రిట్లు – హెబియస్ కార్పస్ మొదలైనవి (Writs)

రిట్ (Writ) అంటే కోర్టు జారీ చేసే లిఖిత పూర్వక ఆదేశం. ప్రాథమిక హక్కులు లేదా చట్ట హక్కులకు భంగం కలిగినప్పుడు, దాన్ని సరిచేయమని ప్రభుత్వ అధికారులకు, కింది కోర్టులకు ఉన్నత న్యాయస్థానాలు ఈ ఆదేశాలు ఇస్తాయి.

• ఎవరు జారీ చేస్తారు:
  1. సుప్రీంకోర్టు – ఆర్టికల్ 32 ప్రకారం.
  2. హైకోర్టులు – ఆర్టికల్ 226 ప్రకారం.
• ఇతర కోర్టులు: ఆర్టికల్ 32(3) ప్రకారం పార్లమెంటు ఇతర కోర్టులకు కూడా రిట్ల అధికారం ఇవ్వవచ్చు. కానీ ఇప్పటివరకు అలాంటి చట్టం చేయలేదు. జిల్లా కోర్టులకు రిట్ల అధికారం లేదు.
• ఐదు రిట్లు:
  1. హేబియస్ కార్పస్ (Habeas Corpus) – శరీరాన్ని హాజరుపరచండి
  2. మాండమస్ (Mandamus) – మేము ఆదేశిస్తున్నాం
  3. ప్రొహిబిషన్ (Prohibition) – నిషేధించడం
  4. సెర్షియోరరి (Certiorari) – ధృవీకరించడం / తెలియజేయడం
  5. కోవారంటో (Quo Warranto) – ఏ అధికారంతో?
• భాష: ఈ పేర్లన్నీ లాటిన్ పదాలు.
• రిట్ అధికార క్షేత్రం (Writ Jurisdiction): సుప్రీంకోర్టుకు ఇది అసలు అధికారం (Original Jurisdiction) – అంటే అప్పీలు కాకుండా నేరుగా పిటిషన్ వేయవచ్చు.
• పేరుతోనే కాదు: రాజ్యాంగం ఈ ఐదు పేర్లతో పాటు ‘ఆదేశాలు, ఉత్తర్వులు (Directions, Orders)’ కూడా జారీ చేయవచ్చు అంటుంది. అందుకే కోర్టులు అవసరమైన ఇతర ఆదేశాలూ ఇవ్వగలవు.

హేబియస్ కార్పస్ అంటే లాటిన్‌లో ‘శరీరాన్ని కలిగి ఉండు / శరీరాన్ని హాజరుపరచు (To have the body of)’. ఒక వ్యక్తిని చట్టవిరుద్ధంగా నిర్బంధించినప్పుడు, ఆ వ్యక్తిని కోర్టు ముందు హాజరుపరచమని ఈ రిట్ ఆదేశిస్తుంది.

• ఉద్దేశం: నిర్బంధం చట్టబద్ధమో కాదో కోర్టు పరిశీలిస్తుంది. చట్టవిరుద్ధమైతే వెంటనే విడుదల చేయిస్తుంది.
• వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛకు రక్షణ కవచం: దీన్ని ‘వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛకు అతి ముఖ్యమైన రక్షణ (Bulwark of Personal Freedom)’ అంటారు.
• ఎవరిపై జారీ చేయవచ్చు:
  1. ప్రభుత్వ అధికారులు, పోలీసులు.
  2. ప్రైవేటు వ్యక్తులపై కూడా (ఉదా: ఒకరిని ఇంట్లో బంధించిన వ్యక్తిపై).
  3. ఐదు రిట్లలో ప్రైవేటు వ్యక్తులపై కూడా జారీ చేయగల ప్రధాన రిట్ ఇదే.
• ఎవరు పిటిషన్ వేయవచ్చు: నిర్బంధంలో ఉన్న వ్యక్తే కాకుండా, అతని తరఫున బంధువులు, స్నేహితులు కూడా వేయవచ్చు.
• ఎప్పుడు జారీ చేయరు:
  1. నిర్బంధం చట్టబద్ధంగా ఉన్నప్పుడు.
  2. కోర్టు ధిక్కారం లేదా శాసనసభ ధిక్కారం కింద నిర్బంధించినప్పుడు.
  3. కోర్టు ఆదేశంతోనే నిర్బంధం జరిగినప్పుడు.
  4. నిర్బంధం కోర్టు అధికార పరిధి బయట జరిగినప్పుడు.
• ADM జబల్పూర్ కేసు (1976): ‘హేబియస్ కార్పస్ కేసు’ గా ప్రసిద్ధి. అత్యవసర పరిస్థితి (1975–77) లో ఆర్టికల్ 21 అమలు నిలిపివేస్తే హేబియస్ కార్పస్ పిటిషన్ వేయలేరు అని అప్పట్లో తీర్పు ఇచ్చారు. జస్టిస్ హెచ్.ఆర్. ఖన్నా మాత్రమే దీన్ని వ్యతిరేకించారు.
• తర్వాత 44వ సవరణ (1978) అత్యవసర పరిస్థితిలోనూ ఆర్టికల్స్ 20, 21 నిలిపివేయరాదు అని మార్చింది.
• పుట్టస్వామి కేసు (2017) లో సుప్రీంకోర్టు ADM జబల్పూర్ తీర్పు తప్పు అని స్పష్టం చేసింది.

మాండమస్ అంటే ‘మేము ఆదేశిస్తున్నాం (We Command)’. ఒక ప్రభుత్వ అధికారి లేదా సంస్థ చట్టప్రకారం చేయాల్సిన పనిని చేయకుండా ఆపితే, ఆ పని చేయమని కోర్టు ఈ రిట్ ద్వారా ఆదేశిస్తుంది.

• ఉద్దేశం: ప్రజా విధిని (Public Duty) నిర్వర్తించమని బలవంతం చేయడం.
• ఎవరిపై జారీ చేయవచ్చు:
  1. ప్రభుత్వ అధికారులు (Public Officials).
  2. ప్రభుత్వ సంస్థలు, కార్పొరేషన్లు.
  3. కింది కోర్టులు, ట్రిబ్యునళ్లు.
  4. ప్రభుత్వం (కేంద్ర, రాష్ట్ర).
• ఎవరిపై జారీ చేయరు:
  1. ప్రైవేటు వ్యక్తులు లేదా ప్రైవేటు సంస్థలు.
  2. చట్టబలం లేని శాఖాపరమైన సూచనలను (Departmental Instructions) అమలు చేయించడానికి.
  3. విధి విచక్షణాధికారం (Discretionary Duty) అయినప్పుడు – అంటే చేయాలా వద్దా అనేది అధికారి ఇష్టమైనప్పుడు.
  4. ఒప్పంద సంబంధమైన బాధ్యత (Contractual Obligation) అమలు కోసం.
  5. భారత రాష్ట్రపతి, రాష్ట్ర గవర్నర్లపై (ఆర్టికల్ 361 ప్రకారం వ్యక్తిగత రక్షణ).
  6. న్యాయపరమైన హోదాలో పనిచేస్తున్న హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తిపై.
• షరతు:
  1. పిటిషనర్‌కు ఆ పని జరిపించుకునే చట్టబద్ధ హక్కు ఉండాలి
  2. అధికారికి ఆ పని చేయాల్సిన చట్టబద్ధ బాధ్యత ఉండాలి.

ప్రొహిబిషన్ అంటే ‘నిషేధించడం (To Forbid)’. కింది కోర్టు లేదా ట్రిబ్యునల్ తన అధికార పరిధి దాటి ఒక కేసును విచారిస్తుంటే, ఆ విచారణ ఆపమని ఉన్నత న్యాయస్థానం ఈ రిట్ జారీ చేస్తుంది.

• ఉద్దేశం: అధికార పరిధిని మించి (Excess of Jurisdiction) లేదా అధికార పరిధి లేకుండా (Absence of Jurisdiction) పని చేయకుండా ఆపడం.
• స్వభావం: ఇది నివారణ (Preventive) రిట్ – తప్పు జరగకముందే ఆపుతుంది. విచారణ ఇంకా జరుగుతూ ఉన్నప్పుడే జారీ చేస్తారు.
• ఎవరిపై జారీ చేయవచ్చు:
  1. కింది కోర్టులు (Lower Courts).
  2. ట్రిబ్యునళ్లు, న్యాయ, అర్ధ-న్యాయ (Judicial and Quasi-Judicial) సంస్థలు.
• ఎవరిపై జారీ చేయరు:
  1. పరిపాలనా అధికారులు (Administrative Authorities).
  2. శాసన సంస్థలు (Legislative Bodies) – పార్లమెంటు, శాసనసభలు.
  3. ప్రైవేటు వ్యక్తులు, ప్రైవేటు సంస్థలు.
• మాండమస్‌తో తేడా: మాండమస్ ‘పని చేయండి’ అంటుంది (చర్య చేయమని). ప్రొహిబిషన్ ‘పని ఆపండి’ అంటుంది (చర్య మానుకోమని).
• సెర్షియోరరితో తేడా:
  1. విచారణ జరుగుతుండగా ఆపేది ప్రొహిబిషన్
  2. తీర్పు వచ్చేసిన తర్వాత దాన్ని రద్దు చేసేది సెర్షియోరరి.

సెర్షియోరరి అంటే ‘ధృవీకరించబడాలి / తెలియజేయబడాలి (To be certified / To be informed)’. కింది కోర్టు లేదా ట్రిబ్యునల్ ఇచ్చిన తీర్పులో పరిధి దాటడం లేదా చట్టపరమైన తప్పు ఉంటే, ఆ కేసును తమకు బదిలీ చేయమని లేదా ఆ తీర్పును రద్దు చేస్తూ ఉన్నత న్యాయస్థానం ఈ రిట్ జారీ చేస్తుంది.

• ఎప్పుడు జారీ చేస్తారు:
  1. అధికార పరిధి దాటినప్పుడు లేదా పరిధి లేకుండా తీర్పు ఇచ్చినప్పుడు.
  2. సహజ న్యాయ సూత్రాలు (Principles of Natural Justice) పాటించనప్పుడు.
  3. రికార్డులో స్పష్టంగా కనిపించే చట్టపరమైన తప్పు (Error of Law) ఉన్నప్పుడు.
• స్వభావం: ఇది నివారణ (Preventive) మరియు నివారణానంతర / సరిదిద్దే (Curative) రిట్ – రెండూ.
• కేసును బదిలీ చేయించడం – నివారణ.
• ఇచ్చిన తీర్పును రద్దు చేయడం (Quash) – సరిదిద్దడం.
• ఎవరిపై జారీ చేయవచ్చు:
  1. కింది కోర్టులు, ట్రిబ్యునళ్లు, అర్ధ-న్యాయ సంస్థలు.
  2. మొదట్లో న్యాయ, అర్ధ-న్యాయ సంస్థలపై మాత్రమే జారీ చేసేవారు. 1991లో సుప్రీంకోర్టు వ్యక్తుల హక్కులను ప్రభావితం చేసే పరిపాలనా అధికారులపై కూడా సెర్షియోరరి జారీ చేయవచ్చు అని చెప్పింది.
• ఎవరిపై జారీ చేయరు:
  1. శాసన సంస్థలు (Legislative Bodies).
  2. ప్రైవేటు వ్యక్తులు, ప్రైవేటు సంస్థలు.
• ప్రొహిబిషన్‌తో పోలిక:
  1. రెండూ కింది కోర్టులపైనే. ప్రొహిబిషన్ విచారణ మధ్యలో ఆపుతుంది
  2. సెర్షియోరరి తీర్పు వచ్చాక దాన్ని రద్దు చేస్తుంది.

కోవారంటో అంటే ‘ఏ అధికారంతో / ఏ హక్కుతో (By what authority or warrant)’. ఒక వ్యక్తి అర్హత లేకుండా ఒక ప్రభుత్వ పదవిలో కూర్చుంటే, ‘ఏ అధికారంతో ఈ పదవిలో ఉన్నారు?’ అని కోర్టు ప్రశ్నిస్తుంది. చట్టబద్ధత లేకపోతే ఆ పదవి నుండి తొలగిస్తుంది.

• ఉద్దేశం: ప్రజా పదవిని చట్టవిరుద్ధంగా ఆక్రమించడాన్ని (Illegal Usurpation of Public Office) అడ్డుకోవడం.
• ఎప్పుడు జారీ చేస్తారు:
  1. పదవి ప్రజా పదవి (Public Office) అయి ఉండాలి.
  2. ఆ పదవి రాజ్యాంగం లేదా చట్టం ద్వారా ఏర్పడినది (Substantive, Permanent) అయి ఉండాలి.
  3. ఆ వ్యక్తి అర్హత లేకుండా లేదా నియమాలు ఉల్లంఘించి నియమితుడై ఉండాలి.
• ఎప్పుడు జారీ చేయరు:
  1. మంత్రిత్వ / సేవక స్వభావ (Ministerial) పదవులపై.
  2. ప్రైవేటు పదవులపై (ఉదా: ప్రైవేటు కంపెనీ డైరెక్టర్, ప్రైవేటు సొసైటీ పదవి).
• ఎవరు పిటిషన్ వేయవచ్చు: మిగతా రిట్లలా బాధితుడే వేయాల్సిన అవసరం లేదు. ఆసక్తి ఉన్న ఏ పౌరుడైనా వేయవచ్చు. ఇదే దీని ప్రత్యేకత.
• ఉదాహరణ పదవులు: అడ్వకేట్ జనరల్, విశ్వవిద్యాలయ వైస్ ఛాన్సలర్ (చట్టం ద్వారా ఏర్పడిన పదవి అయితే), ప్రభుత్వ కమిషన్ సభ్యులు వంటి పదవులపై కోవారంటో పిటిషన్లు వస్తుంటాయి.

సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టులు రెండూ రిట్లు జారీ చేస్తాయి. కానీ వాటి అధికార విస్తృతిలో తేడాలు ఉన్నాయి. ఈ తేడాలు పరీక్షల్లో ‘సరైన జతను గుర్తించండి’ రూపంలో తరచూ వస్తాయి.

• ఉద్దేశం (Purpose):
  1. ఆర్టికల్ 32 – ప్రాథమిక హక్కుల అమలుకు మాత్రమే.
  2. ఆర్టికల్ 226 – ప్రాథమిక హక్కులతో పాటు ‘ఇతర ఏ ప్రయోజనం కోసమైనా (For any other purpose)’ – అంటే సాధారణ చట్ట హక్కుల కోసం కూడా.
  3. ఈ విషయంలో హైకోర్టు అధికారం సుప్రీంకోర్టు కంటే విస్తృతం.
• భౌగోళిక పరిధి (Territorial Jurisdiction):
  1. సుప్రీంకోర్టు – భారతదేశం అంతటా ఎవరిపైనైనా.
  2. హైకోర్టు – తన రాష్ట్ర పరిధిలో; వివాద కారణం (Cause of Action) తన పరిధిలో తలెత్తితే బయటి అధికారులపై కూడా (15వ సవరణ, 1963).
• స్వభావం:
  1. ఆర్టికల్ 32 స్వయంగా ఒక ప్రాథమిక హక్కు – సుప్రీంకోర్టు సాధారణంగా తిరస్కరించలేదు.
  2. ఆర్టికల్ 226 విచక్షణాధికారం (Discretionary) – హైకోర్టు పిటిషన్‌ను తిరస్కరించవచ్చు.
• అత్యవసర పరిస్థితి: ఆర్టికల్ 359 ప్రకారం ఆర్టికల్ 32 కింద హక్కుల అమలు నిలిచిపోవచ్చు. ఆర్టికల్ 226 చట్ట హక్కుల విషయంలో కొనసాగుతుంది.
• మౌలిక స్వరూపం: ఎల్. చంద్రకుమార్ కేసు (1997) లో ఆర్టికల్స్ 32, 226 కింద న్యాయ సమీక్ష అధికారం మౌలిక స్వరూపంలో భాగం అని చెప్పారు.
• ఏ రిట్ ఎవరిపై – త్వరిత రివిజన్:
  1. హేబియస్ కార్పస్ – ప్రభుత్వ అధికారులు, ప్రైవేటు వ్యక్తులు ఇద్దరిపై.
  2. మాండమస్ – ప్రభుత్వ అధికారులు, సంస్థలు, కింది కోర్టులు; ప్రైవేటు వ్యక్తులు, రాష్ట్రపతి, గవర్నర్లపై కాదు.
  3. ప్రొహిబిషన్ – కింది కోర్టులు, ట్రిబ్యునళ్లపై మాత్రమే.
  4. సెర్షియోరరి – కింది కోర్టులు, ట్రిబ్యునళ్లు, హక్కులను ప్రభావితం చేసే పరిపాలనా అధికారులపై.
  5. కోవారంటో – చట్టబద్ధ ప్రజా పదవిని అక్రమంగా ఆక్రమించిన వ్యక్తిపై.