ప్రాథమిక హక్కులు (Fundamental Rights)

ప్రాథమిక హక్కులు (Fundamental Rights) అంటే ప్రతి వ్యక్తి గౌరవంగా, స్వేచ్ఛగా బతకడానికి రాజ్యాంగం ఇచ్చిన ముఖ్యమైన హక్కులు. ఇవి రాజ్యాంగం మూడో భాగం (Part III) లో, ఆర్టికల్స్ 12 నుండి 35 వరకు ఉన్నాయి.

ప్రభుత్వం ఈ హక్కులను ఉల్లంఘిస్తే నేరుగా కోర్టుకు వెళ్లవచ్చు.

• మాగ్నా కార్టా: మూడో భాగాన్ని ‘భారతదేశ మాగ్నా కార్టా (Magna Carta of India)’ అంటారు.
• మొదట ఏడు, ఇప్పుడు ఆరు: మొదటి రాజ్యాంగంలో 7 ప్రాథమిక హక్కులు ఉండేవి. 44వ సవరణ (1978) ఆస్తి హక్కును తొలగించడంతో ఇప్పుడు 6 మాత్రమే ఉన్నాయి.
• ఆరు హక్కులు:
  1. సమానత్వ హక్కు (Right to Equality) – ఆర్టికల్స్ 14–18
  2. స్వేచ్ఛ హక్కు (Right to Freedom) – ఆర్టికల్స్ 19–22
  3. పీడనాన్ని నిరోధించే హక్కు (Right against Exploitation) – ఆర్టికల్స్ 23–24
  4. మత స్వేచ్ఛ హక్కు (Right to Freedom of Religion) – ఆర్టికల్స్ 25–28
  5. సాంస్కృతిక, విద్యా హక్కులు (Cultural and Educational Rights) – ఆర్టికల్స్ 29–30
  6. రాజ్యాంగ పరిహార హక్కు (Right to Constitutional Remedies) – ఆర్టికల్ 32
• ఆర్టికల్ 12: ‘రాజ్యం (State)’ అంటే ఏమిటో చెబుతుంది – కేంద్ర ప్రభుత్వం, పార్లమెంటు, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, శాసనసభలు, స్థానిక సంస్థలు, ఇతర ప్రభుత్వ అధికార సంస్థలు.
• ఆర్టికల్ 13: ప్రాథమిక హక్కులకు విరుద్ధమైన చట్టాలు చెల్లవు. న్యాయ సమీక్ష (Judicial Review) అధికారానికి ఇదే ఆధారం.
• పౌరులకు మాత్రమే: ఆర్టికల్స్ 15, 16, 19, 29, 30 భారత పౌరులకే వర్తిస్తాయి. మిగతావి విదేశీయులతో సహా అందరికీ వర్తిస్తాయి.
• అత్యవసర పరిస్థితి: జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితిలో ఆర్టికల్ 358 ప్రకారం ఆర్టికల్ 19 నిలిచిపోతుంది. ఆర్టికల్ 359 ప్రకారం రాష్ట్రపతి ఇతర హక్కుల అమలును నిలిపివేయవచ్చు – కానీ ఆర్టికల్స్ 20, 21 ను ఎప్పుడూ నిలిపివేయలేరు (44వ సవరణ).

సమానత్వ హక్కు చట్టం ముందు అందరూ ఒక్కటే అని చెబుతుంది. కులం, మతం, లింగం, పుట్టిన స్థలం ఆధారంగా ప్రభుత్వం వివక్ష చూపకూడదు. అదే సమయంలో వెనుకబడిన వర్గాలకు ప్రత్యేక సౌకర్యాలు ఇవ్వడానికి కూడా ఇది అనుమతిస్తుంది.

• ఆర్టికల్ 14:
  1. చట్టం ముందు అందరూ సమానం (Equality before Law) – బ్రిటన్ నుండి
  2. చట్టాల ద్వారా సమాన రక్షణ (Equal Protection of Laws) – అమెరికా నుండి. ఇది పౌరులకు, విదేశీయులకు అందరికీ వర్తిస్తుంది.
• ఆర్టికల్ 15: మతం, జాతి, కులం, లింగం, పుట్టిన స్థలం ఆధారంగా వివక్ష నిషేధం.
• 15(3): మహిళలు, పిల్లలకు ప్రత్యేక సౌకర్యాలు.
• 15(4): సామాజికంగా, విద్యాపరంగా వెనుకబడిన తరగతులు, SC, ST లకు ప్రత్యేక నిబంధనలు – 1వ సవరణ, 1951.
• 15(5): విద్యా సంస్థల్లో (ప్రైవేటు సహా) రిజర్వేషన్లు – 93వ సవరణ, 2005.
• 15(6): ఆర్థికంగా బలహీన వర్గాలకు (EWS) 10% రిజర్వేషన్ – 103వ సవరణ, 2019.
• ఆర్టికల్ 16: ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో సమాన అవకాశాలు.
• 16(4): వెనుకబడిన తరగతులకు ఉద్యోగ రిజర్వేషన్.
• 16(4A): SC, ST లకు పదోన్నతుల్లో రిజర్వేషన్ – 77వ సవరణ, 1995.
• 16(6): EWS కు ఉద్యోగాల్లో 10% – 103వ సవరణ.
• ఆర్టికల్ 17:
  1. అస్పృశ్యత నిర్మూలన (Abolition of Untouchability). దీని కోసం అస్పృశ్యత (నేరాల) చట్టం 1955 వచ్చింది
  2. 1976లో దీని పేరు పౌర హక్కుల పరిరక్షణ చట్టం (Protection of Civil Rights Act) గా మారింది.
• ఆర్టికల్ 18: బిరుదుల రద్దు (Abolition of Titles). సైనిక, విద్యా సంబంధ గౌరవాలకు మినహాయింపు.
• భారతరత్న, పద్మ అవార్డులు బిరుదులు కావు అని బాలాజీ రాఘవన్ కేసు (1996) లో సుప్రీంకోర్టు చెప్పింది. వాటిని పేరుకు ముందు/వెనుక వాడకూడదు.
• ఇంద్రా సాహ్ని కేసు (1992):
  1. మండల్ కేసుగా ప్రసిద్ధి. OBC లకు 27% రిజర్వేషన్ సమర్థన
  2. మొత్తం రిజర్వేషన్లు సాధారణంగా 50% మించకూడదు
  3. ‘క్రీమీ లేయర్ (Creamy Layer)’ ను మినహాయించాలి.

స్వేచ్ఛ హక్కు (ఆర్టికల్స్ 19–22) లో అతి ముఖ్యమైనది ఆర్టికల్ 19. ఇది భారత పౌరులకు మాత్రమే ఆరు రకాల స్వాతంత్ర్యాలను ఇస్తుంది. ఈ స్వేచ్ఛలు అపరిమితం కావు – ప్రభుత్వం ‘సహేతుక పరిమితులు (Reasonable Restrictions)’ విధించవచ్చు.

• 19(1)(a): వాక్ స్వాతంత్ర్యం, భావ ప్రకటన స్వేచ్ఛ (Freedom of Speech and Expression).
• పత్రికా స్వేచ్ఛ (Freedom of Press) ఇందులోనే భాగం – ప్రత్యేకంగా రాయలేదు.
• సమాచార హక్కు, జాతీయ జెండా ఎగురవేసే హక్కు కూడా దీని నుండి వచ్చాయని కోర్టులు చెప్పాయి.
• 19(1)(b): ఆయుధాలు లేకుండా శాంతియుతంగా సమావేశమయ్యే స్వేచ్ఛ.
• 19(1)(c): సంఘాలు, యూనియన్లు, సహకార సంఘాలు ఏర్పాటు చేసే స్వేచ్ఛ.
• ‘సహకార సంఘాలు (Co-operative Societies)’ పదాన్ని 97వ సవరణ (2011) చేర్చింది.
• 19(1)(d): భారతదేశం అంతటా స్వేచ్ఛగా తిరిగే హక్కు.
• 19(1)(e): దేశంలో ఎక్కడైనా నివసించే, స్థిరపడే హక్కు.
• 19(1)(g): ఏ వృత్తి, వ్యాపారం, ఉద్యోగమైనా చేసుకునే హక్కు.
• తొలగించినది: 19(1)(f) – ఆస్తిని సంపాదించే, కలిగి ఉండే, అమ్మే హక్కు. దీన్ని 44వ సవరణ (1978) తొలగించింది. అందుకే మొదట 7 స్వాతంత్ర్యాలు, ఇప్పుడు 6.
• సహేతుక పరిమితులకు కారణాలు (19(2)): దేశ సార్వభౌమత్వం, సమగ్రత, భద్రత, విదేశాలతో స్నేహ సంబంధాలు, పబ్లిక్ ఆర్డర్, మర్యాద, నైతికత, కోర్టు ధిక్కారం, పరువు నష్టం, నేరాన్ని ప్రేరేపించడం.
• ‘సార్వభౌమత్వం, సమగ్రత’ కారణాన్ని 16వ సవరణ (1963) చేర్చింది.
• శ్రేయా సింఘాల్ కేసు (2015): ఆన్‌లైన్ పోస్టులకు అరెస్టుకు వీలిచ్చే IT చట్టం సెక్షన్ 66A ను వాక్ స్వాతంత్ర్యానికి విరుద్ధమని కొట్టివేశారు.
• అత్యవసర పరిస్థితి: యుద్ధం లేదా విదేశీ దురాక్రమణ కారణంగా ప్రకటించిన అత్యవసర పరిస్థితిలో ఆర్టికల్ 358 ప్రకారం ఆర్టికల్ 19 ఆటోమేటిక్‌గా నిలిచిపోతుంది (సాయుధ తిరుగుబాటు కారణంగా అయితే నిలిచిపోదు).

ఆర్టికల్స్ 20 నుండి 22 వ్యక్తి ప్రాణాన్ని, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను కాపాడతాయి. వీటిలో ఆర్టికల్ 21 ను సుప్రీంకోర్టు చాలా విస్తృతంగా వివరించింది. అందుకే దీన్ని ప్రాథమిక హక్కుల ‘గుండె’ లాంటిదిగా చెబుతారు.

• ఆర్టికల్ 20 – నేరాల శిక్షలో రక్షణ:
  1. గత తేదీ నుండి వర్తించే నేర చట్టాలు ఉండవు (No ex-post-facto law).
  2. ఒకే నేరానికి రెండుసార్లు శిక్ష ఉండదు (No double jeopardy).
  3. తనకు వ్యతిరేకంగా తానే సాక్ష్యం చెప్పమని బలవంతం చేయరాదు (No self-incrimination).
• ఆర్టికల్ 21: చట్టం నిర్దేశించిన పద్ధతి (Procedure established by law) ప్రకారం తప్ప ఎవరి ప్రాణాన్నీ, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛనూ హరించరాదు.
• ఎ.కె. గోపాలన్ కేసు (1950): ఆర్టికల్ 21 ను సంకుచితంగా చూశారు.
• మేనకా గాంధీ కేసు (1978): ఆ పద్ధతి ‘న్యాయంగా, సహేతుకంగా (Fair, Just and Reasonable)’ ఉండాలి అని చెప్పారు. ఇది అమెరికా ‘Due Process of Law’ కు దగ్గరగా ఉంది.
• ఆర్టికల్ 21 నుండి వచ్చిన హక్కులు: జీవనోపాధి హక్కు (ఓల్గా టెల్లిస్ కేసు, 1985), గోప్యత హక్కు (కె.ఎస్. పుట్టస్వామి కేసు, 2017), కాలుష్యం లేని పర్యావరణం, ఆరోగ్యం, ఆశ్రయం, త్వరిత విచారణ, ఉచిత న్యాయ సహాయం, గౌరవంగా జీవించే హక్కు.
• ఆర్టికల్ 21A – విద్యా హక్కు: 6 నుండి 14 ఏళ్ల పిల్లలకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్య.
• 86వ సవరణ, 2002 ద్వారా చేర్చారు.
• దీని అమలుకు విద్యా హక్కు చట్టం (RTE Act) 2009 వచ్చింది
• 1 ఏప్రిల్ 2010 నుండి అమల్లోకి.
• ఆర్టికల్ 22 – అరెస్టు, నిర్బంధం నుండి రక్షణ:
  1. అరెస్టుకు కారణం చెప్పాలి; న్యాయవాదిని సంప్రదించే హక్కు.
  2. అరెస్టు చేసిన 24 గంటల్లో (ప్రయాణ సమయం మినహా) దగ్గర్లోని మేజిస్ట్రేట్ ముందు హాజరుపరచాలి.
  3. ఈ రక్షణ శత్రు దేశ పౌరులకు, ముందస్తు నిర్బంధం (Preventive Detention) లో ఉన్నవారికి వర్తించదు.
  4. ముందస్తు నిర్బంధం సలహా మండలి (Advisory Board) అనుమతి లేకుండా 3 నెలలు మించరాదు.

బలహీనులను బలవంతంగా పని చేయించడం, పిల్లలను ప్రమాదకర పనుల్లో పెట్టడం నిషేధించడానికి ఆర్టికల్స్ 23, 24 ఉన్నాయి. ప్రతి వ్యక్తికి నచ్చిన మతాన్ని పాటించే స్వేచ్ఛను ఆర్టికల్స్ 25–28 ఇస్తాయి – ఇవి భారత లౌకికవాదానికి పునాది.

• ఆర్టికల్ 23: మనుషుల అక్రమ రవాణా (Traffic in human beings), వెట్టిచాకిరి (Begar), బలవంతపు శ్రమ నిషేధం.
• సంబంధిత చట్టం: వెట్టిచాకిరి వ్యవస్థ (రద్దు) చట్టం, 1976.
• మినహాయింపు: ప్రజా అవసరాల కోసం ప్రభుత్వం నిర్బంధ సేవ (ఉదా: సైనిక సేవ) విధించవచ్చు.
• ఈ హక్కు పౌరులకు, విదేశీయులకు అందరికీ
• ప్రభుత్వానికే కాక ప్రైవేటు వ్యక్తులకూ వర్తిస్తుంది.
• ఆర్టికల్ 24: 14 ఏళ్ల లోపు పిల్లలను ఫ్యాక్టరీలు, గనులు, ప్రమాదకర పనుల్లో నియమించకూడదు.
• సంబంధిత చట్టం: బాల కార్మిక (నిషేధం, నియంత్రణ) చట్టం, 1986 – 2016లో సవరణ.
• ఆర్టికల్ 25: అంతరాత్మ స్వేచ్ఛ (Freedom of Conscience), మతాన్ని స్వేచ్ఛగా నమ్మడం, ఆచరించడం, ప్రచారం చేయడం.
• సిక్కులు కృపాణం (Kirpan) ధరించడం మత ఆచారంలో భాగంగా అనుమతి.
• ప్రచారం అంటే ఇతరులను బలవంతంగా మతం మార్చే హక్కు కాదు.
• ఆర్టికల్ 26: మత సంస్థలు తమ మత వ్యవహారాలను స్వయంగా నిర్వహించుకునే స్వేచ్ఛ, ఆస్తులు కలిగి ఉండే హక్కు.
• ఆర్టికల్ 27: ఏ ఒక్క మతాన్ని ప్రోత్సహించడానికి పన్నులు కట్టమని ఎవరినీ బలవంతం చేయరాదు.
• ఆర్టికల్ 28: పూర్తిగా ప్రభుత్వ నిధులతో నడిచే విద్యా సంస్థల్లో మత బోధన ఉండరాదు.
• ప్రభుత్వ గుర్తింపు లేదా సాయం పొందే సంస్థల్లో – ఇష్టమైతేనే మత బోధనకు హాజరు కావచ్చు.

ఆర్టికల్స్ 29, 30 అల్పసంఖ్యాక వర్గాల (Minorities) భాష, లిపి, సంస్కృతిని కాపాడతాయి. ఆర్టికల్ 31 ఒకప్పుడు ఆస్తి హక్కు ఆర్టికల్ – అది తొలగించబడింది. కానీ 31A, 31B, 31C అనే ‘రక్షణ నిబంధనలు (Saving Clauses)’ ఇంకా ఉన్నాయి.

• ఆర్టికల్ 29: ప్రత్యేక భాష, లిపి, సంస్కృతి ఉన్న పౌరుల ఏ వర్గమైనా దాన్ని కాపాడుకునే హక్కు.
• ప్రభుత్వ నిధుల విద్యా సంస్థల్లో మతం, జాతి, కులం, భాష ఆధారంగా ప్రవేశం నిరాకరించరాదు.
• ఈ హక్కు అల్పసంఖ్యాకులకే కాదు, అన్ని వర్గాలకూ వర్తిస్తుంది.
• ఆర్టికల్ 30: మత, భాషా అల్పసంఖ్యాక వర్గాలు తమకు నచ్చిన విద్యా సంస్థలు స్థాపించి, నిర్వహించుకునే హక్కు.
• ప్రభుత్వం సాయం ఇచ్చేటప్పుడు ఈ సంస్థల పట్ల వివక్ష చూపరాదు.
• ఆర్టికల్ 31 (తొలగింపు): ఆస్తి సేకరణకు సంబంధించిన ఆర్టికల్ 31 ను 44వ సవరణ (1978) తొలగించింది.
• ఆర్టికల్ 31A: జమీందారీ రద్దు వంటి భూసంస్కరణ చట్టాలను ఆర్టికల్స్ 14, 19 ఆధారంగా సవాలు చేయలేరు – 1వ సవరణ, 1951.
• ఆర్టికల్ 31B & 9వ షెడ్యూల్: 9వ షెడ్యూల్‌లో చేర్చిన చట్టాలను ప్రాథమిక హక్కుల ఆధారంగా సవాలు చేయలేరు.
• 9వ షెడ్యూల్‌ను 1వ సవరణ (1951) చేర్చింది.
• ఐ.ఆర్. కోయల్హో కేసు (2007): 24 ఏప్రిల్ 1973 తర్వాత 9వ షెడ్యూల్‌లో చేర్చిన చట్టాలు మౌలిక స్వరూపాన్ని దెబ్బతీస్తే కోర్టు సమీక్షించవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 31C: ఆర్టికల్ 39(b), 39(c) ఆదేశిక సూత్రాల అమలుకు చేసిన చట్టాలను ఆర్టికల్స్ 14, 19 ఆధారంగా రద్దు చేయలేరు – 25వ సవరణ, 1971.
• దీని గురించి ఆదేశిక సూత్రాలు – ప్రాథమిక హక్కుల ఘర్షణ అంశంలో వివరంగా చదవండి.

హక్కులు ఇవ్వడం ఒక్కటే చాలదు – అవి ఉల్లంఘనకు గురైనప్పుడు కాపాడే మార్గం కూడా ఉండాలి. ఆ మార్గమే ఆర్టికల్ 32. ప్రాథమిక హక్కుకు భంగం కలిగితే పౌరుడు నేరుగా సుప్రీంకోర్టుకు వెళ్లవచ్చు.

• అంబేద్కర్ మాట: డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్ ఆర్టికల్ 32 ను రాజ్యాంగానికి ‘హృదయం, ఆత్మ (Heart and Soul of the Constitution)’ అన్నారు.
• స్వయంగా ప్రాథమిక హక్కు: సుప్రీంకోర్టుకు వెళ్లే హక్కు కూడా ఒక ప్రాథమిక హక్కే. అందుకే సుప్రీంకోర్టు ఈ పిటిషన్లను సాధారణంగా తిరస్కరించలేదు.
• సుప్రీంకోర్టు పాత్ర: సుప్రీంకోర్టు ప్రాథమిక హక్కుల ‘రక్షకుడు, సంరక్షకుడు (Protector and Guarantor)’.
• ఆర్టికల్ 32 లోని నాలుగు భాగాలు:
  1. 32(1): హక్కుల అమలుకు సుప్రీంకోర్టుకు వెళ్లే హక్కు.
  2. 32(2): సుప్రీంకోర్టు ఆదేశాలు, ఉత్తర్వులు, రిట్లు (Writs) జారీ చేయవచ్చు – 5 రిట్లు.
  3. 32(3): పార్లమెంటు ఇతర కోర్టులకు కూడా రిట్ల అధికారం ఇవ్వవచ్చు.
  4. 32(4): రాజ్యాంగంలో చెప్పిన సందర్భంలో తప్ప ఈ హక్కును నిలిపివేయరాదు.
• అత్యవసర పరిస్థితి: జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితిలో ఆర్టికల్ 359 ప్రకారం రాష్ట్రపతి ఈ హక్కు అమలును నిలిపివేయవచ్చు (ఆర్టికల్స్ 20, 21 మినహా).
• హైకోర్టు: హైకోర్టులు ఆర్టికల్ 226 ప్రకారం రిట్లు జారీ చేస్తాయి – ప్రాథమిక హక్కులతో పాటు ఇతర చట్ట హక్కుల కోసం కూడా.
• ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యం (PIL): బాధితుడు కాకపోయినా, ప్రజల కోసం ఎవరైనా కోర్టుకు వెళ్లే పద్ధతి. జస్టిస్ పి.ఎన్. భగవతి, జస్టిస్ వి.ఆర్. కృష్ణ అయ్యర్ దీనికి ఆద్యులు.
• మౌలిక స్వరూపం: ఆర్టికల్ 32 రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపంలో భాగం.
• ఆర్టికల్స్ 33–35:
  1. సాయుధ దళాలు, పోలీసు దళాల ప్రాథమిక హక్కులను పార్లమెంటు పరిమితం చేయవచ్చు (ఆర్టికల్ 33)
  2. సైనిక పాలన (Martial Law) సమయంలో హక్కులపై పరిమితి (ఆర్టికల్ 34)
  3. కొన్ని హక్కుల అమలుకు చట్టాలు చేసే అధికారం పార్లమెంటుకే (ఆర్టికల్ 35).

మొదటి రాజ్యాంగంలో ఆస్తి హక్కు ఒక ప్రాథమిక హక్కు. కానీ భూసంస్కరణలు, జమీందారీ రద్దు అమలు చేసేటప్పుడు ఇది అడ్డంకిగా మారింది. చివరికి 44వ సవరణ దాన్ని ప్రాథమిక హక్కుల జాబితా నుండి తీసేసింది.

• మొదట ఎక్కడ ఉండేది: ఆర్టికల్ 19(1)(f) (ఆస్తి సంపాదించే, కలిగి ఉండే, అమ్మే స్వేచ్ఛ), ఆర్టికల్ 31 (ఆస్తి సేకరణకు పరిహారం).
• 44వ సవరణ, 1978: మొరార్జీ దేశాయ్ నేతృత్వంలోని జనతా ప్రభుత్వం తెచ్చింది.
• 19(1)(f), ఆర్టికల్ 31 తొలగింపు.
• కొత్తగా ఆర్టికల్ 300A చేర్చారు – Part XII, చాప్టర్ IV లో.
• ఆర్టికల్ 300A: చట్టబద్ధమైన అధికారం లేకుండా ఎవరి ఆస్తినీ తీసుకోరాదు.
• ఇప్పుడు ఆస్తి హక్కు ఒక రాజ్యాంగ హక్కు / చట్టబద్ధ హక్కు (Constitutional / Legal Right) – ప్రాథమిక హక్కు కాదు.
• ఉల్లంఘన జరిగితే ఆర్టికల్ 32 కింద సుప్రీంకోర్టుకు నేరుగా వెళ్లలేరు
• ఆర్టికల్ 226 కింద హైకోర్టుకు వెళ్లవచ్చు.
• ఇంకా మిగిలిన రక్షణ: అల్పసంఖ్యాక విద్యా సంస్థల ఆస్తి సేకరణకు పరిహారం (30(1A)), స్వయంగా సాగు చేసే భూమికి (సీలింగ్ పరిమితిలోపు) మార్కెట్ విలువ పరిహారం (31A).
• 44వ సవరణలో ఇతర ముఖ్య మార్పులు:
  1. అత్యవసర పరిస్థితిలోనూ ఆర్టికల్స్ 20, 21 నిలిపివేయలేరు.
  2. జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితికి కారణంగా ‘అంతర్గత అలజడి (Internal Disturbance)’ స్థానంలో ‘సాయుధ తిరుగుబాటు (Armed Rebellion)’ చేర్చారు.
  3. కేబినెట్ లిఖిత పూర్వక సిఫార్సు ఉంటేనే రాష్ట్రపతి అత్యవసర పరిస్థితి ప్రకటిస్తారు.
  4. 42వ సవరణ (1976) లోని చాలా మార్పులను ఇది సరిచేసింది.

ప్రాథమిక హక్కుల అర్థాన్ని సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు ఎప్పటికప్పుడు విస్తరించాయి. పరీక్షల్లో ‘కేసు – సంవత్సరం – తీర్పు’ జతలుగా ఎక్కువగా అడుగుతారు. కాలక్రమంలో గుర్తుపెట్టుకుంటే సులభం.

• ఎ.కె. గోపాలన్ కేసు (1950):
  1. ఆర్టికల్ 21 ను సంకుచితంగా వివరించారు
  2. ముందస్తు నిర్బంధ చట్టాన్ని సమర్థించారు.
• చంపకం దొరైరాజన్ కేసు (1951): ఆదేశిక సూత్రాల కంటే ప్రాథమిక హక్కులే ముఖ్యం అన్నారు. దీని ఫలితంగా 1వ సవరణ (1951) వచ్చింది.
• శంకరీ ప్రసాద్ కేసు (1951): పార్లమెంటు ప్రాథమిక హక్కులను కూడా సవరించవచ్చు.
• గోలక్‌నాథ్ కేసు (1967): పార్లమెంటు ప్రాథమిక హక్కులను సవరించరాదు అని తీర్పు.
• కేశవానంద భారతి కేసు (1973): ప్రాథమిక హక్కులను సవరించవచ్చు, కానీ మౌలిక స్వరూపం (Basic Structure) మార్చరాదు.
• మేనకా గాంధీ కేసు (1978):
  1. ఆర్టికల్ 21 కి విస్తృత అర్థం
  2. ఆర్టికల్స్ 14, 19, 21 పరస్పరం ముడిపడి ఉన్నాయి.
• మినర్వా మిల్స్ కేసు (1980): ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాల మధ్య సమతుల్యం మౌలిక స్వరూపంలో భాగం.
• ఓల్గా టెల్లిస్ కేసు (1985): జీవనోపాధి హక్కు ఆర్టికల్ 21 లో భాగం (ముంబై ఫుట్‌పాత్ నివాసులు).
• ఇంద్రా సాహ్ని కేసు (1992): OBC రిజర్వేషన్లు సమర్థన, 50% పరిమితి, క్రీమీ లేయర్.
• ఉన్నికృష్ణన్ కేసు (1993): 14 ఏళ్ల వరకు విద్య ప్రాథమిక హక్కు అన్నారు – తర్వాత 86వ సవరణకు దారి తీసింది.
• విశాఖ కేసు (1997): పని ప్రదేశాల్లో మహిళలపై లైంగిక వేధింపుల నివారణకు మార్గదర్శకాలు.
• శ్రేయా సింఘాల్ కేసు (2015): IT చట్టం సెక్షన్ 66A రద్దు.
• కె.ఎస్. పుట్టస్వామి కేసు (2017): గోప్యత హక్కు (Right to Privacy) ప్రాథమిక హక్కు – 9 మంది జడ్జిల ధర్మాసనం.
• నవతేజ్ సింగ్ జోహార్ కేసు (2018): IPC సెక్షన్ 377 పాక్షికంగా రద్దు – వయోజనుల మధ్య సమ్మతితో స్వలింగ సంబంధాలు నేరం కాదు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 1951 – శంకరీ ప్రసాద్ ‘సవరించవచ్చు’, 1967 – గోలక్‌నాథ్ ‘సవరించరాదు’, 1973 – కేశవానంద ‘సవరించవచ్చు, కానీ మౌలిక స్వరూపం కాదు’.