టీకాలు & రోగనిరోధక శక్తి (Vaccines & Immunity)

రోగనిరోధక శక్తి (Immunity) అంటే సూక్ష్మజీవులు, వ్యాధికారకాలతో పోరాడే శరీర సామర్థ్యం. ఇది పుట్టుకతో కొంత వస్తుంది, మిగతాది జీవితంలో సంపాదిస్తాం.

• సహజ రోగనిరోధకత (Innate immunity): పుట్టుకతోనే ఉంటుంది. అన్ని వ్యాధికారకాలకు ఒకే విధంగా పనిచేస్తుంది.
• భౌతిక అడ్డంకులు: చర్మం, శ్లేష్మ పొర.
• రసాయన అడ్డంకులు: లాలాజలం, కన్నీళ్లలో లైసోజైమ్, కడుపులో హైడ్రోక్లోరిక్ ఆమ్లం.
• కణాలు: భక్షక కణాలు (Phagocytes), న్యూట్రోఫిల్స్, మాక్రోఫేజ్‌లు.
• ఆర్జిత రోగనిరోధకత (Acquired immunity): జీవితకాలంలో సంపాదించేది. ఒక వ్యాధికారకానికి మాత్రమే ప్రత్యేకం. జ్ఞాపకం (Memory) ఉంటుంది.
• క్రియాశీల (Active): శరీరమే యాంటీబాడీలను తయారు చేస్తుంది. వ్యాధి వచ్చి తగ్గిన తర్వాత లేదా టీకా వల్ల వస్తుంది. ఎక్కువకాలం ఉంటుంది.
• నిష్క్రియ (Passive): తయారైన యాంటీబాడీలు బయటి నుండి అందుతాయి. వెంటనే పనిచేస్తుంది కానీ తాత్కాలికం.
• ఉదాహరణ: తల్లి పాలలోని తొలి పాలు (ముర్రుపాలు – Colostrum), మాయ (Placenta) ద్వారా తల్లి నుండి పిండానికి యాంటీబాడీలు, పాము కాటుకు ఇచ్చే యాంటీవీనమ్.
• ముర్రుపాలు: శిశువుకు IgA యాంటీబాడీలు అందిస్తాయి.

శరీరంలోకి వచ్చే బయటి పదార్థం (యాంటీజెన్ – Antigen) కు వ్యతిరేకంగా శరీరం యాంటీబాడీలను తయారు చేస్తుంది. ఈ పని ప్రధానంగా తెల్ల రక్త కణాలు (WBC) చేస్తాయి.

• యాంటీజెన్ (Antigen): రోగనిరోధక ప్రతిస్పందన కలిగించే పదార్థం (సూక్ష్మజీవి, వాటి ప్రొటీన్).
• యాంటీబాడీ (Antibody): యాంటీజెన్‌ను నిర్వీర్యం చేసే ప్రొటీన్. వీటిని ఇమ్యునోగ్లోబులిన్లు (Immunoglobulins) అంటారు.
• ప్రధాన రకాలు: IgG, IgA, IgM, IgE, IgD.
• IgG:
  1. రక్తంలో ఎక్కువగా ఉండేది
  2. మాయ ద్వారా పిండానికి వెళ్లే ఏకైక రకం.
• IgA: ముర్రుపాలు, లాలాజలం, కన్నీళ్లలో ఉంటుంది.
• IgE: అలెర్జీ ప్రతిచర్యలకు సంబంధించింది.
• లింఫోసైట్లు (Lymphocytes):
  1. B కణాలు: ఎముక మజ్జలో తయారై, పరిపక్వం చెందుతాయి; యాంటీబాడీలను తయారు చేస్తాయి.
  2. T కణాలు: ఎముక మజ్జలో పుట్టి, థైమస్ గ్రంథి (Thymus) లో పరిపక్వం చెందుతాయి; నేరుగా వ్యాధికారక కణాలను నాశనం చేస్తాయి.
• భక్షక కణాలు (Phagocytes): బ్యాక్టీరియాను మింగి నాశనం చేస్తాయి.
• రోగనిరోధక అవయవాలు: ఎముక మజ్జ, థైమస్, ప్లీహం (Spleen), శోషరస గ్రంథులు.
• అలెర్జీ (Allergy):
  1. హానికరం కాని పదార్థాలకు (పుప్పొడి, దుమ్ము) శరీరం అతిగా స్పందించడం. హిస్టమిన్ విడుదలవుతుంది
  2. యాంటీహిస్టమిన్ మందులు వాడతారు.
• ఆటోఇమ్యూన్ వ్యాధులు: శరీరం తన కణాలనే శత్రువుగా భావించి దాడి చేయడం. ఉదాహరణ: రుమటాయిడ్ ఆర్థరైటిస్.

టీకా (Vaccine) అంటే చంపిన లేదా బలహీనపరచిన సూక్ష్మజీవులు, లేదా వాటి భాగాలతో తయారు చేసిన మందు. దీన్ని ఇస్తే వ్యాధి రాకుండా శరీరం ముందే సిద్ధమవుతుంది. ఈ ప్రక్రియను టీకాలు వేయడం (Vaccination) అంటారు.

• ఎడ్వర్డ్ జెన్నర్ (Edward Jenner): ఇంగ్లాండ్ వైద్యుడు. 1796లో ఆవు ఈతల (Cowpox) ద్వారా మశూచి (Smallpox) టీకాను కనుగొన్నాడు. అందుకే ఆయనను 'టీకాల పితామహుడు' అంటారు.
• 'Vaccine' పదం లాటిన్ 'Vacca' (ఆవు) నుండి వచ్చింది.
• లూయీ పాశ్చర్ (Louis Pasteur): ఫ్రెంచ్ శాస్త్రవేత్త.
• రేబిస్ టీకా (1885) కనుగొన్నాడు.
• ఆంత్రాక్స్, కోళ్ల కలరాకు కూడా టీకాలు అభివృద్ధి చేశాడు.
• పాలను వేడి చేసి సూక్ష్మజీవులను చంపే పాశ్చరైజేషన్ (Pasteurization) ఆయన పేరు మీదే.
• జోనాస్ సాల్క్ (Jonas Salk): 1955లో ఇంజెక్షన్ పోలియో టీకా (IPV) కనుగొన్నాడు.
• ఆల్బర్ట్ సేబిన్ (Albert Sabin): నోటి ద్వారా ఇచ్చే పోలియో చుక్కలు (OPV) కనుగొన్నాడు.
• BCG: కాల్మెట్, గెరిన్ కనుగొన్నారు (Bacillus Calmette–Guérin). క్షయ నివారణకు.
• మశూచి నిర్మూలన:
  1. 1980లో WHO ప్రపంచం మశూచి రహితం అని ప్రకటించింది. భారతదేశంలో చివరి కేసు 1975లో నమోదైంది
  2. 1977లో భారత్ మశూచి రహితంగా ప్రకటించబడింది.

ప్రతి టీకా ఒక నిర్దిష్ట వ్యాధిని నివారిస్తుంది. పరీక్షల్లో 'ఏ వ్యాధికి ఏ టీకా?' అనే జతల ప్రశ్నలు తరచూ వస్తాయి.

• టీకాల రకాలు:
  1. జీవించి ఉన్న కానీ బలహీనపరచిన (Live attenuated): MMR, OPV, BCG, తట్టు టీకా.
  2. చంపిన (Inactivated): IPV (సాల్క్), రేబిస్ టీకా, హెపటైటిస్ A.
  3. టాక్సాయిడ్ (Toxoid): విషాన్ని నిర్వీర్యం చేసినవి – ధనుర్వాతం (TT), డిఫ్తీరియా.
  4. రీకాంబినెంట్ (Recombinant): హెపటైటిస్ B టీకా.
• BCG: క్షయ (TB).
• DPT: డిఫ్తీరియా, కోరింత దగ్గు (Pertussis), ధనుర్వాతం (Tetanus).
• MMR: తట్టు (Measles), గవదబిళ్లలు (Mumps), రుబెల్లా (Rubella).
• OPV / IPV: పోలియో.
• పెంటావాలెంట్: DPT + హెపటైటిస్ B + హిబ్ (Hib).
• TT (Td): ధనుర్వాతం – గర్భిణులకు ఇస్తారు.
• TCV: టైఫాయిడ్ కంజుగేట్ టీకా.
• భారత టీకా కార్యక్రమం: విశ్వవ్యాప్త రోగనిరోధకత కార్యక్రమం (Universal Immunization Programme – UIP) 1985లో ప్రారంభమైంది.
• మిషన్ ఇంద్రధనుష్ (Mission Indradhanush): 2014 డిసెంబర్‌లో ప్రారంభమైంది. టీకాలు అందని పిల్లలు, గర్భిణులకు టీకాలు ఇవ్వడం దీని లక్ష్యం.
• పల్స్ పోలియో: 5 సంవత్సరాల లోపు పిల్లలకు పోలియో చుక్కలు. భారత్‌ను 2014 మార్చిలో WHO పోలియో రహిత దేశంగా ప్రకటించింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా MMR = M-M-R (మీజిల్స్, మంప్స్, రుబెల్లా). DPT = D-P-T (డిఫ్తీరియా, పెర్టుసిస్, టెటనస్).

కోవిడ్-19 మహమ్మారి సమయంలో అతి తక్కువ సమయంలో టీకాలు అభివృద్ధి చేశారు. ఈ టీకాలు, వాటిని తయారు చేసిన సంస్థల పేర్లు తరచూ పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• కోవాక్సిన్ (Covaxin): భారత్ బయోటెక్ (హైదరాబాద్) తయారు చేసింది. ICMR, NIV పుణే సహకారంతో. ఇది చంపిన వైరస్ (Inactivated) టీకా.
• కోవిషీల్డ్ (Covishield): ఆక్స్‌ఫర్డ్–ఆస్ట్రాజెనెకా అభివృద్ధి చేసిన టీకా. భారత్‌లో సీరమ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఇండియా (పుణే) తయారు చేసింది.
• స్పుత్నిక్ V: రష్యా తయారీ టీకా.
• mRNA టీకాలు: ఫైజర్–బయోఎన్‌టెక్, మోడర్నా. ఇవి మెసెంజర్ RNA ఆధారంగా పనిచేస్తాయి. వైరస్ స్పైక్ ప్రొటీన్‌ను తయారు చేసేందుకు శరీరానికి సూచన ఇస్తాయి.
• జైకోవ్-డి (ZyCoV-D): జైడస్ కాడిలా తయారు చేసిన DNA ఆధారిత టీకా.
• భారత టీకా కార్యక్రమం ప్రారంభం: 2021 జనవరి 16.
• బూస్టర్ డోస్ (Booster dose): మొదటి డోస్‌ల తర్వాత రోగనిరోధక శక్తిని మళ్లీ పెంచడానికి ఇచ్చే అదనపు డోస్.
• మందలి రోగనిరోధకత (Herd immunity): జనాభాలో అధిక శాతం మందికి రోగనిరోధకత ఉంటే, టీకా వేయించుకోని వారికి కూడా రక్షణ లభిస్తుంది.
• సర్వైకల్ క్యాన్సర్ టీకా: HPV (హ్యూమన్ పాపిలోమా వైరస్) టీకా గర్భాశయ ముఖద్వార క్యాన్సర్‌ను నివారిస్తుంది.

యాంటీబయాటిక్స్ (Antibiotics) బ్యాక్టీరియాను చంపే లేదా వాటి పెరుగుదలను ఆపే మందులు. ఇవి వైరస్‌లపై పని చేయవు. డాక్టర్ సలహా లేకుండా వాడకూడదు.

• పెన్సిలిన్ (Penicillin): మొదటి యాంటీబయాటిక్. 1928లో అలెగ్జాండర్ ఫ్లెమింగ్ (Alexander Fleming) పెన్సిలియం నొటేటం బూజు నుండి కనుగొన్నాడు.
• ఫ్లెమింగ్‌తో పాటు హోవార్డ్ ఫ్లోరీ, ఎర్నెస్ట్ చెయిన్ దాన్ని మందుగా అభివృద్ధి చేశారు. ముగ్గురికి 1945లో నోబెల్ బహుమతి వచ్చింది.
• స్ట్రెప్టోమైసిన్ (Streptomycin):
  1. సెల్మన్ వాక్స్‌మన్ కనుగొన్నాడు
  2. క్షయ చికిత్సలో వాడతారు.
• టెట్రాసైక్లిన్, క్లోరాంఫెనికాల్: విస్తృత శ్రేణి (Broad-spectrum) యాంటీబయాటిక్స్.
• యాంటీబయాటిక్ నిరోధకత (Antibiotic resistance): అనవసరంగా, పూర్తి కోర్సు వాడకుండా ఉపయోగిస్తే బ్యాక్టీరియా మందును తట్టుకునే శక్తి పొందుతుంది.
• యాంటీసెప్టిక్ (Antiseptic): జీవ కణజాలం (చర్మం, గాయం) పై వాడే క్రిమిసంహారకం. ఉదాహరణ: డెటాల్, టించర్ అయోడిన్, బోరిక్ ఆమ్లం.
• డిస్‌ఇన్ఫెక్టెంట్ (Disinfectant): నిర్జీవ వస్తువులు (నేల, పరికరాలు) పై వాడేవి. ఉదాహరణ: ఫినాయిల్, బ్లీచింగ్ పౌడర్.
• అనాల్జెసిక్ (Analgesic): నొప్పి తగ్గించే మందులు (పారాసిటమాల్, ఆస్పిరిన్).
• యాంటీపైరెటిక్ (Antipyretic): జ్వరం తగ్గిస్తాయి (పారాసిటమాల్).
• ఆంటాసిడ్ (Antacid): కడుపులో ఆమ్లత్వం తగ్గిస్తాయి (మెగ్నీషియం హైడ్రాక్సైడ్ – Milk of Magnesia).
• సల్ఫా మందులు (Sulpha drugs): మొదటి సింథటిక్ యాంటీమైక్రోబియల్ మందులు.