ప్రధానమంత్రి & కేంద్ర మంత్రిమండలి (PM & Council of Ministers)

పార్లమెంటరీ విధానంలో ప్రధానమంత్రి (Prime Minister) ప్రభుత్వానికి వాస్తవ అధిపతి (Real Executive / Head of the Government). రాజ్యాంగం ప్రధానమంత్రి ఎంపిక విధానాన్ని వివరంగా చెప్పలేదు – 'రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు' అని మాత్రమే చెబుతుంది.

మిగిలినది సంప్రదాయాల (Conventions) ఆధారంగా జరుగుతుంది.

• ఆర్టికల్ 75(1):
  1. ప్రధానమంత్రిని రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు
  2. ఇతర మంత్రులను ప్రధానమంత్రి సలహా మేరకు రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.
• సంప్రదాయం: లోక్‌సభలో మెజారిటీ పార్టీ (లేదా కూటమి) నాయకుడిని ప్రధానమంత్రిగా నియమిస్తారు.
• రాష్ట్రపతి విచక్షణ: ఏ పార్టీకీ స్పష్టమైన మెజారిటీ లేనప్పుడు రాష్ట్రపతి తన విచక్షణతో ప్రధానిని ఎంపిక చేసి, నిర్ణీత గడువులో లోక్‌సభ విశ్వాసం (Vote of Confidence) పొందాలని కోరవచ్చు.
• 1979లో రాష్ట్రపతి నీలం సంజీవ రెడ్డి చరణ్ సింగ్‌ను ఇలా ప్రధానిగా నియమించారు – ఇది ఈ విచక్షణ వినియోగానికి తొలి ఉదాహరణ.
• ఏ సభ నుండైనా: ప్రధానమంత్రి లోక్‌సభ లేదా రాజ్యసభ సభ్యుడై ఉండవచ్చు.
• రాజ్యసభ సభ్యులుగా ఉంటూ ప్రధానులైనవారు: ఇందిరా గాంధీ (1966), హెచ్.డి. దేవెగౌడ, మన్మోహన్ సింగ్.
• సభ్యుడు కాని వ్యక్తి:
  1. పార్లమెంటు సభ్యుడు కాని వ్యక్తి కూడా ప్రధాని/మంత్రి కావచ్చు, కానీ 6 నెలల్లో ఏదో ఒక సభకు ఎన్నిక కావాలి (ఆర్టికల్ 75(5))
  2. లేకపోతే పదవి కోల్పోతారు.
• ఎస్.ఆర్. చౌదరి కేసు (2001) – ఎన్నిక కాకుండా 6 నెలల తర్వాత అదే వ్యక్తిని మళ్లీ మంత్రిగా నియమించడం రాజ్యాంగ విరుద్ధం.
• ప్రమాణం: ప్రధానమంత్రికి, మంత్రులకు రాష్ట్రపతి పదవీ ప్రమాణం (Oath of Office), గోప్యతా ప్రమాణం (Oath of Secrecy) చేయిస్తారు (ఆర్టికల్ 75(4), మూడో షెడ్యూల్).
• పదవీకాలం: నిర్దిష్ట పదవీకాలం లేదు. రాష్ట్రపతి అభీష్టం (Pleasure) మేరకు ఉంటారు (ఆర్టికల్ 75(2)) – అంటే లోక్‌సభలో మెజారిటీ ఉన్నంత కాలం.
• జీతం:
  1. పార్లమెంటు నిర్ణయిస్తుంది (ఆర్టికల్ 75(6))
  2. MP జీతంతో పాటు మంత్రి భత్యాలు – మంత్రుల జీతభత్యాల చట్టం, 1952.

ప్రధానమంత్రిని మంత్రిమండలికి 'కీలక రాయి' (Keystone of the Cabinet Arch) అంటారు. మంత్రిమండలి, రాష్ట్రపతి, పార్లమెంటు – ఈ మూడింటి మధ్య ఆయనే కేంద్ర బిందువు. ఆయన రాజీనామా చేస్తే మొత్తం మంత్రిమండలి రద్దవుతుంది.

• మంత్రిమండలికి సంబంధించి:
  1. మంత్రులుగా ఎవరిని నియమించాలో రాష్ట్రపతికి సిఫారసు చేస్తారు.
  2. మంత్రులకు శాఖలు కేటాయిస్తారు, మారుస్తారు (Portfolio Allocation).
  3. అభిప్రాయ భేదం ఉన్న మంత్రిని రాజీనామా చేయమని కోరవచ్చు, లేదా తొలగించమని రాష్ట్రపతికి సలహా ఇవ్వవచ్చు.
  4. మంత్రిమండలి సమావేశాలకు అధ్యక్షత వహిస్తారు.
  5. ప్రధాని రాజీనామా లేదా మరణంతో మంత్రిమండలి మొత్తం రద్దవుతుంది.
• రాష్ట్రపతికి సంబంధించి – ఆర్టికల్ 78 (ప్రధాని విధులు):
  1. కేంద్ర పరిపాలన, శాసన ప్రతిపాదనలపై మంత్రిమండలి నిర్ణయాలను రాష్ట్రపతికి తెలియజేయాలి.
  2. రాష్ట్రపతి కోరిన సమాచారం ఇవ్వాలి.
  3. ఒక మంత్రి తీసుకున్న నిర్ణయాన్ని మంత్రిమండలి పరిశీలించాలని రాష్ట్రపతి కోరితే, దాన్ని మంత్రిమండలి ముందు ఉంచాలి.
  4. రాష్ట్రపతి, మంత్రిమండలి మధ్య ప్రధాన సంధానకర్త (Chief Channel of Communication).
  5. AG, CAG, UPSC, ఎన్నికల కమిషనర్లు వంటి ముఖ్య నియామకాలపై రాష్ట్రపతికి సలహా.
• పార్లమెంటుకు సంబంధించి:
  1. లోక్‌సభ నాయకుడు (Leader of the House) – ప్రధాని లోక్‌సభ సభ్యుడైతే.
  2. పార్లమెంటు సమావేశాలు ఏర్పాటు, ముగింపుపై రాష్ట్రపతికి సలహా.
  3. ఎప్పుడైనా లోక్‌సభ రద్దుకు రాష్ట్రపతికి సిఫారసు చేయవచ్చు.
  4. ప్రభుత్వ విధానాలను సభలో ప్రకటిస్తారు.
• ఇతర పాత్రలు – ప్రధాని అధ్యక్షత వహించే సంస్థలు:
  1. నీతి ఆయోగ్ (NITI Aayog, 2015) – చైర్‌పర్సన్.
  2. అంతర్రాష్ట్ర మండలి (Inter-State Council).
  3. జాతీయ విపత్తు నిర్వహణ సంస్థ (NDMA).
  4. జాతీయ సమైక్యతా మండలి (National Integration Council).
  5. అణు కమాండ్ అథారిటీ రాజకీయ మండలి (Political Council of Nuclear Command Authority).
• విదేశాంగ విధానం:
  1. దేశ విదేశాంగ విధానాన్ని రూపొందించడంలో ప్రధాన పాత్ర
  2. అంతర్జాతీయ వేదికలపై దేశానికి ప్రాతినిధ్యం.

రాష్ట్రపతికి సహాయం, సలహా ఇవ్వడానికి ప్రధానమంత్రి నేతృత్వంలో కేంద్ర మంత్రిమండలి (Union Council of Ministers) ఉంటుంది. ఇదే దేశ వాస్తవ కార్యనిర్వాహక వర్గం. మంత్రుల సంఖ్యపై 2003 వరకు ఎలాంటి పరిమితి లేదు.

• ఆర్టికల్ 74(1): రాష్ట్రపతికి సహాయం, సలహా ఇవ్వడానికి ప్రధాని నేతృత్వంలో మంత్రిమండలి ఉంటుంది. రాష్ట్రపతి ఆ సలహా ప్రకారం నడుచుకోవాలి.
• ఆర్టికల్ 74(2): మంత్రులు రాష్ట్రపతికి ఏ సలహా ఇచ్చారో ఏ కోర్టూ విచారించకూడదు.
• ఆర్టికల్ 75 – ముఖ్య నిబంధనలు:
  1. 75(1) – ప్రధానిని రాష్ట్రపతి, ఇతర మంత్రులను ప్రధాని సలహాతో రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.
  2. 75(1A) – మంత్రుల మొత్తం సంఖ్య (ప్రధానితో సహా) లోక్‌సభ మొత్తం సభ్యుల సంఖ్యలో 15% మించకూడదు.
  3. 75(1B) – ఫిరాయింపు (Defection) కారణంగా అనర్హుడైన సభ్యుడు మంత్రి కాకూడదు.
  4. 75(2) – మంత్రులు రాష్ట్రపతి అభీష్టం (Pleasure) మేరకు పదవిలో ఉంటారు.
  5. 75(3) – మంత్రిమండలి లోక్‌సభకు సమష్టిగా బాధ్యత వహిస్తుంది.
  6. 75(4) – ప్రమాణం రాష్ట్రపతి చేయిస్తారు.
  7. 75(5) – సభ్యుడు కాని మంత్రి 6 నెలల్లో పార్లమెంటుకు ఎన్నిక కావాలి.
  8. 75(6) – జీతభత్యాలు పార్లమెంటు నిర్ణయిస్తుంది.
• 91వ రాజ్యాంగ సవరణ (2003):
  1. కేంద్రంలో మంత్రుల సంఖ్య – లోక్‌సభ బలంలో 15% (ఆర్టికల్ 75(1A)).
  2. రాష్ట్రాల్లో మంత్రుల సంఖ్య – శాసనసభ బలంలో 15%, కానీ కనీసం 12 మంది (ఆర్టికల్ 164(1A)).
  3. ఫిరాయింపు వల్ల అనర్హులైనవారు మంత్రి పదవి, లాభదాయక రాజకీయ పదవి చేపట్టకూడదు (ఆర్టికల్ 361B).
  4. పదో షెడ్యూల్‌లో 'పార్టీ చీలిక (Split – 1/3 సభ్యులు)' మినహాయింపును తొలగించింది.
• ఆర్టికల్ 77 – ప్రభుత్వ వ్యవహారాల నిర్వహణ:
  1. అన్ని చర్యలు రాష్ట్రపతి పేరు మీద
  2. వ్యవహారాల కేటాయింపు కోసం రాష్ట్రపతి నియమాలు చేస్తారు – భారత ప్రభుత్వ (వ్యవహారాల కేటాయింపు) నియమాలు, 1961 [Allocation of Business Rules], (వ్యవహారాల నిర్వహణ) నియమాలు, 1961 [Transaction of Business Rules].
• ఆర్టికల్ 88:
  1. ప్రతి మంత్రికి రెండు సభల్లోనూ మాట్లాడే, పాల్గొనే హక్కు ఉంది
  2. కానీ ఓటు తాను సభ్యుడైన సభలో మాత్రమే.

పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వానికి పునాది సమష్టి బాధ్యత (Collective Responsibility) సూత్రం. మంత్రులందరూ 'ఒకే పడవలో ప్రయాణించేవారు' – కలిసి ఈదుతారు, కలిసి మునుగుతారు (Swim and Sink Together).

• సమష్టి బాధ్యత – ఆర్టికల్ 75(3):
  1. మంత్రిమండలి లోక్‌సభకు సమష్టిగా బాధ్యత వహిస్తుంది (రాజ్యసభకు కాదు).
  2. లోక్‌సభ అవిశ్వాస తీర్మానం (No-Confidence Motion) ఆమోదిస్తే, రాజ్యసభ నుండి వచ్చిన మంత్రులతో సహా మొత్తం మంత్రిమండలి రాజీనామా చేయాలి.
  3. కేబినెట్ నిర్ణయాన్ని మంత్రులందరూ పాటించాలి, బహిరంగంగా సమర్థించాలి. ఒప్పుకోని మంత్రి రాజీనామా చేయాలి.
  4. మంత్రిమండలి లోక్‌సభ రద్దుకు రాష్ట్రపతికి సలహా ఇవ్వవచ్చు.
• వ్యక్తిగత బాధ్యత – ఆర్టికల్ 75(2): మంత్రులు రాష్ట్రపతి అభీష్టం మేరకు ఉంటారు. అంటే ప్రధాని సలహాతో రాష్ట్రపతి ఏ మంత్రినైనా తొలగించవచ్చు.
• చట్టపరమైన బాధ్యత లేదు:
  1. బ్రిటన్‌లో రాజు ఆదేశాలపై మంత్రి ప్రతిసంతకం (Counter-signature) చేయాలి. భారత రాజ్యాంగంలో అలాంటి నిబంధన లేదు
  2. ఆర్టికల్ 74(2) ప్రకారం కోర్టులు మంత్రుల సలహాను విచారించవు.
• అవిశ్వాస తీర్మానం (No-Confidence Motion):
  1. రాజ్యాంగంలో ప్రస్తావన లేదు – లోక్‌సభ నియమం 198 ప్రకారం.
  2. కనీసం 50 మంది సభ్యుల మద్దతు ఉండాలి; లోక్‌సభలో మాత్రమే ప్రవేశపెట్టాలి.
  3. కారణాలు చెప్పాల్సిన అవసరం లేదు; మొత్తం మంత్రిమండలిపై పెడతారు.
  4. తొలి అవిశ్వాస తీర్మానం – 1963లో నెహ్రూ ప్రభుత్వంపై, ఆచార్య జె.బి. కృపలానీ ప్రవేశపెట్టారు (వీగిపోయింది).
• విశ్వాస తీర్మానం (Confidence Motion): ప్రభుత్వమే తన మెజారిటీ నిరూపించుకోవడానికి పెడుతుంది.
• విశ్వాస పరీక్షలో ఓడిన ప్రభుత్వాలు:
  1. వి.పి. సింగ్ – 1990.
  2. హెచ్.డి. దేవెగౌడ – 1997.
  3. అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి – 1999 (ఒక్క ఓటు తేడాతో).
• ఇతర సందర్భాలు: మొరార్జీ దేశాయ్ (1979), వాజ్‌పేయి (1996 – 13 రోజుల ప్రభుత్వం) విశ్వాస ఓటింగ్‌కు ముందే రాజీనామా చేశారు.

'మంత్రిమండలి (Council of Ministers)' మరియు 'కేబినెట్ (Cabinet)' – ఈ రెండు పదాలు ఒకటే అనుకుంటారు, కానీ కావు. మంత్రిమండలి పెద్ద సమూహం; కేబినెట్ దానిలోని చిన్న, శక్తివంతమైన కేంద్రం.

• మంత్రుల మూడు రకాలు:
  1. కేబినెట్ మంత్రులు (Cabinet Ministers): హోం, రక్షణ, ఆర్థిక, విదేశాంగ వంటి ముఖ్య శాఖల అధిపతులు. కేబినెట్ సమావేశాల్లో పాల్గొని విధాన నిర్ణయాలు తీసుకుంటారు.
  2. సహాయ మంత్రులు (Ministers of State – MoS): స్వతంత్ర బాధ్యత (Independent Charge) తో ఒక శాఖను నడపవచ్చు, లేదా కేబినెట్ మంత్రికి సహాయకులుగా ఉండవచ్చు. కేబినెట్ సమావేశాలకు సాధారణంగా హాజరు కారు – తమ శాఖ విషయం ఉంటే ఆహ్వానిస్తారు.
  3. ఉప మంత్రులు (Deputy Ministers): కేబినెట్ మంత్రులకు లేదా సహాయ మంత్రులకు పరిపాలనలో సహాయం చేస్తారు; స్వతంత్ర శాఖ ఉండదు.
• పార్లమెంటరీ కార్యదర్శులు (Parliamentary Secretaries): మంత్రిమండలిలో భాగం కాదు.
• ఉప ప్రధానమంత్రి (Deputy Prime Minister): రాజ్యాంగంలో ఈ పదవి లేదు – రాజకీయ అవసరాల కోసం ఏర్పాటు చేశారు.
• తొలి ఉప ప్రధాని – సర్దార్ వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్.
• ఇతరులు: మొరార్జీ దేశాయ్, చరణ్ సింగ్, జగ్జీవన్ రామ్, వై.బి. చవాన్, దేవీలాల్, ఎల్.కె. అడ్వాణీ.
• మంత్రిమండలి vs కేబినెట్ – తేడాలు:
  1. మంత్రిమండలి పెద్ద సంస్థ (60–80 మంది); కేబినెట్ చిన్నది (సుమారు 15–30 మంది).
  2. మంత్రిమండలి రాజ్యాంగ సంస్థ (ఆర్టికల్ 74, 75); కేబినెట్ అనే పదం మొదట్లో రాజ్యాంగంలో లేదు.
  3. 'కేబినెట్' పదాన్ని 44వ రాజ్యాంగ సవరణ (1978) ఆర్టికల్ 352లో చేర్చింది – జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి ప్రకటనకు కేబినెట్ లిఖితపూర్వక సిఫారసు అవసరం.
  4. మంత్రిమండలి మొత్తంగా అరుదుగా సమావేశమవుతుంది; కేబినెట్ తరచూ (సాధారణంగా వారానికి ఒకసారి) సమావేశమై నిర్ణయాలు తీసుకుంటుంది.
  5. కేబినెట్ నిర్ణయాలను మంత్రిమండలి సభ్యులందరూ పాటించాలి.
  6. మంత్రిమండలి లోక్‌సభకు సమష్టిగా బాధ్యత వహిస్తుంది; కేబినెట్ ఆ బాధ్యతను అమలు చేస్తుంది.

కేబినెట్ ప్రతి విషయాన్ని వివరంగా చర్చించడం సాధ్యం కాదు. అందుకే కొన్ని ముఖ్య విషయాల కోసం చిన్న చిన్న కేబినెట్ కమిటీలు (Cabinet Committees) ఏర్పాటు చేస్తారు. ఇవి రాజ్యాంగేతర (Extra-constitutional) సంస్థలు – రాజ్యాంగంలో ప్రస్తావన లేదు.

• లక్షణాలు:
  1. ప్రధానమంత్రి సందర్భానుసారం ఏర్పాటు చేసి, సభ్యులను నిర్ణయిస్తారు. ప్రభుత్వం మారితే కమిటీలు కూడా మారతాయి.
  2. సాధారణంగా కేబినెట్ మంత్రులే సభ్యులు; కొన్నిసార్లు ఇతర మంత్రులను కూడా చేర్చుకోవచ్చు.
  3. చాలా కమిటీలకు ప్రధానమంత్రే అధ్యక్షుడు.
  4. ఇవి సమస్యలను పరిశీలించి కేబినెట్‌కు సిఫారసు చేస్తాయి; కొన్ని విషయాల్లో తామే తుది నిర్ణయం తీసుకుంటాయి.
• ముఖ్యమైన కేబినెట్ కమిటీలు:
  1. భద్రతా వ్యవహారాల కేబినెట్ కమిటీ (Cabinet Committee on Security – CCS): ప్రధాని అధ్యక్షత; హోం, రక్షణ, ఆర్థిక, విదేశాంగ మంత్రులు సభ్యులు. రక్షణ, జాతీయ భద్రత నిర్ణయాలు.
  2. నియామకాల కేబినెట్ కమిటీ (Appointments Committee of the Cabinet – ACC): ప్రధాని, హోం మంత్రి. ఉన్నత స్థాయి అధికారుల నియామకాలు.
  3. రాజకీయ వ్యవహారాల కమిటీ (Cabinet Committee on Political Affairs): కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలు, రాజకీయ అంశాలు. దీన్ని 'సూపర్ కేబినెట్ (Super Cabinet)' అంటారు.
  4. ఆర్థిక వ్యవహారాల కమిటీ (Cabinet Committee on Economic Affairs – CCEA): ఆర్థిక విధానాలు, పెట్టుబడులు, ధరలు.
  5. పార్లమెంటరీ వ్యవహారాల కమిటీ: పార్లమెంటు సమావేశాల ప్రణాళిక.
  6. వసతి కమిటీ (Cabinet Committee on Accommodation): ప్రభుత్వ నివాసాల కేటాయింపు.
• మంత్రుల బృందాలు (Groups of Ministers – GoMs): ఒక ప్రత్యేక సమస్యను అధ్యయనం చేయడానికి తాత్కాలికంగా ఏర్పాటు చేసే బృందాలు.
• కిచెన్ కేబినెట్ (Kitchen Cabinet):
  1. ప్రధానమంత్రికి అత్యంత నమ్మకమైన కొద్దిమంది సన్నిహితులు – మంత్రులు, స్నేహితులు, కుటుంబ సభ్యులు కూడా కావచ్చు.
  2. అనధికారిక (Informal) సమూహం; ముఖ్య నిర్ణయాలు ఇక్కడే జరుగుతాయనే విమర్శ ఉంది.
  3. దీన్ని 'ఇన్నర్ కేబినెట్ (Inner Cabinet)' అని కూడా అంటారు.
• అధికార కేంద్రాల క్రమం: మంత్రిమండలి (పెద్దది) → కేబినెట్ → కేబినెట్ కమిటీలు → కిచెన్ కేబినెట్ (అత్యంత చిన్నది).

ప్రధానమంత్రి, కేబినెట్ నిర్ణయాలు అమలు కావడానికి రెండు ముఖ్య పరిపాలనా సంస్థలు సహాయం చేస్తాయి – కేబినెట్ సెక్రటేరియట్ (Cabinet Secretariat), ప్రధానమంత్రి కార్యాలయం (Prime Minister's Office – PMO). ఈ రెండూ ప్రధానమంత్రి నేరుగా పర్యవేక్షణలో ఉంటాయి.

• కేబినెట్ సెక్రటేరియట్ (Cabinet Secretariat):
  1. ప్రధానమంత్రి నేరుగా అధీనంలో పని చేస్తుంది.
  2. కేబినెట్ సమావేశాల ఎజెండా తయారు చేయడం, సమావేశ నిర్ణయాలను (Minutes) నమోదు చేయడం, వాటి అమలును పర్యవేక్షించడం.
  3. వివిధ మంత్రిత్వ శాఖల మధ్య సమన్వయం (Coordination).
  4. కేబినెట్ కమిటీలకు సెక్రటేరియల్ సహాయం.
  5. వ్యవహారాల కేటాయింపు, నిర్వహణ నియమాలు (1961) అమలు చూస్తుంది.
• కేబినెట్ కార్యదర్శి (Cabinet Secretary):
  1. కేబినెట్ సెక్రటేరియట్ అధిపతి.
  2. దేశంలో అత్యున్నత సివిల్ సర్వెంట్ – సివిల్ సర్వీసులకు అధిపతి (Head of Civil Services).
  3. కార్యదర్శుల కమిటీ (Committee of Secretaries) కి అధ్యక్షత వహిస్తారు.
  4. తొలి కేబినెట్ కార్యదర్శి – ఎన్.ఆర్. పిళ్లై (N.R. Pillai, 1950).
  5. సాధారణంగా సీనియర్ IAS అధికారిని నియమిస్తారు.
• ప్రధానమంత్రి కార్యాలయం (PMO):
  1. 1947లో 'ప్రధానమంత్రి సెక్రటేరియట్ (Prime Minister's Secretariat)' గా ఏర్పడింది.
  2. 1977లో 'ప్రధానమంత్రి కార్యాలయం (PMO)' గా పేరు మార్చారు.
  3. ప్రధానమంత్రికి సచివాలయ సహాయం అందిస్తుంది; దీనికి ప్రధాన కార్యదర్శి (Principal Secretary to PM) అధిపతి.
  4. ప్రధాని నేరుగా చూసే శాఖలు, ప్రజా ఫిర్యాదులు, రాష్ట్రాలతో సంబంధాలు, ఇతర దేశాలతో సమాచారం – అన్నీ ఇక్కడి నుండే.
  5. ఇది వ్యవహారాల కేటాయింపు నియమాల ప్రకారం ఒక శాఖ (Department) హోదా కలిగి ఉంటుంది.
• కేబినెట్ సెక్రటేరియట్ vs PMO:
  1. కేబినెట్ సెక్రటేరియట్ – మొత్తం కేబినెట్‌కు సేవలు; సమన్వయ సంస్థ.
  2. PMO – ప్రధానమంత్రికి వ్యక్తిగతంగా సేవలు; ప్రధాని నిర్ణయాలకు సలహా.
• కొన్ని అనుబంధ సంస్థలు:
  1. జాతీయ భద్రతా సలహాదారు (NSA) జాతీయ భద్రతా మండలి వ్యవహారాలు చూస్తారు
  2. బాహ్య నిఘా సంస్థ R&AW (1968) కేబినెట్ సెక్రటేరియట్ కింద పని చేస్తుంది.

1947 నుండి భారతదేశానికి 14 మంది ప్రధానమంత్రులు (తాత్కాలిక ప్రధానిని కలపకుండా) పని చేశారు. 'మొదటి', 'అతి పిన్న వయస్కుడు', 'దక్షిణాది నుండి' వంటి ప్రశ్నలు పోటీ పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• ప్రధానమంత్రుల క్రమం:
  1. 1. జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ (1947–1964) – తొలి ప్రధాని; అత్యధిక కాలం పదవిలో ఉన్నారు; పదవిలో మరణించారు (మే 1964).
  2. గుల్జారీలాల్ నందా – రెండుసార్లు తాత్కాలిక ప్రధాని (1964 నెహ్రూ మరణం తర్వాత, 1966 శాస్త్రి మరణం తర్వాత).
  3. 2. లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి (1964–1966) – 'జై జవాన్ జై కిసాన్' నినాదం; తాష్కెంట్‌లో మరణించారు.
  4. 3. ఇందిరా గాంధీ (1966–1977, 1980–1984) – తొలి మహిళా ప్రధాని; రాజ్యసభ నుండి తొలి ప్రధాని.
  5. 4. మొరార్జీ దేశాయ్ (1977–1979) – తొలి కాంగ్రెసేతర ప్రధాని; పదవి చేపట్టినప్పుడు అత్యధిక వయస్కుడు (81 ఏళ్లు).
  6. 5. చరణ్ సింగ్ (1979–1980) – లోక్‌సభను ఒక్కసారి కూడా ఎదుర్కోని ఏకైక ప్రధాని.
  7. 6. రాజీవ్ గాంధీ (1984–1989) – అతి పిన్న వయస్సులో (40 ఏళ్లు) ప్రధాని.
  8. 7. వి.పి. సింగ్ (1989–1990) – విశ్వాస పరీక్షలో ఓడిన తొలి ప్రధాని.
  9. 8. చంద్రశేఖర్ (1990–1991).
  10. 9. పి.వి. నరసింహారావు (1991–1996) – దక్షిణ భారతం నుండి తొలి ప్రధాని; తెలంగాణకు చెందిన తెలుగువారు; ఆర్థిక సంస్కరణలు (1991); 2024లో భారతరత్న.
  11. 10. అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి (1996, 1998–2004) – పూర్తి పదవీకాలం పూర్తి చేసిన తొలి కాంగ్రెసేతర ప్రధాని.
  12. 11. హెచ్.డి. దేవెగౌడ (1996–1997) – కర్ణాటక.
  13. 12. ఐ.కె. గుజ్రాల్ (1997–1998).
  14. 13. డా. మన్మోహన్ సింగ్ (2004–2014) – తొలి సిక్కు ప్రధాని; రాజ్యసభ సభ్యుడిగా రెండు పూర్తి పదవీకాలాలు.
  15. 14. నరేంద్ర మోదీ (2014 నుండి; 2025 నాటికి పదవిలో ఉన్నారు) – స్వాతంత్ర్యం తర్వాత జన్మించిన తొలి ప్రధాని; జూన్ 2024లో వరుసగా మూడోసారి ప్రమాణం – నెహ్రూ తర్వాత వరుసగా మూడు సార్వత్రిక ఎన్నికల్లో గెలిచిన రెండో ప్రధాని.
• పదవిలో మరణించినవారు: నెహ్రూ, లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి, ఇందిరా గాంధీ (హత్య, 1984).
• (కాలక్రమ గమనిక):
  1. వాజ్‌పేయి 1996లో 13 రోజులు మొదటిసారి ప్రధానిగా ఉన్నారు
  2. తర్వాత దేవెగౌడ, గుజ్రాల్, మళ్లీ 1998 నుండి వాజ్‌పేయి.