స్పీకర్ & సభాధ్యక్షులు (Speaker & Presiding Officers)

స్పీకర్ (Speaker) లోక్‌సభకు అధ్యక్షుడు, సభకు ప్రధాన అధికారి. సభలో క్రమశిక్షణ, మర్యాద కాపాడటం, నియమాల ప్రకారం సభ నడిచేలా చూడటం స్పీకర్ బాధ్యత. స్పీకర్ పదవిని బ్రిటన్ నుండి తీసుకున్నాం.

• ఎన్నిక (ప్రకరణ 93): లోక్‌సభ తన సభ్యుల్లో ఒకరిని స్పీకర్‌గా, మరొకరిని డిప్యూటీ స్పీకర్‌గా ఎన్నుకుంటుంది.
• కొత్త లోక్‌సభ మొదటి సమావేశం తర్వాత వీలైనంత త్వరగా ఎన్నిక జరుగుతుంది
• ఎన్నిక తేదీని రాష్ట్రపతి నిర్ణయిస్తారు
• పదవీకాలం: సాధారణంగా లోక్‌సభ కాలమంతా (5 సంవత్సరాలు).
• ప్రత్యేకత: లోక్‌సభ రద్దైనా స్పీకర్ పదవి ఖాళీ కాదు. కొత్త లోక్‌సభ మొదటి సమావేశానికి ముందు వరకు స్పీకర్‌గా కొనసాగుతారు.
• పదవి కోల్పోయే సందర్భాలు (ప్రకరణ 94):
  1. లోక్‌సభ సభ్యత్వం కోల్పోతే
  2. డిప్యూటీ స్పీకర్‌కు రాజీనామా లేఖ ఇస్తే
  3. లోక్‌సభ తీర్మానం ద్వారా తొలగిస్తే
• తొలగింపు విధానం:
  1. 14 రోజుల ముందస్తు నోటీసు ఇవ్వాలి
  2. లోక్‌సభ అప్పటి మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీ (Effective Majority) తో తీర్మానం ఆమోదించాలి
• తొలగింపు చర్చలో (ప్రకరణ 96):
  1. స్పీకర్ అధ్యక్షత వహించరు
  2. సభలో మాట్లాడవచ్చు, పాల్గొనవచ్చు
  3. మొదటి సందర్భంలోనే ఓటు వేయవచ్చు, కానీ ఓట్లు సమానమైనప్పుడు నిర్ణాయక ఓటు వేయలేరు
• జీతం:
  1. పార్లమెంటు నిర్ణయిస్తుంది
  2. భారత సంఘటిత నిధిపై భారం (ఓటింగ్ ఉండదు).
• హోదా: అధికారిక ప్రాధాన్య క్రమం (Order of Precedence) లో స్పీకర్ సుప్రీంకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తితో సమాన స్థానంలో ఉంటారు.

స్పీకర్ అధికారాలు మూడు చోట్ల నుండి వస్తాయి – రాజ్యాంగం, లోక్‌సభ కార్యకలాపాల నియమాలు (Rules of Procedure), పార్లమెంటరీ సంప్రదాయాలు. సభలో స్పీకర్ నిర్ణయమే అంతిమం.

• సభ నిర్వహణ:
  1. సభలో క్రమశిక్షణ, మర్యాద కాపాడటం
  2. రాజ్యాంగం, నియమాలు, సంప్రదాయాలకు అంతిమ వ్యాఖ్యాత (Final Interpreter) స్పీకరే
  3. కోరం లేకపోతే సభను వాయిదా వేయడం లేదా నిలిపివేయడం
  4. సభ్యుల సభ్య వ్యతిరేక ప్రవర్తనపై సస్పెన్షన్ వంటి చర్యలు
  5. సభ్యుల ప్రశ్నలు, తీర్మానాలను అనుమతించడం
• ఓటు (ప్రకరణ 100): మొదటి సందర్భంలో ఓటు వేయరు. ఓట్లు సమానమైనప్పుడు నిర్ణాయక ఓటు (Casting Vote) వేస్తారు.
• రహస్య సమావేశం: సభా నాయకుడి కోరిక మేరకు రహస్య సమావేశం (Secret Sitting) అనుమతించవచ్చు.
• ఫిరాయింపు నిరోధం: పదో షెడ్యూల్ కింద లోక్‌సభ సభ్యుల అనర్హతను స్పీకర్ నిర్ణయిస్తారు. కిహోటో హోలోహన్ కేసు (1992) లో ఈ నిర్ణయం న్యాయ సమీక్షకు లోబడి ఉంటుందని సుప్రీంకోర్టు చెప్పింది.
• కమిటీలపై అధికారం:
  1. లోక్‌సభ కమిటీల ఛైర్మన్లను నియమిస్తారు, కమిటీలను పర్యవేక్షిస్తారు
  2. కార్యకలాపాల సలహా కమిటీ (Business Advisory Committee), నియమాల కమిటీ (Rules Committee), సాధారణ ప్రయోజనాల కమిటీ (General Purposes Committee) కి స్పీకరే ఛైర్మన్
• ఇతర విధులు:
  1. లోక్‌సభ సచివాలయం (Lok Sabha Secretariat) స్పీకర్ నియంత్రణలో ఉంటుంది
  2. భారత పార్లమెంటరీ గ్రూప్ (Indian Parliamentary Group) కు పదవిరీత్యా అధ్యక్షుడు
  3. దేశంలోని శాసనసభల సభాధ్యక్షుల సమావేశానికి (Conference of Presiding Officers) ఛైర్మన్
  4. సభలో గుర్తింపు పొందిన పార్టీల నాయకులకు గుర్తింపు, ప్రతిపక్ష నాయకుడికి గుర్తింపు

లోక్‌సభ స్పీకర్‌కు రాజ్యసభ ఛైర్మన్‌కు లేని రెండు ప్రత్యేక అధికారాలు ఉన్నాయి – ఒక బిల్లు ద్రవ్య బిల్లా కాదా అని నిర్ణయించడం, ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశానికి అధ్యక్షత వహించడం. ఈ రెండు అధికారాలు స్పీకర్ పదవిని చాలా శక్తిమంతంగా చేస్తాయి.

• ద్రవ్య బిల్లు నిర్ధారణ (ప్రకరణ 110(3)):
  1. ఒక బిల్లు ద్రవ్య బిల్లు (Money Bill) అవునా కాదా అనే ప్రశ్న వస్తే స్పీకర్ నిర్ణయమే అంతిమం
  2. ఈ నిర్ణయాన్ని ఏ కోర్టూ, ఏ సభా, రాష్ట్రపతీ ప్రశ్నించలేరు అని రాజ్యాంగం చెబుతుంది
  3. రాజ్యసభకు, రాష్ట్రపతికి పంపేటప్పుడు స్పీకర్ ‘ఇది ద్రవ్య బిల్లు’ అని ధ్రువపత్రం (Certificate) ఇస్తారు (ప్రకరణ 110(4))
  4. ఆధార్ కేసు (2018) లో ఆధార్ చట్టాన్ని ద్రవ్య బిల్లుగా ఆమోదించడాన్ని సుప్రీంకోర్టు మెజారిటీ సమర్థించింది; తర్వాత రోజర్ మాథ్యూ కేసు (2019) లో ఈ అంశాన్ని పెద్ద ధర్మాసనానికి పంపింది
• ఎందుకు ముఖ్యం:
  1. ఒక బిల్లును ద్రవ్య బిల్లుగా ప్రకటిస్తే రాజ్యసభ దాన్ని తిరస్కరించలేదు, సవరించలేదు
  2. 14 రోజుల్లో తిరిగి పంపాలి. అంటే రాజ్యసభ పాత్ర చాలా తగ్గుతుంది.
• సంయుక్త సమావేశం (ప్రకరణ 108(4)):
  1. ఒక సాధారణ బిల్లుపై రెండు సభల మధ్య ప్రతిష్టంభన (Deadlock) వస్తే రాష్ట్రపతి సంయుక్త సమావేశం పిలుస్తారు
  2. ఈ సమావేశానికి లోక్‌సభ స్పీకర్ అధ్యక్షత వహిస్తారు
  3. స్పీకర్ లేకపోతే డిప్యూటీ స్పీకర్; వారూ లేకపోతే రాజ్యసభ డిప్యూటీ ఛైర్మన్ అధ్యక్షత వహిస్తారు
  4. రాజ్యసభ ఛైర్మన్ (ఉపరాష్ట్రపతి) సంయుక్త సమావేశానికి అధ్యక్షత వహించరు – ఆయన పార్లమెంటు సభ్యుడు కాదు
• స్పీకర్ vs రాజ్యసభ ఛైర్మన్:
  1. స్పీకర్ – లోక్‌సభ సభ్యుడు; ఛైర్మన్ – రాజ్యసభ సభ్యుడు కాదు
  2. ద్రవ్య బిల్లు నిర్ధారణ, సంయుక్త సమావేశ అధ్యక్షత – స్పీకర్‌కు మాత్రమే

కొత్త లోక్‌సభ ఏర్పడినప్పుడు, పాత స్పీకర్ కొత్త సభ మొదటి సమావేశానికి ముందే పదవి నుండి వైదొలగుతారు. కొత్త స్పీకర్ ఇంకా ఎన్నిక కాలేదు.

ఆ మధ్య కాలంలో సభ నడపడానికి రాష్ట్రపతి ప్రొటెం స్పీకర్ (Pro-tem Speaker) ను నియమిస్తారు. ‘Pro tempore’ అంటే లాటిన్‌లో ‘కొంతకాలం కోసం’.

• రాజ్యాంగంలో లేదు: ప్రొటెం స్పీకర్ పదవి రాజ్యాంగంలో స్పష్టంగా లేదు. ఇది పార్లమెంటరీ సంప్రదాయం (Convention).
• నియామకం: రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు. సాధారణంగా కొత్త లోక్‌సభలో అత్యంత సీనియర్ సభ్యుడిని (ఎక్కువసార్లు ఎన్నికైనవారిని) ఎంచుకుంటారు.
• ప్రమాణం: ప్రొటెం స్పీకర్‌తో రాష్ట్రపతి స్వయంగా ప్రమాణం చేయిస్తారు.
• ప్రధాన విధులు:
  1. కొత్త లోక్‌సభ మొదటి సమావేశానికి అధ్యక్షత వహించడం
  2. కొత్తగా ఎన్నికైన సభ్యులతో ప్రమాణం చేయించడం
  3. కొత్త స్పీకర్ ఎన్నికను నిర్వహించడం
• అధికారాలు: స్పీకర్‌కు ఉన్న అన్ని అధికారాలూ ఉంటాయి, కానీ కాలం చాలా తక్కువ.
• పదవి ముగింపు: కొత్త స్పీకర్ ఎన్నికైన వెంటనే ప్రొటెం స్పీకర్ పదవి ముగుస్తుంది.
• సహాయకులు: సభ్యుల ప్రమాణ స్వీకారంలో సహాయం కోసం రాష్ట్రపతి మరికొంతమంది సీనియర్ సభ్యులను కూడా నియమిస్తారు.
• ఉదాహరణ: 18వ లోక్‌సభ (2024) లో భర్తృహరి మహతాబ్ ప్రొటెం స్పీకర్‌గా పనిచేశారు.

స్పీకర్ లేనప్పుడు సభను నడిపించడానికి డిప్యూటీ స్పీకర్ (Deputy Speaker) ఉంటారు. ఇద్దరూ లేనప్పుడు ఛైర్‌పర్సన్ల ప్యానెల్ (Panel of Chairpersons) లోని సభ్యులు సభ నడిపిస్తారు.

• ఎన్నిక (ప్రకరణ 93):
  1. లోక్‌సభ తన సభ్యుల నుండే ఎన్నుకుంటుంది. స్పీకర్ ఎన్నిక తర్వాత జరుగుతుంది
  2. తేదీని స్పీకర్ నిర్ణయిస్తారు.
• విధులు (ప్రకరణ 95):
  1. స్పీకర్ పదవి ఖాళీగా ఉన్నప్పుడు స్పీకర్ విధులు నిర్వర్తిస్తారు
  2. స్పీకర్ గైర్హాజరైనప్పుడు సభకు అధ్యక్షత
  3. స్పీకర్ లేనప్పుడు సంయుక్త సమావేశానికి అధ్యక్షత
• ప్రత్యేకత: డిప్యూటీ స్పీకర్ స్పీకర్‌కు అధీనుడు (Subordinate) కాదు. నేరుగా సభకే బాధ్యత వహిస్తారు.
• రాజీనామా, తొలగింపు: రాజీనామా స్పీకర్‌కు ఇస్తారు. తొలగింపు స్పీకర్ లాగానే – 14 రోజుల నోటీసు, ప్రభావవంతమైన మెజారిటీ.
• కమిటీ సభ్యత్వం: డిప్యూటీ స్పీకర్ ఏదైనా పార్లమెంటరీ కమిటీలో సభ్యుడైతే, ఆ కమిటీకి ఆటోమేటిక్‌గా ఛైర్మన్ అవుతారు.
• సంప్రదాయం: సాధారణంగా డిప్యూటీ స్పీకర్ పదవి ప్రతిపక్షానికి ఇస్తారు. ఇది తప్పనిసరి కాదు. 17వ లోక్‌సభ (2019–2024) లో డిప్యూటీ స్పీకర్‌ను ఎన్నుకోలేదు.
• ఛైర్‌పర్సన్ల ప్యానెల్:
  1. లోక్‌సభ సభ్యుల నుండి గరిష్ఠంగా 10 మందిని స్పీకర్ నామినేట్ చేస్తారు
  2. స్పీకర్, డిప్యూటీ స్పీకర్ ఇద్దరూ లేనప్పుడు వీరిలో ఒకరు సభ నడిపిస్తారు
  3. కానీ స్పీకర్, డిప్యూటీ స్పీకర్ పదవులు రెండూ ఖాళీ అయితే వీరు అధ్యక్షత వహించలేరు; అప్పుడు రాష్ట్రపతి నియమించిన సభ్యుడు నడిపిస్తారు
• మొదటి డిప్యూటీ స్పీకర్: ఎం. అనంతశయనం అయ్యంగార్. తర్వాత ఆయన స్పీకర్ కూడా అయ్యారు.

1952 నుండి లోక్‌సభకు పలువురు స్పీకర్లు పనిచేశారు. వారిలో తెలుగు రాష్ట్రాలకు చెందినవారు కూడా ఉన్నారు. పరీక్షల్లో ‘మొదటి’, ‘మొదటి మహిళా’ వంటి ప్రశ్నలు తరచూ వస్తాయి.

• జి.వి. మావలంకర్: లోక్‌సభ మొదటి స్పీకర్ (1952–1956). ‘లోక్‌సభ పితామహుడు (Father of Lok Sabha)’ అంటారు. పదవిలో ఉండగా మరణించారు.
• ఎం. అనంతశయనం అయ్యంగార్: మొదటి డిప్యూటీ స్పీకర్, తర్వాత రెండో స్పీకర్.
• నీలం సంజీవరెడ్డి: ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందినవారు. స్పీకర్‌గా ఎన్నికైన తర్వాత పార్టీకి రాజీనామా చేసి నిష్పక్షపాతానికి ఉదాహరణగా నిలిచారు. స్పీకర్‌గా పనిచేసి రాష్ట్రపతి అయిన ఏకైక వ్యక్తి.
• బలరాం జాఖడ్:
  1. రెండు పూర్తి పదవీకాలాలు పనిచేసిన మొదటి స్పీకర్
  2. అత్యధిక కాలం స్పీకర్.
• జి.ఎం.సి. బాలయోగి: ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు చెందినవారు. మొదటి దళిత స్పీకర్ (1998). 2002లో హెలికాప్టర్ ప్రమాదంలో పదవిలో ఉండగా మరణించారు.
• మనోహర్ జోషి:
  1. శివసేన నాయకుడు
  2. బాలయోగి తర్వాత స్పీకర్.
• సోమనాథ్ ఛటర్జీ: 14వ లోక్‌సభ స్పీకర్ (2004–2009).
• మీరా కుమార్: మొదటి మహిళా స్పీకర్ (2009–2014).
• సుమిత్రా మహాజన్: రెండో మహిళా స్పీకర్ (2014–2019).
• ఓం బిర్లా: 17వ లోక్‌సభ (2019) స్పీకర్. 2024లో 18వ లోక్‌సభకు మళ్లీ స్పీకర్‌గా ఎన్నికయ్యారు.
• రాజ్యసభ సభాధ్యక్షులు: ఛైర్మన్ – ఉపరాష్ట్రపతి (పదవిరీత్యా, ప్రకరణ 64). డిప్యూటీ ఛైర్మన్ – రాజ్యసభ ఎన్నుకుంటుంది (ప్రకరణ 89). మొదటి డిప్యూటీ ఛైర్మన్ – ఎస్.వి. కృష్ణమూర్తి రావు.
• బ్రిటన్‌తో తేడా: బ్రిటన్ స్పీకర్ ఎన్నికైన తర్వాత పార్టీని వదిలేస్తారు, తర్వాతి ఎన్నికల్లో ఆయనపై సాధారణంగా పోటీ పెట్టరు. భారతదేశంలో ఈ సంప్రదాయం పూర్తిగా లేదు.