ఉపరాష్ట్రపతి (Vice-President)

ఉపరాష్ట్రపతి (Vice-President) దేశంలో రెండో అత్యున్నత రాజ్యాంగ పదవి. ఈ పదవిని అమెరికా ఉపాధ్యక్షుడి (American Vice-President) నమూనాలో రూపొందించారు.

ఉపరాష్ట్రపతికి రెండు ముఖ్య పాత్రలు ఉంటాయి – రాజ్యసభ చైర్మన్‌గా, అవసరమైతే తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా.

• ఆర్టికల్ 63: భారతదేశానికి ఒక ఉపరాష్ట్రపతి ఉండాలి.
• ఆర్టికల్ 64: ఉపరాష్ట్రపతి రాజ్యసభకు పదవిరీత్యా చైర్మన్ (Ex-officio Chairman of Rajya Sabha).
• ఆయన రాజ్యసభ సభ్యుడు కాదు, కానీ సభకు అధ్యక్షత వహిస్తారు.
• ఆర్టికల్ 65: రాష్ట్రపతి పదవి ఖాళీ అయినప్పుడు లేదా రాష్ట్రపతి గైర్హాజరైనప్పుడు ఉపరాష్ట్రపతి రాష్ట్రపతిగా వ్యవహరిస్తారు.
• ఉపరాష్ట్రపతికి సంబంధించిన ఆర్టికల్స్ (63–71):
  1. 63 – పదవి ఏర్పాటు
  2. 64 – రాజ్యసభ చైర్మన్
  3. 65 – తాత్కాలిక రాష్ట్రపతి
  4. 66 – ఎన్నిక, అర్హతలు
  5. 67 – పదవీకాలం, తొలగింపు
  6. 68 – ఖాళీ భర్తీకి ఎన్నిక సమయం
  7. 69 – ప్రమాణం
  8. 70 – ఇతర సందర్భాల్లో రాష్ట్రపతి విధుల నిర్వహణ
  9. 71 – రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల వివాదాలు
• జీతం: ఉపరాష్ట్రపతి పదవికి ప్రత్యేక జీతం లేదు. రాజ్యసభ చైర్మన్‌గా జీతం పొందుతారు – నెలకు ₹4 లక్షలు (2018 నుండి). ఇది పార్లమెంటు అధికారుల జీతభత్యాల చట్టం, 1953 ప్రకారం.
• ప్రాధాన్యత క్రమం (Order of Precedence): రాష్ట్రపతి తర్వాత ఉపరాష్ట్రపతి, ఆ తర్వాత ప్రధానమంత్రి.

ఉపరాష్ట్రపతిని కూడా పరోక్షంగా ఎన్నికల గణం (Electoral College) ద్వారా ఎన్నుకుంటారు. కానీ ఈ ఎన్నికల గణం రాష్ట్రపతి ఎన్నికల గణానికి భిన్నంగా ఉంటుంది – ఇందులో రాష్ట్రాల MLAలు ఉండరు, నామినేటెడ్ MPలు ఉంటారు.

• ఎన్నికల గణం: పార్లమెంటు రెండు సభల సభ్యులందరూ – ఎన్నికైనవారు + నామినేటెడ్ సభ్యులు.
• రాష్ట్ర శాసనసభల సభ్యులు (MLAs) ఓటు వేయరు.
• ఓటింగ్ విధానం: ఏక ఓటు బదిలీ పద్ధతిలో దామాషా ప్రాతినిధ్యం (Proportional Representation by Single Transferable Vote), రహస్య బ్యాలెట్.
• ప్రతి MP ఓటు విలువ ఒకటే (రాష్ట్రపతి ఎన్నికలా జనాభా ఆధారిత లెక్క ఉండదు).
• 11వ రాజ్యాంగ సవరణ (1961):
  1. మొదట పార్లమెంటు రెండు సభల ఉమ్మడి సమావేశం (Joint Meeting) లో ఉపరాష్ట్రపతిని ఎన్నుకునేవారు.
  2. 11వ సవరణ ఉమ్మడి సమావేశం అవసరాన్ని తొలగించి, ఎన్నికల గణం (Electoral College) విధానం తెచ్చింది.
  3. ఎన్నికల గణంలో ఖాళీలు ఉన్నాయనే కారణంతో రాష్ట్రపతి/ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికను సవాలు చేయలేరని కూడా ఇదే సవరణ చేర్చింది.
• నామినేషన్:
  1. కనీసం 20 మంది ప్రతిపాదకులు, 20 మంది బలపరిచేవారు
  2. ధరావతు ₹15,000.
• ఎన్నిక నిర్వహణ: భారత ఎన్నికల సంఘం. రిటర్నింగ్ అధికారిగా లోక్‌సభ లేదా రాజ్యసభ సెక్రటరీ జనరల్ (వంతులవారీగా) ఉంటారు.
• ఎన్నిక వివాదాలు (ఆర్టికల్ 71):
  1. సుప్రీంకోర్టు మాత్రమే విచారిస్తుంది
  2. దాని నిర్ణయమే అంతిమం.
• రాష్ట్రపతి vs ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నిక – తేడాలు:
  1. రాష్ట్రపతి – ఎన్నికైన MPలు + ఎన్నికైన MLAలు; నామినేటెడ్ సభ్యులు ఉండరు.
  2. ఉపరాష్ట్రపతి – అందరు MPలు (నామినేటెడ్‌తో సహా); MLAలు ఉండరు.
  3. రెండింటిలోనూ ఏక ఓటు బదిలీ పద్ధతి, రహస్య బ్యాలెట్, సుప్రీంకోర్టులో వివాద పరిష్కారం.

ఉపరాష్ట్రపతి అర్హతలు దాదాపు రాష్ట్రపతి అర్హతల లాగే ఉంటాయి – ఒక్క తేడా: లోక్‌సభ కాకుండా రాజ్యసభ సభ్యత్వానికి అర్హత ఉండాలి. ఆయనను తొలగించే విధానం రాష్ట్రపతి అభిశంసన కంటే సులభం.

• ఆర్టికల్ 66(3) – అర్హతలు:
  1. భారత పౌరుడై ఉండాలి.
  2. 35 సంవత్సరాల వయస్సు పూర్తి కావాలి.
  3. రాజ్యసభ సభ్యుడిగా ఎన్నిక కావడానికి అర్హత ఉండాలి.
  4. లాభదాయక పదవి (Office of Profit) లో ఉండకూడదు.
• షరతు: పార్లమెంటు లేదా రాష్ట్ర శాసనసభ సభ్యుడై ఉండకూడదు. ఉంటే, ఉపరాష్ట్రపతి అయిన రోజు నుండి ఆ సీటు ఖాళీ అవుతుంది.
• ఆర్టికల్ 69 – ప్రమాణం: రాష్ట్రపతి లేదా రాష్ట్రపతి నియమించిన వ్యక్తి చేయిస్తారు (రాష్ట్రపతికి CJI ప్రమాణం చేయిస్తారు – తేడా గుర్తుంచుకోండి).
• ఆర్టికల్ 67 – పదవీకాలం:
  1. 5 సంవత్సరాలు; ఎన్నిసార్లైనా తిరిగి ఎన్నిక కావచ్చు.
  2. రాజీనామా లేఖను రాష్ట్రపతికి ఇస్తారు.
  3. గడువు ముగిసినా, వారసుడు వచ్చే వరకు పదవిలో కొనసాగుతారు.
• తొలగింపు (Removal) – ఆర్టికల్ 67(b):
  1. ఇది అభిశంసన (Impeachment) కాదు; అధికారిక అభిశంసన విధానం అవసరం లేదు.
  2. తీర్మానం రాజ్యసభలో మాత్రమే ప్రారంభించాలి.
  3. రాజ్యసభలో అప్పటి మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీ (Effective Majority) తో ఆమోదించాలి.
  4. లోక్‌సభ సాధారణ మెజారిటీ (Simple Majority) తో అంగీకరించాలి.
  5. కనీసం 14 రోజుల ముందస్తు నోటీసు ఇవ్వాలి.
  6. తొలగింపుకు కారణాలను రాజ్యాంగం పేర్కొనలేదు.
• డిసెంబర్ 2024: అప్పటి ఉపరాష్ట్రపతి జగదీప్ ధన్‌ఖడ్‌పై ప్రతిపక్షాలు తొలగింపు తీర్మాన నోటీసు ఇచ్చాయి – ఇలాంటి నోటీసు ఇదే మొదటిసారి. రాజ్యసభ డిప్యూటీ చైర్మన్ హరివంశ్ దాన్ని తిరస్కరించారు.
• ఆర్టికల్ 68 – ఖాళీ భర్తీ:
  1. గడువు ముగియడం వల్ల ఖాళీ – గడువు ముగిసేలోపే ఎన్నిక.
  2. మరణం, రాజీనామా, తొలగింపు వల్ల ఖాళీ – వీలైనంత త్వరగా (As soon as possible) ఎన్నిక; కొత్త వ్యక్తి పూర్తి 5 సంవత్సరాలు పదవిలో ఉంటారు.
  3. రాష్ట్రపతి ఖాళీకి ఉన్నట్లు '6 నెలల' గడువు ఉపరాష్ట్రపతి ఖాళీకి లేదు.

ఉపరాష్ట్రపతి రోజువారీ ముఖ్యమైన పని రాజ్యసభను నడిపించడం. ఈ పాత్రలో ఆయన అధికారాలు లోక్‌సభ స్పీకర్ అధికారాలను పోలి ఉంటాయి, కానీ కొన్ని తేడాలు ఉన్నాయి.

• ఆర్టికల్ 64, 89: ఉపరాష్ట్రపతి రాజ్యసభకు పదవిరీత్యా చైర్మన్. రాజ్యసభ తన సభ్యుల నుండి డిప్యూటీ చైర్మన్‌ను ఎన్నుకుంటుంది (ఆర్టికల్ 89(2)).
• చైర్మన్ అధికారాలు:
  1. సభా కార్యకలాపాలను నిర్వహించడం, క్రమశిక్షణ కాపాడటం.
  2. రాజ్యాంగం, సభా నియమాల వ్యాఖ్యానం.
  3. కోరం (Quorum) లేకపోతే సభను వాయిదా వేయడం.
  4. పదో షెడ్యూల్ (ఫిరాయింపుల నిరోధం – Anti-defection) ప్రకారం రాజ్యసభ సభ్యుల అనర్హతపై నిర్ణయం.
• ఓటు హక్కు:
  1. సాధారణంగా ఓటు వేయరు.
  2. ఓట్లు సమానంగా వస్తే నిర్ణాయక ఓటు (Casting Vote) వేస్తారు (ఆర్టికల్ 100).
• ఆర్టికల్ 92 – తొలగింపు తీర్మానం సమయంలో:
  1. తనను తొలగించే తీర్మానం పరిశీలనలో ఉన్నప్పుడు సభకు అధ్యక్షత వహించలేరు.
  2. సభలో మాట్లాడవచ్చు, కార్యకలాపాల్లో పాల్గొనవచ్చు, కానీ ఓటు వేయలేరు.
  3. (లోక్‌సభ స్పీకర్ అయితే అలాంటి సందర్భంలో మొదటి విడతలోనే ఓటు వేయవచ్చు – ఇది ముఖ్యమైన తేడా.)
• ఆర్టికల్ 91: చైర్మన్ పదవి ఖాళీ అయినప్పుడు లేదా ఉపరాష్ట్రపతి తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా ఉన్నప్పుడు డిప్యూటీ చైర్మన్ చైర్మన్ విధులు నిర్వహిస్తారు.
• తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా ఉన్నప్పుడు:
  1. రాజ్యసభ చైర్మన్ విధులు నిర్వహించరు
  2. చైర్మన్ జీతం కూడా తీసుకోరు – రాష్ట్రపతి జీతభత్యాలు పొందుతారు.
• స్పీకర్‌తో తేడాలు:
  1. స్పీకర్ లోక్‌సభ సభ్యుడు; చైర్మన్ రాజ్యసభ సభ్యుడు కాదు.
  2. ద్రవ్య బిల్లు (Money Bill) ను ధ్రువీకరించే అధికారం స్పీకర్‌కే ఉంది.
  3. ఉమ్మడి సమావేశానికి స్పీకర్ అధ్యక్షత వహిస్తారు, చైర్మన్ కాదు.

రాష్ట్రపతి పదవి ఖాళీ అయినప్పుడు లేదా రాష్ట్రపతి తన విధులు నిర్వహించలేనప్పుడు దేశానికి అధిపతి లేకుండా ఉండకూడదు. అప్పుడు ఉపరాష్ట్రపతి తాత్కాలిక రాష్ట్రపతి (Acting President) గా వ్యవహరిస్తారు.

• ఆర్టికల్ 65(1) – పదవి ఖాళీ అయినప్పుడు:
  1. మరణం, రాజీనామా, అభిశంసన లేదా ఇతర కారణాల వల్ల రాష్ట్రపతి పదవి ఖాళీ అయితే, కొత్త రాష్ట్రపతి వచ్చే వరకు ఉపరాష్ట్రపతి రాష్ట్రపతిగా వ్యవహరిస్తారు.
  2. కొత్త రాష్ట్రపతి ఎన్నిక 6 నెలల్లో జరగాలి కాబట్టి, తాత్కాలిక రాష్ట్రపతి గరిష్ఠంగా 6 నెలలు ఉంటారు.
• ఆర్టికల్ 65(2) – గైర్హాజరు సమయంలో: అనారోగ్యం, విదేశీ పర్యటన వంటి కారణాల వల్ల రాష్ట్రపతి విధులు నిర్వహించలేకపోతే, ఆయన తిరిగి వచ్చే వరకు ఉపరాష్ట్రపతి ఆ విధులు నిర్వహిస్తారు.
• ఆర్టికల్ 65(3) – అధికారాలు:
  1. తాత్కాలిక రాష్ట్రపతికి రాష్ట్రపతికి ఉన్న అన్ని అధికారాలు, రక్షణలు ఉంటాయి
  2. రాష్ట్రపతి జీతభత్యాలు పొందుతారు.
• ఆర్టికల్ 70: ఉపరాష్ట్రపతి కూడా అందుబాటులో లేనప్పుడు ఎవరు రాష్ట్రపతి విధులు నిర్వహించాలో పార్లమెంటు చట్టం చేయవచ్చు.
• రాష్ట్రపతి (విధుల నిర్వహణ) చట్టం, 1969 ప్రకారం – భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI), ఆయన లేకపోతే సుప్రీంకోర్టు సీనియర్ న్యాయమూర్తి.
• చారిత్రక సందర్భాలు:
  1. 1969 – రాష్ట్రపతి జాకిర్ హుస్సేన్ మరణం తర్వాత ఉపరాష్ట్రపతి వి.వి. గిరి తాత్కాలిక రాష్ట్రపతి అయ్యారు.
  2. గిరి రాష్ట్రపతి ఎన్నికలో పోటీ చేయడానికి రాజీనామా చేశారు. అప్పుడు ఉపరాష్ట్రపతి పదవి కూడా ఖాళీ కావడంతో CJI జస్టిస్ మహమ్మద్ హిదాయతుల్లా తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా వ్యవహరించారు.
  3. 1977 – రాష్ట్రపతి ఫక్రుద్దీన్ అలీ అహ్మద్ మరణం తర్వాత ఉపరాష్ట్రపతి బి.డి. జట్టి తాత్కాలిక రాష్ట్రపతి అయ్యారు.
• ప్రత్యేక వ్యక్తి: జస్టిస్ ఎం. హిదాయతుల్లా – భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి, తాత్కాలిక రాష్ట్రపతి, తర్వాత ఉపరాష్ట్రపతి (1979–1984) – మూడు పదవులూ నిర్వహించిన ఏకైక వ్యక్తి.
• అమెరికాతో తేడా:
  1. అమెరికాలో అధ్యక్షుడి పదవి ఖాళీ అయితే ఉపాధ్యక్షుడు మిగిలిన పూర్తి కాలానికి అధ్యక్షుడు అవుతారు. భారతదేశంలో ఉపరాష్ట్రపతి తాత్కాలికంగా మాత్రమే వ్యవహరిస్తారు
  2. కొత్త ఎన్నిక తప్పనిసరి.

మన ఉపరాష్ట్రపతి పదవిని అమెరికా ఉపాధ్యక్షుడి నమూనాలో తీసుకున్నా, రెండింటి మధ్య ముఖ్యమైన తేడాలు ఉన్నాయి. ఈ పోలిక మెయిన్స్, గ్రూప్-1 వంటి పరీక్షల్లో వ్యాసరూప ప్రశ్నగా కూడా వస్తుంది.

• పోలికలు (Similarities):
  1. రెండు దేశాల్లోనూ ఉపాధ్యక్షుడు ఎగువ సభకు అధ్యక్షత వహిస్తారు – భారతదేశంలో రాజ్యసభ, అమెరికాలో సెనేట్ (Senate).
  2. రెండింటిలోనూ ఉపాధ్యక్షుడు ఆ సభ సభ్యుడు కాదు.
  3. రెండు చోట్లా సాధారణంగా ఓటు వేయరు; సమాన ఓట్లు వస్తే నిర్ణాయక ఓటు (Casting/Tie-breaking Vote) వేస్తారు.
• తేడాలు (Differences):
  1. వారసత్వం (Succession): అమెరికాలో అధ్యక్ష పదవి ఖాళీ అయితే ఉపాధ్యక్షుడు మిగిలిన పూర్తి కాలానికి అధ్యక్షుడు అవుతారు. భారతదేశంలో ఉపరాష్ట్రపతి గరిష్ఠంగా 6 నెలలు మాత్రమే తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా ఉంటారు.
  2. ఎన్నిక: అమెరికా ఉపాధ్యక్షుడిని అధ్యక్షుడితో కలిసి ఒకే టికెట్‌పై (Running Mate) ఎన్నుకుంటారు. భారత ఉపరాష్ట్రపతిని పార్లమెంటు సభ్యులు విడిగా ఎన్నుకుంటారు.
  3. పదవీకాలం: అమెరికాలో 4 సంవత్సరాలు; భారతదేశంలో 5 సంవత్సరాలు.
  4. పాత్ర ప్రాముఖ్యత: అమెరికా ఉపాధ్యక్షుడు అధ్యక్షుడి పరిపాలనలో భాగం; భారత ఉపరాష్ట్రపతికి కార్యనిర్వాహక విధులు లేవు.
• భారతదేశంలో ఉపరాష్ట్రపతి ప్రాముఖ్యత:
  1. రాష్ట్రపతి పదవి ఖాళీ అయినప్పుడు పరిపాలనలో కొనసాగింపు (Continuity) ఉంటుంది.
  2. ఆరుగురు ఉపరాష్ట్రపతులు తర్వాత రాష్ట్రపతులుగా ఎన్నికయ్యారు – అందుకే ఈ పదవిని 'రాష్ట్రపతి పదవికి మెట్టు' అని కూడా అంటారు (అయితే ఇది నియమం కాదు).
• రాజ్యాంగ సభలో చర్చ: ఉపరాష్ట్రపతి పదవి అవసరమా అనే ప్రశ్నకు, రాష్ట్రపతి లేనప్పుడు కొనసాగింపు కోసం ఈ పదవి అవసరమని రాజ్యాంగ నిర్మాతలు భావించారు.

1952 నుండి భారతదేశానికి 15 మంది ఉపరాష్ట్రపతులు పని చేశారు. 'రెండుసార్లు పని చేసినవారు', 'పదవిలో మరణించినవారు', 'తర్వాత రాష్ట్రపతులైనవారు' వంటి ప్రశ్నలు తరచూ వస్తాయి.

• ఉపరాష్ట్రపతుల క్రమం:
  1. 1. డా. సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ (1952–1962) – తొలి ఉపరాష్ట్రపతి; రెండు పూర్తి పదవీకాలాలు.
  2. 2. డా. జాకిర్ హుస్సేన్ (1962–1967).
  3. 3. వి.వి. గిరి (1967–1969).
  4. 4. గోపాల్ స్వరూప్ పాఠక్ (1969–1974).
  5. 5. బి.డి. జట్టి (1974–1979).
  6. 6. జస్టిస్ మహమ్మద్ హిదాయతుల్లా (1979–1984).
  7. 7. ఆర్. వెంకటరామన్ (1984–1987).
  8. 8. డా. శంకర్ దయాళ్ శర్మ (1987–1992).
  9. 9. కె.ఆర్. నారాయణన్ (1992–1997).
  10. 10. కృష్ణకాంత్ (1997–2002) – పదవిలో ఉండగా మరణించిన ఏకైక ఉపరాష్ట్రపతి.
  11. 11. భైరాన్ సింగ్ షెకావత్ (2002–2007).
  12. 12. మహమ్మద్ హమీద్ అన్సారీ (2007–2017) – రాధాకృష్ణన్ తర్వాత రెండు పూర్తి పదవీకాలాలు పని చేసిన రెండో వ్యక్తి.
  13. 13. ఎం. వెంకయ్య నాయుడు (2017–2022) – ఆంధ్రప్రదేశ్ (నెల్లూరు జిల్లా) కు చెందినవారు.
  14. 14. జగదీప్ ధన్‌ఖడ్ (2022–2025) – జూలై 2025లో ఆరోగ్య కారణాలు చూపుతూ పదవీకాలం మధ్యలోనే రాజీనామా చేశారు.
  15. 15. సి.పి. రాధాకృష్ణన్ (సెప్టెంబర్ 2025 నుండి; 2025 నాటికి పదవిలో ఉన్నారు) – తమిళనాడుకు చెందినవారు; అంతకుముందు మహారాష్ట్ర గవర్నర్. 2025 ఎన్నికలో ప్రతిపక్ష అభ్యర్థి, తెలంగాణకు చెందిన సుప్రీంకోర్టు మాజీ న్యాయమూర్తి బి. సుదర్శన్ రెడ్డిపై గెలిచారు.
• తర్వాత రాష్ట్రపతులైన ఉపరాష్ట్రపతులు (6 మంది): ఎస్. రాధాకృష్ణన్, జాకిర్ హుస్సేన్, వి.వి. గిరి, ఆర్. వెంకటరామన్, శంకర్ దయాళ్ శర్మ, కె.ఆర్. నారాయణన్.
• తాత్కాలిక రాష్ట్రపతులుగా పని చేసినవారు: వి.వి. గిరి (1969), బి.డి. జట్టి (1977).
• పదవీకాలం మధ్యలో రాజీనామా: వి.వి. గిరి (1969 – రాష్ట్రపతి ఎన్నికలో పోటీకి), జగదీప్ ధన్‌ఖడ్ (2025).