఉద్యమానికి ప్రజల మద్దతు ఎంత ఉందో చూపించాయి. దేశమంతా ఇందిరా గాంధీ కాంగ్రెస్ భారీ విజయం సాధించినా, తెలంగాణలో మాత్రం తెలంగాణ ప్రజా సమితి ఎక్కువ స్థానాలు గెలుచుకుంది.

• ఎన్నికల సంవత్సరం: 1971 (5వ లోక్‌సభ ఎన్నికలు).
• ఫలితం: తెలంగాణ ప్రాంతంలోని 14 లోక్‌సభ స్థానాల్లో TPS 10 స్థానాలు గెలిచింది.
• దేశవ్యాప్త పరిస్థితి: 'గరీబీ హటావో' నినాదంతో ఇందిరా గాంధీ నేతృత్వంలోని కాంగ్రెస్ దేశమంతా గెలిచింది.
• ఫలితం అర్థం: తెలంగాణ ప్రజలు ప్రత్యేక రాష్ట్ర డిమాండ్‌కు స్పష్టమైన మద్దతు ఇచ్చారు.
• తర్వాతి పరిణామాలు:
  1. కేంద్రం TPS నాయకులతో చర్చలు జరిపింది.
  2. సెప్టెంబర్ 1971లో TPS కాంగ్రెస్‌లో విలీనమైంది.
  3. కాసు బ్రహ్మానందరెడ్డి రాజీనామా చేశారు; పి.వి. నరసింహారావు ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు.

1971 ఎన్నికల తర్వాత తెలంగాణ ప్రజా సమితి కాంగ్రెస్ పార్టీలో విలీనమైంది. దీంతో 1969 ఉద్యమం మొదటి దశ ముగిసింది. అదే సంవత్సరం తెలంగాణకు చెందిన పాములపర్తి వెంకట నరసింహారావు (పి.వి.) ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు.

• TPS విలీనం (Merger): సెప్టెంబర్ 1971లో మర్రి చెన్నారెడ్డి నాయకత్వంలోని TPS కాంగ్రెస్‌లో విలీనమైంది.
• ముఖ్యమంత్రి మార్పు: కాసు బ్రహ్మానందరెడ్డి రాజీనామా చేశారు.
• సెప్టెంబర్ 1971లో పి.వి. నరసింహారావు ముఖ్యమంత్రిగా బాధ్యతలు చేపట్టారు.
• తెలంగాణ ప్రాంతం నుండి ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు తొలి ముఖ్యమంత్రి ఆయనే.
• పి.వి. నేపథ్యం: కరీంనగర్ జిల్లాకు చెందినవారు (వంగర గ్రామం). తర్వాత 1991–96లో భారత ప్రధానమంత్రి అయ్యారు.
• పి.వి. ప్రభుత్వ కాలంలో: భూ సంస్కరణలు (Land Ceiling) చేపట్టారు.
• అక్టోబర్ 1972లో సుప్రీంకోర్టు ముల్కీ నిబంధనలు చెల్లుతాయని తీర్పు ఇచ్చింది. దీనికి వ్యతిరేకంగా ఆంధ్ర ప్రాంతంలో 'జై ఆంధ్ర' ఉద్యమం వచ్చింది.
• జనవరి 1973లో పి.వి. రాజీనామా చేశారు
• రాష్ట్రంలో రాష్ట్రపతి పాలన విధించారు.

1969 ఉద్యమం ప్రత్యేక రాష్ట్రాన్ని సాధించలేదు. కానీ తెలంగాణ ప్రాంత ప్రజల సమస్యలను దేశం దృష్టికి తీసుకెళ్లింది. దీని ఫలితంగానే ఆరు సూత్రాల పథకం, ఆర్టికల్ 371D వంటి రక్షణలు వచ్చాయి. 2001 తర్వాత వచ్చిన మలిదశ ఉద్యమానికి ఇదే పునాది.

• తక్షణ ఫలితాలు:
  1. ఇందిరా గాంధీ ఎనిమిది సూత్రాల పథకం (ఏప్రిల్ 1969).
  2. మిగులు నిధులు, ఉద్యోగాలపై కమిటీలు (భార్గవ, వాంఛూ కమిటీలు).
• దీర్ఘకాల ఫలితాలు:
  1. ఆరు సూత్రాల పథకం (Six-Point Formula, 1973).
  2. 32వ రాజ్యాంగ సవరణ (1973) ద్వారా ఆర్టికల్ 371D.
  3. రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులు (Presidential Order, 1975) – స్థానిక రిజర్వేషన్లు.
• రాజకీయ ఫలితం:
  1. TPS కాంగ్రెస్‌లో విలీనం
  2. తెలంగాణ నాయకులకు ఎక్కువ అధికార భాగస్వామ్యం.
• మలిదశ ఉద్యమానికి పునాది: 1969 అమరుల త్యాగం, గన్‌పార్క్ స్థూపం, నిధులు–ఉద్యోగాలపై వాదనలు తర్వాతి ఉద్యమానికి ప్రేరణ ఇచ్చాయి.
• తొలిదశ – మలిదశ: 1969 ఉద్యమాన్ని 'తొలిదశ తెలంగాణ ఉద్యమం' అని, 2001–2014 ఉద్యమాన్ని 'మలిదశ ఉద్యమం' అని అంటారు.