భారత సమాజ లక్షణాలు (Features of Indian Society)

భారత సమాజంలో భాషలు, మతాలు, కులాలు, ఆచారాలు, ఆహారపు అలవాట్లు ఎన్నో రకాలుగా ఉన్నా, ప్రజలందరినీ ఒక సాంస్కృతిక దారం కలుపుతుంది. దీన్నే 'భిన్నత్వంలో ఏకత్వం (Unity in Diversity)' అంటారు.

• భాషా వైవిధ్యం: రాజ్యాంగంలోని 8వ షెడ్యూల్‌లో ప్రస్తుతం 22 భాషలు ఉన్నాయి.
• మొదట 14 భాషలు మాత్రమే ఉండేవి.
• తెలుగు 8వ షెడ్యూల్‌లో ఉన్న భాష
• 2008లో శాస్త్రీయ భాష (Classical Language) హోదా పొందింది.
• మత వైవిధ్యం: హిందూ, ముస్లిం, క్రైస్తవ, సిక్కు, బౌద్ధ, జైన మతాలు ముఖ్యమైనవి. హిందూ, బౌద్ధ, జైన, సిక్కు మతాలు భారతదేశంలో పుట్టాయి.
• ఏకత్వానికి ఆధారాలు: ఒకే రాజ్యాంగం, ఒకే పౌరసత్వం, ఏకీకృత న్యాయ వ్యవస్థ, తీర్థయాత్రలు, ఇతిహాసాలు (రామాయణం, మహాభారతం), పండుగలు.
• నెహ్రూ అభిప్రాయం: తన పుస్తకం 'భారత్ ఏక్ ఖోజ్ (The Discovery of India)' లో భారతదేశం భిన్నత్వంలో ఏకత్వం కలిగిన దేశమని వివరించారు.
• రాజ్యాంగ హామీ: ఆర్టికల్ 29, 30 భాషా, సాంస్కృతిక మైనారిటీల హక్కులను కాపాడతాయి.

సమాజాన్ని అర్థం చేసుకోవాలంటే ముందు జనాభా నిర్మాణం తెలియాలి. 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం భారతదేశ ముఖ్య గణాంకాలు పరీక్షలకు చాలా ముఖ్యం.

• మొత్తం జనాభా: సుమారు 121 కోట్లు (121.08 కోట్లు).
• లింగ నిష్పత్తి (Sex Ratio): ప్రతి 1000 మంది పురుషులకు 943 మంది స్త్రీలు.
• అత్యధికం: కేరళ (1084)
• అత్యల్పం: హర్యానా (879)
• కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో అత్యధికం: పుదుచ్చేరి (1037)
• అక్షరాస్యత:
  1. మొత్తం 74.04%
  2. పురుషులు 82.14%
  3. స్త్రీలు 65.46%.
• అత్యధిక అక్షరాస్యత: కేరళ (93.91%)
• అత్యల్పం: బిహార్ (63.82%)
• గ్రామీణ – పట్టణ జనాభా: గ్రామీణ జనాభా సుమారు 68.8%, పట్టణ జనాభా సుమారు 31.2%.
• షెడ్యూల్డ్ కులాలు (SC):
  1. 16.6%
  2. షెడ్యూల్డ్ తెగలు (ST): 8.6%.
• మతాల వారీగా: హిందువులు 79.8%, ముస్లింలు 14.2%, క్రైస్తవులు 2.3%, సిక్కులు 1.7%, బౌద్ధులు 0.7%, జైనులు 0.4%.
• జనాభా లెక్కల సంస్థ: రిజిస్ట్రార్ జనరల్ & సెన్సస్ కమిషనర్, కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ కింద.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా కేరళ = లింగ నిష్పత్తి + అక్షరాస్యతలో నంబర్ 1; హర్యానా = లింగ నిష్పత్తిలో చివరి స్థానం.

భారతదేశంలో ఎక్కువ మంది ప్రజలు గ్రామాల్లో నివసిస్తారు. అందుకే సమాజ శాస్త్రవేత్తలు గ్రామాలను భారత సమాజానికి పునాదిగా భావించి విస్తృతంగా అధ్యయనం చేశారు.

• గ్రామ లక్షణాలు: వ్యవసాయ ఆధారిత జీవనం, కులం ఆధారంగా సామాజిక అంతస్తులు, ఉమ్మడి కుటుంబాలు, పరస్పర ఆధారపడటం.
• జజ్మానీ వ్యవస్థ (Jajmani System): వివిధ కులాలు తమ వృత్తి సేవలను ఒకరికొకరు అందించుకునే సంప్రదాయ వ్యవస్థ.
• జజ్మాన్ = సేవలు పొందే భూస్వామి కుటుంబం.
• కామిన్ = సేవలు అందించే వడ్రంగి, చాకలి, మంగలి, కుమ్మరి వంటి కులాలు.
• వైజర్ (W.H. Wiser) తన పుస్తకం 'ది హిందూ జజ్మానీ సిస్టమ్' (1936) లో దీన్ని వివరించారు.
• చిన్న గణతంత్రాలు: బ్రిటిష్ అధికారి చార్లెస్ మెట్‌కాఫ్ భారత గ్రామాలను 'చిన్న గణతంత్రాలు (Little Republics)' అన్నాడు.
• గ్రామ అధ్యయనాలు:
  1. ఎం.ఎన్. శ్రీనివాస్ – 'ది రిమెంబర్డ్ విలేజ్' (కర్ణాటకలోని రాంపుర గ్రామం)
  2. ఎస్.సి. దుబే – 'ఇండియన్ విలేజ్' (హైదరాబాద్ సమీపంలోని శామీర్‌పేట్ గ్రామ అధ్యయనం)
• మార్పులు: వ్యవసాయ యాంత్రీకరణ, డబ్బు ఆధారిత లావాదేవీలు, వలసలు వల్ల జజ్మానీ వ్యవస్థ బలహీనపడింది.

భారత సమాజం మారే విధానాన్ని వివరించడానికి సమాజ శాస్త్రవేత్తలు కొన్ని ప్రత్యేక భావనలు ఇచ్చారు. వీటిలో ఎం.ఎన్. శ్రీనివాస్ ఇచ్చిన భావనలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• సంస్కృతీకరణ (Sanskritisation): కింది కులాలు పై కులాల (ముఖ్యంగా బ్రాహ్మణుల) ఆచారాలు, జీవన విధానాన్ని అనుకరించి తమ సామాజిక హోదా పెంచుకోవడం.
• ఈ పదాన్ని ఇచ్చినవారు ఎం.ఎన్. శ్రీనివాస్.
• ఆయన కర్ణాటకలోని కూర్గ్ ప్రజలపై చేసిన అధ్యయనంలో ఈ భావన వచ్చింది ('రెలిజన్ అండ్ సొసైటీ అమాంగ్ ది కూర్గ్స్ ఆఫ్ సౌత్ ఇండియా', 1952).
• శాకాహారం, వేద మంత్రాలు, ఆచారాలు అనుసరించడం దీనికి ఉదాహరణలు.
• పాశ్చాత్యీకరణ (Westernisation): బ్రిటిష్ పాలన వల్ల వచ్చిన పాశ్చాత్య దుస్తులు, విద్య, సాంకేతికత, ఆలోచనా విధానం ప్రభావం. దీన్ని కూడా శ్రీనివాస్ వివరించారు.
• ఆధిపత్య కులం (Dominant Caste): గ్రామంలో ఎక్కువ భూమి, సంఖ్యా బలం, రాజకీయ పట్టు ఉన్న కులం – ఈ భావన శ్రీనివాస్‌దే.
• లౌకికీకరణ (Secularisation): సామాజిక జీవితంలో మత ప్రభావం తగ్గడం.
• పట్టణీకరణ (Urbanisation): గ్రామాల నుండి నగరాలకు జనాభా వలస పెరగడం.
• గొప్ప సంప్రదాయం, చిన్న సంప్రదాయం:
  1. రాబర్ట్ రెడ్‌ఫీల్డ్ ఇచ్చిన Great Tradition, Little Tradition భావనలు
  2. భారతదేశంలో వీటిని మెకిమ్ మారియట్ వంటి వారు అన్వయించారు.

భారత సమాజాన్ని అధ్యయనం చేసిన సమాజ శాస్త్రవేత్తలు, వారి పుస్తకాలు 'ఎవరు రాశారు?' రూపంలో పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి. ముఖ్యమైన వారి జాబితా ఇది.

• జి.ఎస్. ఘుర్యే (G.S. Ghurye): భారత సమాజ శాస్త్ర పితామహుడు అని పిలుస్తారు.
• 'కాస్ట్ అండ్ రేస్ ఇన్ ఇండియా' (1932)
• ముంబై విశ్వవిద్యాలయంలో సమాజ శాస్త్ర విభాగం స్థాపించారు.
• ఎం.ఎన్. శ్రీనివాస్:
  1. సంస్కృతీకరణ, పాశ్చాత్యీకరణ, ఆధిపత్య కులం
  2. 'ది రిమెంబర్డ్ విలేజ్'
  3. 'సోషల్ చేంజ్ ఇన్ మోడ్రన్ ఇండియా'.
• ఎ.ఆర్. దేశాయ్ (A.R. Desai):
  1. మార్క్సిస్టు దృక్పథం
  2. 'సోషల్ బ్యాక్‌గ్రౌండ్ ఆఫ్ ఇండియన్ నేషనలిజం' (1948).
• ఎస్.సి. దుబే: 'ఇండియన్ విలేజ్'.
• ఇరావతి కర్వే: 'కిన్‌షిప్ ఆర్గనైజేషన్ ఇన్ ఇండియా' – బంధుత్వ వ్యవస్థపై.
• లూయీ డ్యూమాంట్ (Louis Dumont): 'హోమో హైరార్కికస్' – కుల వ్యవస్థపై పవిత్రత–అపవిత్రత సిద్ధాంతం.
• ఆండ్రే బెతేయ్ (Andre Beteille): 'కాస్ట్, క్లాస్ అండ్ పవర్' – తంజావూరు గ్రామ అధ్యయనం.
• డి.పి. ముఖర్జీ (D.P. Mukerji): సంప్రదాయం – ఆధునికత సంఘర్షణపై రాశారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఘుర్యే = కులం & జాతి; శ్రీనివాస్ = గ్రామం & సంస్కృతీకరణ; దేశాయ్ = మార్క్సిస్టు; డ్యూమాంట్ = పవిత్రత–అపవిత్రత.

భారత సమాజం వేల సంవత్సరాలుగా కొన్ని ప్రత్యేక సంస్థల చుట్టూ నిర్మితమైంది. ఈ సంస్థలే సమాజ నిర్మాణానికి ఆధారం.

• కుల వ్యవస్థ:
  1. సమాజాన్ని పుట్టుక ఆధారంగా అంతస్తులుగా విభజించే వ్యవస్థ
  2. వృత్తి, వివాహం, ఆహారపు నియమాలను ప్రభావితం చేస్తుంది.
• ఉమ్మడి కుటుంబం: తల్లిదండ్రులు, పిల్లలు, ఇతర బంధువులు కలిసి ఒకే ఇంట్లో, ఉమ్మడి ఆస్తితో జీవించడం.
• వర్ణాశ్రమ ధర్మం: నాలుగు వర్ణాలు (బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్య, శూద్ర) మరియు నాలుగు ఆశ్రమాలు (బ్రహ్మచర్య, గృహస్థ, వానప్రస్థ, సన్యాస).
• పురుషార్థాలు: ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షం – జీవిత లక్ష్యాలు.
• పితృస్వామ్యం (Patriarchy): కుటుంబంలో పురుషుల ఆధిపత్యం ఉండే వ్యవస్థ. అయితే మేఘాలయలోని ఖాసీ, గారో తెగల్లో మాతృస్వామ్యం (Matriliny) ఉంటుంది.
• సోపానక్రమం (Hierarchy): ఎక్కువ–తక్కువ అనే అంతస్తుల భావన భారత సమాజంలో బలంగా ఉంది.
• మతం ప్రాధాన్యం: సామాజిక జీవితంలో ఆచారాలు, పండుగలు, తీర్థయాత్రలకు ప్రాముఖ్యత ఎక్కువ.