హైదరాబాద్ రాష్ట్రం 1948-56 (Hyderabad State)

పోలీస్ చర్య (సెప్టెంబర్ 1948) తర్వాత హైదరాబాద్‌లో నేరుగా ఎన్నికైన ప్రభుత్వం రాలేదు. ముందు సైనిక పాలన, తర్వాత కేంద్రం నియమించిన అధికారి నేతృత్వంలో పౌర ప్రభుత్వం, ఆ తర్వాతే ఎన్నికైన ప్రభుత్వం వచ్చాయి.

• మూడు దశలు:
  1. సైనిక పాలన: సెప్టెంబర్ 1948 – డిసెంబర్ 1949 (మిలిటరీ గవర్నర్ మేజర్ జనరల్ జె.ఎన్. చౌధురి).
  2. పౌర (నియమిత) ప్రభుత్వం: 1950 – మార్చి 1952 (ముఖ్యమంత్రి ఎం.కె. వెల్లోడి).
  3. ఎన్నికైన ప్రభుత్వం: మార్చి 1952 – అక్టోబర్ 1956 (ముఖ్యమంత్రి బూర్గుల రామకృష్ణారావు).
• ఎం.కె. వెల్లోడి (M.K. Vellodi): ఐసీఎస్ అధికారి. కేంద్ర ప్రభుత్వం ఆయనను హైదరాబాద్ ముఖ్యమంత్రిగా నియమించింది. ఆయన ఎన్నికైన నాయకుడు కాదు.
• ఆయన మంత్రివర్గంలో హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్‌కు చెందిన కొందరు నేతలకు స్థానం ఇచ్చారు.
• ఈ కాలంలో చాలా మంది ఇతర రాష్ట్రాల (మద్రాసు, బొంబాయి) అధికారులు హైదరాబాద్ పాలనలో నియమితులయ్యారు. ఇదే తర్వాత నాన్-ముల్కీ ఉద్యమానికి ఒక కారణమైంది.
• పాలనా భాష మార్పు: నిజాం కాలంలో ఉర్దూ పాలనా భాష. క్రమంగా ఇంగ్లీష్, ప్రాంతీయ భాషల వాడకం పెరిగింది.
• ముఖ్య చర్యలు: శాంతిభద్రతల పునరుద్ధరణ, భూ సంస్కరణలు, ఎన్నికలకు ఏర్పాట్లు.

26 జనవరి 1950న భారత రాజ్యాంగం అమలులోకి వచ్చాక రాష్ట్రాలను A, B, C, D అనే నాలుగు వర్గాలుగా విభజించారు. పూర్వ సంస్థానాలతో ఏర్పడిన రాష్ట్రాలను పార్ట్-B రాష్ట్రాలు అన్నారు. హైదరాబాద్ వాటిలో ఒకటి.

• పార్ట్-A రాష్ట్రాలు: బ్రిటిష్ ఇండియా పూర్వ ప్రావిన్సులు (ఉదా: మద్రాసు, బొంబాయి). వీటికి గవర్నర్ అధిపతి.
• పార్ట్-B రాష్ట్రాలు: పూర్వ సంస్థానాలు లేదా సంస్థానాల కలయిక (ఉదా: హైదరాబాద్, మైసూర్, ట్రావెన్కోర్-కొచ్చిన్). వీటికి అధిపతి ‘రాజ్‌ప్రముఖ్’.
• నిజాం రాజ్‌ప్రముఖ్‌గా: మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ 26 జనవరి 1950 నుండి 31 అక్టోబర్ 1956 వరకు హైదరాబాద్ రాజ్‌ప్రముఖ్‌గా ఉన్నారు.
• రాజ్‌ప్రముఖ్ గవర్నర్ లాంటి రాజ్యాంగ అధిపతి మాత్రమే
• అసలు అధికారం మంత్రివర్గానిదే.
• రాజ్‌ప్రముఖ్ వ్యవస్థ రద్దు: 7వ రాజ్యాంగ సవరణ (1956) ద్వారా A, B, C, D వర్గీకరణ, రాజ్‌ప్రముఖ్ పదవి రద్దయ్యాయి.
• హైదరాబాద్ రాష్ట్ర పరిధి: తెలంగాణ (తెలుగు), మరాఠ్వాడా (మరాఠీ), కర్ణాటక ప్రాంత జిల్లాలు (కన్నడ) – మూడు భాషల ప్రాంతాలు కలిసిన రాష్ట్రం.
• రాజధాని: హైదరాబాద్ నగరం.

స్వతంత్ర భారత్‌లో మొదటి సాధారణ ఎన్నికలు 1951-52లో జరిగాయి. హైదరాబాద్ రాష్ట్ర శాసనసభకు, లోక్‌సభకు ఇవే మొదటి ప్రజా ఎన్నికలు. తెలంగాణ ప్రాంతంలో కమ్యూనిస్టుల బలం ఈ ఎన్నికల్లో స్పష్టంగా కనిపించింది.

• ప్రధాన పోటీదారులు:
  1. హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ (భారత జాతీయ కాంగ్రెస్).
  2. పీపుల్స్ డెమోక్రటిక్ ఫ్రంట్ (PDF) – కమ్యూనిస్టు పార్టీపై నిషేధం ఉండటంతో ఈ పేరుతో పోటీ చేశారు.
  3. సోషలిస్టు పార్టీ, ఇతర పార్టీలు.
• ఫలితాలు: మొత్తం రాష్ట్రంలో కాంగ్రెస్ మెజారిటీ సాధించి ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసింది.
• తెలంగాణ జిల్లాల్లో (ముఖ్యంగా నల్గొండ, వరంగల్, ఖమ్మం) PDF చాలా స్థానాలు గెలుచుకుంది.
• రావి నారాయణ రెడ్డి: PDF తరపున నల్గొండ లోక్‌సభ స్థానం నుండి గెలిచారు. దేశంలో అత్యధిక ఓట్లు పొందిన అభ్యర్థిగా రికార్డు సృష్టించారు.
• ముఖ్యమంత్రి: బూర్గుల రామకృష్ణారావు – 6 మార్చి 1952న హైదరాబాద్ మొదటి ఎన్నికైన ముఖ్యమంత్రిగా బాధ్యతలు.
• ప్రాముఖ్యత: సాయుధ పోరాటం విరమించిన కమ్యూనిస్టులు ఎన్నికల రాజకీయాల్లోకి వచ్చారు. ప్రజాస్వామ్య పాలనకు బాట పడింది.

బూర్గుల రామకృష్ణారావు హైదరాబాద్ రాష్ట్రానికి మొదటి, చివరి ఎన్నికైన ముఖ్యమంత్రి. ఆయన కాలంలోనే ముల్కీ ఉద్యమం, భూ సంస్కరణలు, రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చర్చలు జరిగాయి.

• పరిచయం: మహబూబ్‌నగర్ జిల్లాకు చెందినవారు. న్యాయవాది, హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్ నాయకుడు, బహుభాషా పండితుడు.
• పదవీకాలం: 6 మార్చి 1952 నుండి 31 అక్టోబర్ 1956 వరకు.
• ముఖ్య సంఘటనలు, చర్యలు:
  1. 1952 నాన్-ముల్కీ ఉద్యమం, సిటీ కాలేజీ కాల్పులు ఈయన కాలంలోనే జరిగాయి.
  2. ముల్కీ నిబంధనల అమలుకు హామీ ఇచ్చారు.
  3. భూ సంస్కరణల అమలు, కౌలుదారీ రక్షణ కొనసాగింపు.
• విశాలాంధ్ర అంశం: ఫజల్ అలీ కమిషన్ (SRC) తెలంగాణను ప్రస్తుతానికి వేరుగా ఉంచాలని సూచించినా, బూర్గుల కాంగ్రెస్ అధిష్ఠానం నిర్ణయానికి అనుగుణంగా విలీనానికి మద్దతు పలికారు.
• పెద్దమనుషుల ఒప్పందం: 20 ఫిబ్రవరి 1956న తెలంగాణ తరపున సంతకం చేసిన నలుగురిలో బూర్గుల ఒకరు.
• తర్వాతి పదవులు: ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడ్డాక కేరళ, ఉత్తరప్రదేశ్ రాష్ట్రాల గవర్నర్‌గా పనిచేశారు.

1952లో తెలంగాణ ఉద్యోగాల్లో బయటి ప్రాంతాల వారిని (నాన్-ముల్కీలను) నియమించడానికి వ్యతిరేకంగా విద్యార్థులు ఉద్యమం చేశారు. దీన్ని తెలంగాణ ప్రత్యేక ఆకాంక్షలకు తొలి సంకేతంగా భావిస్తారు.

• కారణం: పోలీస్ చర్య తర్వాత మద్రాసు, బొంబాయి వంటి ఇతర రాష్ట్రాల నుండి చాలా మంది ఉద్యోగులు, ఉపాధ్యాయులు హైదరాబాద్ పాలనలో నియమితులయ్యారు. ముల్కీ నిబంధనలు పాటించలేదని స్థానికులు భావించారు.
• ప్రారంభం: 1952 జూలై-ఆగస్టులో వరంగల్‌లో విద్యార్థుల నిరసనతో మొదలై, ఇతర జిల్లాలకు, హైదరాబాద్‌కు వ్యాపించింది.
• నినాదాలు: ‘నాన్-ముల్కీ గో బ్యాక్’, ‘ఇడ్లీ-సాంబార్ గో బ్యాక్’.
• సిటీ కాలేజీ కాల్పులు (సెప్టెంబర్ 1952): హైదరాబాద్‌లో సిటీ కాలేజీ వద్ద విద్యార్థుల ఆందోళనపై పోలీసులు కాల్పులు జరిపారు.
• ఈ కాల్పుల్లో కొందరు విద్యార్థులు, ప్రజలు మరణించారు.
• తెలంగాణ ఉద్యమ చరిత్రలో ఇవే తొలి అమరత్వాలుగా గుర్తు చేసుకుంటారు.
• ప్రభుత్వ స్పందన: బూర్గుల ప్రభుత్వం ముల్కీ నిబంధనలను కచ్చితంగా అమలు చేస్తామని హామీ ఇచ్చింది.
• ప్రభావం: ఈ ఉద్యమం ఉద్యోగాల్లో రక్షణ అనే అంశాన్ని ముందుకు తెచ్చింది. తర్వాత పెద్దమనుషుల ఒప్పందంలో ముల్కీ రక్షణలు, 1969 తెలంగాణ ఉద్యమం ఇదే అంశంపై నడిచాయి.

నిజాం కాలంలో రాష్ట్రంలోని చాలా భూమి జాగీర్దార్ల చేతుల్లో ఉండేది. వారు రైతుల నుండి పన్నులు వసూలు చేసేవారు. పోలీస్ చర్య తర్వాత సైనిక ప్రభుత్వం ఈ వ్యవస్థను రద్దు చేసింది.

• జాగీర్ అంటే: పాలకుడు ఒక వ్యక్తికి సేవలకు బదులుగా ఇచ్చిన గ్రామాలు/భూముల ఆదాయ హక్కు.
• జాగీర్ల రకాలు: పాయిగాలు (పెద్ద జాగీర్లు), సంస్థానాలు, ఇనాములు, సర్ఫ్-ఎ-ఖాస్ (నిజాం సొంత ఆదాయ భూములు).
• రద్దు: హైదరాబాద్ జాగీర్ల రద్దు రెగ్యులేషన్ – 1949 (సైనిక ప్రభుత్వం జారీ చేసింది).
• జాగీర్ భూములు ప్రభుత్వ (దివానీ) పాలనలోకి వచ్చాయి.
• జాగీర్దార్లకు నష్టపరిహారంగా కొంత కాలం పాటు భృతి (commutation) ఇచ్చారు.
• సర్ఫ్-ఎ-ఖాస్ విలీనం: నిజాం సొంత భూములు కూడా ప్రభుత్వంలో కలిశాయి. నిజాంకు బదులుగా ప్రివీ పర్స్ ఇచ్చారు.
• ఫలితం:
  1. గ్రామాల్లో రైతులు నేరుగా ప్రభుత్వానికి పన్ను కట్టే విధానం వచ్చింది.
  2. జాగీర్దార్ల దౌర్జన్యాలు తగ్గాయి.
• నేపథ్యం: సాయుధ పోరాటంలో ప్రజలు భూస్వామ్యానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడటం కూడా ఈ సంస్కరణకు ఒత్తిడి తెచ్చింది.

జాగీర్ల రద్దు తర్వాత ప్రభుత్వం కౌలు రైతుల రక్షణ కోసం 1950లో ముఖ్యమైన చట్టం తెచ్చింది. దేశంలోని తొలి సమగ్ర కౌలుదారీ చట్టాల్లో ఇది ఒకటిగా పేరు పొందింది.

• చట్టం పేరు: హైదరాబాద్ కౌలుదారీ, వ్యవసాయ భూముల చట్టం, 1950 (Hyderabad Tenancy and Agricultural Lands Act, 1950).
• రక్షిత కౌలుదారు (Protected Tenant): నిర్ణీత కాలం నుండి ఒకే భూమిని సాగు చేస్తున్న కౌలుదారులకు ఈ హోదా ఇచ్చారు.
• వీరిని భూమి నుండి ఇష్టానుసారం తొలగించలేరు.
• నిర్ణీత షరతులతో ఆ భూమిని కొనుగోలు చేసే హక్కు కల్పించారు.
• కౌలు పరిమితి: భూ యజమాని వసూలు చేసే కౌలుకు గరిష్ఠ పరిమితి నిర్ణయించారు.
• భూ బదిలీపై ఆంక్షలు: వ్యవసాయ భూములను వ్యవసాయేతరులకు అమ్మడంపై నియంత్రణలు పెట్టారు.
• లక్ష్యం: ‘దున్నేవాడికే భూమి’ అనే ఆలోచనను చట్టబద్ధంగా అమలు చేయడం.
• నేపథ్యం: తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం లేవనెత్తిన భూమి సమస్యకు ప్రభుత్వ సమాధానంగా ఈ చట్టాన్ని చూస్తారు.
• అమలు సమస్యలు: చాలా చోట్ల భూస్వాములు కౌలుదారులను ముందే తొలగించడం, రికార్డుల్లో పేర్లు నమోదు కాకపోవడం వల్ల పూర్తి ప్రయోజనం అందలేదు.

రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 1956 ప్రకారం భాషా ప్రాతిపదికన హైదరాబాద్ రాష్ట్రాన్ని మూడు భాగాలుగా విభజించారు. 1 నవంబర్ 1956న హైదరాబాద్ రాష్ట్రం ఉనికిలో లేకుండా పోయింది.

• చట్టం: రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 1956 (States Reorganisation Act). అమలు తేదీ – 1 నవంబర్ 1956.
• తెలంగాణ (తెలుగు ప్రాంతం): ఆంధ్ర రాష్ట్రంతో కలిసి ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడింది.
• తెలంగాణ 9 జిల్లాలు: హైదరాబాద్, మహబూబ్‌నగర్, మెదక్, నిజామాబాద్, ఆదిలాబాద్, కరీంనగర్, వరంగల్, ఖమ్మం, నల్గొండ.
• మరాఠ్వాడా (మరాఠీ ప్రాంతం): ఔరంగాబాద్, బీడ్, పర్భణీ, నాందేడ్, ఉస్మానాబాద్ జిల్లాలు బొంబాయి రాష్ట్రంలో కలిశాయి (ఇప్పుడు మహారాష్ట్ర).
• కన్నడ ప్రాంతం: గుల్బర్గా, రాయచూర్, బీదర్ జిల్లాలు మైసూర్ రాష్ట్రంలో కలిశాయి (ఇప్పుడు కర్ణాటక).
• ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజధాని: హైదరాబాద్.
• మొదటి ముఖ్యమంత్రి: నీలం సంజీవ రెడ్డి.
• రాజ్‌ప్రముఖ్ పదవి ముగింపు: 31 అక్టోబర్ 1956తో నిజాం రాజ్‌ప్రముఖ్ పదవి ముగిసింది.
• విలీనానికి ముందు: ఫజల్ అలీ కమిషన్ నివేదిక (1955), పెద్దమనుషుల ఒప్పందం (20 ఫిబ్రవరి 1956).