సమాచార హక్కు చట్టం 2005 (RTI Act)

ప్రభుత్వం ప్రజల డబ్బుతో నడుస్తుంది కాబట్టి, ప్రభుత్వం ఏం చేస్తోందో తెలుసుకునే హక్కు ప్రజలకు ఉంటుంది. ఈ ఆలోచనతో వచ్చిందే సమాచార హక్కు చట్టం, 2005 (Right to Information Act, 2005).

ఇది పారదర్శకత (Transparency), జవాబుదారీతనం (Accountability) పెంచే శక్తివంతమైన సాధనం.

• రాజ్యాంగ ఆధారం: సమాచార హక్కు ఆర్టికల్ 19(1)(a) – వాక్ & భావ ప్రకటన స్వేచ్ఛలో భాగమని సుప్రీంకోర్టు చెప్పింది.
• రాజ్ నారాయణ్ కేసు (1975), ఎస్.పి. గుప్తా కేసు (1981) వంటి తీర్పుల్లో ఈ విషయం స్పష్టమైంది.
• ప్రజా ఉద్యమం: రాజస్థాన్‌లో మజ్దూర్ కిసాన్ శక్తి సంఘటన్ (MKSS) – అరుణా రాయ్ నేతృత్వంలో 1990లలో గ్రామీణ కూలీల వేతనాలు, ప్రభుత్వ పనుల లెక్కల కోసం ఉద్యమం చేసింది. 'జన్ సునవాయి' (ప్రజా విచారణలు) నిర్వహించింది.
• రాష్ట్ర చట్టాలు ముందు: తమిళనాడు, గోవా (1997) వంటి రాష్ట్రాలు ముందుగానే సమాచార హక్కు చట్టాలు చేశాయి.
• సమాచార స్వేచ్ఛ చట్టం, 2002 (Freedom of Information Act, 2002): పార్లమెంటు ఆమోదించింది, కానీ ఎప్పుడూ అమలులోకి రాలేదు (నోటిఫై కాలేదు).
• RTI చట్టం, 2005:
  1. పార్లమెంటు మే 2005లో ఆమోదించింది; రాష్ట్రపతి ఆమోదం 15 జూన్ 2005.
  2. పూర్తిగా అమలులోకి వచ్చింది: 12 అక్టోబర్ 2005.
  3. 2002 చట్టాన్ని రద్దు చేసింది.
• వర్తింపు: మొదట జమ్మూ కాశ్మీర్ తప్ప దేశమంతా వర్తించేది. 2019లో ఆర్టికల్ 370 మార్పుల తర్వాత జమ్మూ కాశ్మీర్‌కు కూడా వర్తిస్తుంది.
• ఎవరు అడగవచ్చు?: భారత పౌరులు (Citizens) మాత్రమే. కంపెనీలు, సంస్థలు కాదు.

RTI చట్టంలో 6 అధ్యాయాలు (Chapters), 31 సెక్షన్లు, 2 షెడ్యూళ్లు ఉన్నాయి. పరీక్షల్లో 'ఏ సెక్షన్ ఏమి చెబుతుంది' అని తరచూ అడుగుతారు. ముఖ్యమైనవి ఇక్కడ ఉన్నాయి.

• సెక్షన్ 2(f) – సమాచారం (Information): రికార్డులు, పత్రాలు, మెమోలు, ఇ-మెయిళ్లు, అభిప్రాయాలు, సలహాలు, పత్రికా ప్రకటనలు, సర్క్యులర్లు, ఉత్తర్వులు, లాగ్‌బుక్‌లు, ఒప్పందాలు, నివేదికలు, నమూనాలు, ఎలక్ట్రానిక్ డేటా – ఏ రూపంలో ఉన్నా సమాచారమే.
• సెక్షన్ 2(h) – ప్రజా సంస్థ (Public Authority):
  1. రాజ్యాంగం, పార్లమెంటు/శాసనసభ చట్టం, ప్రభుత్వ ఉత్తర్వు ద్వారా ఏర్పడిన సంస్థలు
  2. ప్రభుత్వ నిధులు గణనీయంగా పొందే సంస్థలు, NGOలు.
• సెక్షన్ 2(j) – సమాచార హక్కు:
  1. పనులు, పత్రాలు, రికార్డులను తనిఖీ చేయడం
  2. నోట్స్, సర్టిఫైడ్ కాపీలు తీసుకోవడం
  3. పదార్థాల సర్టిఫైడ్ నమూనాలు తీసుకోవడం
  4. ఎలక్ట్రానిక్ రూపంలో సమాచారం పొందడం.
• సెక్షన్ 3: పౌరులందరికీ సమాచార హక్కు ఉంటుంది.
• సెక్షన్ 4 – స్వయం ప్రకటన (Suo Motu Disclosure): ప్రతి ప్రజా సంస్థ అడగకముందే తన నిర్మాణం, విధులు, ఉద్యోగుల జీతాలు, బడ్జెట్, నిర్ణయ విధానం వంటి సమాచారాన్ని ప్రజలకు అందుబాటులో ఉంచాలి.
• సెక్షన్ 5: ప్రజా సమాచార అధికారి (PIO), సహాయ ప్రజా సమాచార అధికారి (APIO) నియామకం.
• సెక్షన్ 6: సమాచారం కోసం దరఖాస్తు విధానం. సమాచారం ఎందుకు కావాలో కారణం చెప్పనవసరం లేదు.
• సెక్షన్ 7: దరఖాస్తు పరిష్కారానికి సమయ పరిమితులు.
• సెక్షన్ 8, 9:
  1. సమాచారం ఇవ్వకుండా మినహాయింపులు
  2. సెక్షన్ 9 – కాపీరైట్ ఉల్లంఘన అయ్యే సమాచారం.
• సెక్షన్ 11: మూడో పక్షం (Third Party) సమాచారం.
• సెక్షన్లు 12–14:
  1. కేంద్ర సమాచార కమిషన్ (CIC)
  2. సెక్షన్లు 15–17: రాష్ట్ర సమాచార కమిషన్ (SIC).
• సెక్షన్ 18:
  1. సమాచార కమిషన్‌కు ఫిర్యాదులు
  2. సెక్షన్ 19: అప్పీళ్లు
  3. సెక్షన్ 20: జరిమానాలు.
• సెక్షన్ 24: నిఘా, భద్రతా సంస్థలకు మినహాయింపు (రెండో షెడ్యూల్).

RTI దరఖాస్తు ఎవరికి పెట్టాలి, ఎంత ఫీజు, ఎన్ని రోజుల్లో జవాబు రావాలి – ఇవి ప్రతి పౌరుడికి, ప్రతి పోటీ పరీక్షార్థికీ తెలిసి ఉండాల్సిన విషయాలు.

• ప్రజా సమాచార అధికారి (Public Information Officer – PIO): ప్రతి ప్రజా సంస్థలో సమాచారం ఇచ్చే బాధ్యత ఉన్న అధికారి. కేంద్రంలో CPIO, రాష్ట్రాల్లో SPIO అంటారు.
• సహాయ ప్రజా సమాచార అధికారి (APIO): ఉప-విభాగం/ఉప-జిల్లా స్థాయిలో దరఖాస్తులు స్వీకరించి PIOకి పంపుతారు.
• దరఖాస్తు విధానం (సెక్షన్ 6):
  1. రాతపూర్వకంగా లేదా ఎలక్ట్రానిక్ పద్ధతిలో – ఇంగ్లీష్, హిందీ లేదా ఆ ప్రాంత అధికార భాషలో (ఉదా: తెలుగు).
  2. రాయలేని వారికి PIO దరఖాస్తు రాయడంలో సహాయం చేయాలి.
  3. కారణం చెప్పనవసరం లేదు; సంప్రదింపు వివరాలు మాత్రమే ఇవ్వాలి.
  4. దరఖాస్తు వేరే సంస్థకు సంబంధించినదైతే, 5 రోజుల్లో ఆ సంస్థకు బదిలీ చేయాలి.
• ఫీజు: కేంద్ర ప్రభుత్వ సంస్థలకు దరఖాస్తు ఫీజు రూ.10. దారిద్ర్యరేఖకు దిగువన (BPL) ఉన్నవారికి ఫీజు లేదు.
• సమయ పరిమితులు (సెక్షన్ 7):
  1. సాధారణ సమాచారం: 30 రోజులు.
  2. వ్యక్తి ప్రాణం లేదా స్వేచ్ఛ (Life or Liberty) కు సంబంధించినది: 48 గంటలు.
  3. APIO ద్వారా దరఖాస్తు చేస్తే: అదనంగా 5 రోజులు (30 + 5 = 35 రోజులు).
  4. మూడో పక్షం (Third Party) సమాచారం అయితే: 40 రోజులు.
  5. సెక్షన్ 24 సంస్థల్లో మానవ హక్కుల ఉల్లంఘన ఆరోపణల సమాచారం: 45 రోజులు (సమాచార కమిషన్ ఆమోదంతో).
• గడువులో జవాబు లేకపోతే: సమాచారం తిరస్కరించినట్లుగా (Deemed Refusal) భావిస్తారు. గడువు దాటిన తర్వాత ఇచ్చే సమాచారం ఉచితంగా ఇవ్వాలి.
• తిరస్కరణ: తిరస్కరిస్తే PIO కారణాలు, అప్పీలు గడువు, అప్పీలు అధికారి వివరాలు తెలియజేయాలి.

PIO సమాచారం ఇవ్వకపోయినా, తప్పు/అసంపూర్తి సమాచారం ఇచ్చినా దరఖాస్తుదారుడు అప్పీలు చేయవచ్చు. RTIలో రెండు స్థాయిల అప్పీలు (Two-tier Appeal) వ్యవస్థ ఉంది.

• మొదటి అప్పీలు (First Appeal):
  1. ఎవరికి?: అదే ప్రజా సంస్థలో PIO కంటే పై స్థాయి అధికారి – మొదటి అప్పీలు అధికారి (First Appellate Authority – FAA).
  2. ఎప్పటిలోగా?: PIO నిర్ణయం వచ్చిన లేదా గడువు ముగిసిన 30 రోజుల్లోపు.
  3. FAA నిర్ణయం: 30 రోజుల్లో (కారణాలు రాసి 45 రోజుల వరకు పొడిగించవచ్చు).
• రెండో అప్పీలు (Second Appeal):
  1. ఎవరికి?: కేంద్ర సమాచార కమిషన్ (CIC) లేదా రాష్ట్ర సమాచార కమిషన్ (SIC).
  2. ఎప్పటిలోగా?: మొదటి అప్పీలు నిర్ణయం వచ్చిన/రావాల్సిన తేదీ నుండి 90 రోజుల్లోపు.
  3. సమాచార కమిషన్ నిర్ణయం కట్టుబడి ఉంటుంది (Binding).
• ఫిర్యాదులు (సెక్షన్ 18): PIO నియామకం జరగకపోవడం, దరఖాస్తు తీసుకోకపోవడం, ఎక్కువ ఫీజు అడగడం వంటి విషయాలపై నేరుగా సమాచార కమిషన్‌కు ఫిర్యాదు చేయవచ్చు.
• రుజువు భారం (Burden of Proof): అప్పీలులో సమాచారం తిరస్కరణ సరైనదని నిరూపించాల్సిన బాధ్యత PIOదే.
• జరిమానాలు (సెక్షన్ 20):
  1. సరైన కారణం లేకుండా దరఖాస్తు తీసుకోకపోవడం, గడువులో సమాచారం ఇవ్వకపోవడం, దురుద్దేశంతో తిరస్కరించడం, తప్పుడు సమాచారం ఇవ్వడం, సమాచారం నాశనం చేయడం వంటివాటికి.
  2. రోజుకు రూ.250 చొప్పున – గరిష్టంగా రూ.25,000.
  3. జరిమానా విధించే ముందు PIOకి తన వాదన వినిపించే అవకాశం ఇవ్వాలి.
  4. పదే పదే ఉల్లంఘనలకు శాఖాపరమైన క్రమశిక్షణ చర్యకు సిఫారసు చేయవచ్చు.
• కోర్టుల పరిధి (సెక్షన్ 23): ఈ చట్టం కింద ఇచ్చిన ఉత్తర్వులపై కింది కోర్టుల్లో దావా వేయకూడదు. కానీ హైకోర్టు/సుప్రీంకోర్టుల్లో రిట్ పిటిషన్ (ఆర్టికల్స్ 226, 32) వేయవచ్చు.

సమాచార హక్కు అపరిమితం కాదు. దేశ భద్రత, వ్యక్తిగత గోప్యత వంటి ముఖ్యమైన ప్రయోజనాల కోసం కొన్ని రకాల సమాచారాన్ని ఇవ్వకుండా సెక్షన్ 8 మినహాయింపులు (Exemptions) ఇచ్చింది.

• సెక్షన్ 8(1) – ఇవ్వనవసరం లేని సమాచారం:
  1. (a) దేశ సార్వభౌమత్వం, సమగ్రత, భద్రత, వ్యూహాత్మక, శాస్త్రీయ, ఆర్థిక ప్రయోజనాలు, విదేశాలతో సంబంధాలను దెబ్బతీసేది.
  2. (b) కోర్టు ప్రచురణను నిషేధించినది లేదా కోర్టు ధిక్కారం అయ్యేది.
  3. (c) పార్లమెంటు లేదా శాసనసభ హక్కుల ఉల్లంఘన (Breach of Privilege) అయ్యేది.
  4. (d) వ్యాపార రహస్యాలు, వాణిజ్య గోప్యత (Commercial Confidence), మేధో సంపత్తి – మూడో పక్షం పోటీ స్థితిని దెబ్బతీసేది.
  5. (e) విశ్వాస సంబంధం (Fiduciary Relationship) లో ఉన్న సమాచారం.
  6. (f) విదేశీ ప్రభుత్వం గోప్యంగా ఇచ్చిన సమాచారం.
  7. (g) ఎవరి ప్రాణానికైనా, భౌతిక భద్రతకైనా ప్రమాదం కలిగించేది.
  8. (h) దర్యాప్తు, నిందితుల అరెస్టు, ప్రాసిక్యూషన్‌కు అడ్డుపడేది.
  9. (i) మంత్రివర్గ పత్రాలు (Cabinet Papers) – కానీ నిర్ణయం తీసుకున్నాక, విషయం పూర్తయ్యాక బహిర్గతం చేయాలి.
  10. (j) వ్యక్తిగత సమాచారం (Personal Information) – ప్రజా ప్రయోజనంతో సంబంధం లేనిది, గోప్యతకు భంగం కలిగించేది.
• ముఖ్య నిబంధన: పార్లమెంటు లేదా శాసనసభకు ఇవ్వగల సమాచారాన్ని ఏ పౌరుడికీ నిరాకరించకూడదు.
• సెక్షన్ 8(2) – ప్రజా ప్రయోజనం (Public Interest): రక్షించాల్సిన ప్రయోజనం కంటే ప్రజా ప్రయోజనం ఎక్కువైతే, మినహాయింపు ఉన్నా సమాచారం ఇవ్వవచ్చు.
• సెక్షన్ 8(3) – 20 ఏళ్ల నియమం: 20 సంవత్సరాల క్రితం జరిగిన సంఘటనల సమాచారం ఇవ్వాలి – (a), (c), (i) మినహాయింపులు తప్ప.
• సెక్షన్ 24 – నిఘా & భద్రతా సంస్థలు: రెండో షెడ్యూల్‌లోని సంస్థలకు (ఉదా: IB, RAW వంటి నిఘా సంస్థలు, కొన్ని కేంద్ర సాయుధ పోలీసు దళాలు) చట్టం వర్తించదు.
• కానీ అవినీతి ఆరోపణలు, మానవ హక్కుల ఉల్లంఘన ఆరోపణల సమాచారం ఈ సంస్థలు కూడా ఇవ్వాలి.
• DPDP చట్టం 2023: డిజిటల్ వ్యక్తిగత డేటా రక్షణ చట్టం, 2023 సెక్షన్ 8(1)(j) ను సవరించి, వ్యక్తిగత సమాచారానికి మినహాయింపును మరింత విస్తృతం చేసింది.

RTI చట్టం అమలును పర్యవేక్షించడానికి, రెండో అప్పీళ్లు విచారించడానికి కేంద్ర స్థాయిలో కేంద్ర సమాచార కమిషన్ (Central Information Commission – CIC), రాష్ట్రాల్లో రాష్ట్ర సమాచార కమిషన్లు (State Information Commission – SIC) ఏర్పడ్డాయి. ఇవి చట్టబద్ధ సంస్థలు (Statutory Bodies).

• CIC ఏర్పాటు: 2005లో, RTI చట్టం సెక్షన్ 12 ప్రకారం.
• నిర్మాణం: ప్రధాన సమాచార కమిషనర్ (Chief Information Commissioner) + గరిష్టంగా 10 మంది సమాచార కమిషనర్లు (Information Commissioners).
• నియామకం: రాష్ట్రపతి – ఈ కమిటీ సిఫారసుపై:
• ప్రధానమంత్రి – అధ్యక్షుడు.
• లోక్‌సభ ప్రతిపక్ష నాయకుడు (లేకపోతే అతిపెద్ద ప్రతిపక్ష పార్టీ నాయకుడు).
• ప్రధానమంత్రి నామినేట్ చేసే ఒక కేంద్ర కేబినెట్ మంత్రి.
• అర్హత: న్యాయం, శాస్త్ర సాంకేతికత, సామాజిక సేవ, నిర్వహణ, జర్నలిజం, మాస్ మీడియా, పరిపాలనలో విస్తృత జ్ఞానం, అనుభవం ఉన్న ప్రముఖులు. MP/MLA, రాజకీయ పార్టీ పదవి, వ్యాపారం చేస్తున్నవారు కాకూడదు.
• మొదటి ప్రధాన సమాచార కమిషనర్: వజాహత్ హబీబుల్లా (Wajahat Habibullah).
• పదవీకాలం, జీతం:
  1. 2019 ముందు: 5 సంవత్సరాలు లేదా 65 ఏళ్ల వయస్సు; CIC జీతం ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ (CEC) తో సమానం.
  2. 2019 సవరణ తర్వాత: పదవీకాలం, జీతభత్యాలు కేంద్ర ప్రభుత్వం నిర్ణయిస్తుంది. 2019 నియమాల ప్రకారం పదవీకాలం 3 సంవత్సరాలు.
  3. మళ్లీ నియామకానికి అర్హులు కారు.
• తొలగింపు:
  1. రాష్ట్రపతి – దుష్ప్రవర్తన/అసమర్థతకు సుప్రీంకోర్టు విచారణ తర్వాత
  2. దివాలా, నైతిక దోషంతో కూడిన నేరం, వేరే జీతం వచ్చే ఉద్యోగం వంటి కారణాలపై నేరుగా.
• రాష్ట్ర సమాచార కమిషన్ (SIC):
  1. రాష్ట్ర ప్రధాన సమాచార కమిషనర్ + గరిష్టం 10 మంది కమిషనర్లు
  2. గవర్నర్ నియమిస్తారు – ముఖ్యమంత్రి (అధ్యక్షుడు), శాసనసభ ప్రతిపక్ష నాయకుడు, ముఖ్యమంత్రి నామినేట్ చేసే కేబినెట్ మంత్రితో కూడిన కమిటీ సిఫారసుపై.
• అధికారాలు:
  1. విచారణలో సివిల్ కోర్టు అధికారాలు
  2. ఏ ప్రజా సంస్థ రికార్డునైనా పరిశీలించవచ్చు.
• నివేదిక: CIC వార్షిక నివేదిక కేంద్ర ప్రభుత్వానికి – పార్లమెంటు ముందు ఉంచుతారు.

2019లో పార్లమెంటు సమాచార హక్కు (సవరణ) చట్టం ఆమోదించింది. ఇది సమాచార కమిషనర్ల పదవీకాలం, జీతభత్యాలకు సంబంధించిన నిబంధనలను మార్చింది. దీనిపై సమాచార కమిషన్ల స్వతంత్రత తగ్గుతుందనే విమర్శలు వచ్చాయి.

• చట్టం పేరు: సమాచార హక్కు (సవరణ) చట్టం, 2019 (Right to Information (Amendment) Act, 2019).
• మారిన సెక్షన్లు: సెక్షన్లు 13, 16 (పదవీకాలం, జీతభత్యాలు), 27 (నియమాలు చేసే అధికారం).
• పదవీకాలం మార్పు:
  1. ముందు: CIC, ICలు, రాష్ట్ర CIC, ICలు – అందరికీ చట్టంలోనే 5 సంవత్సరాలు (లేదా 65 ఏళ్లు) నిర్ణయించారు.
  2. తర్వాత: పదవీకాలాన్ని కేంద్ర ప్రభుత్వం నిర్ణయిస్తుంది.
  3. RTI నియమాలు, 2019 ప్రకారం – 3 సంవత్సరాలు.
• జీతభత్యాల మార్పు:
  1. ముందు: కేంద్ర ప్రధాన సమాచార కమిషనర్ – ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్‌తో సమానం; కేంద్ర సమాచార కమిషనర్లు – ఎన్నికల కమిషనర్లతో సమానం; రాష్ట్ర ప్రధాన సమాచార కమిషనర్ – ఎన్నికల కమిషనర్‌తో సమానం; రాష్ట్ర కమిషనర్లు – రాష్ట్ర ప్రధాన కార్యదర్శితో సమానం.
  2. తర్వాత: కేంద్ర ప్రభుత్వం నిర్ణయిస్తుంది.
• రాష్ట్ర కమిషనర్లపైనా ప్రభావం: రాష్ట్ర సమాచార కమిషనర్ల పదవీకాలం, జీతం కూడా కేంద్ర ప్రభుత్వమే నిర్ణయిస్తుంది.
• ప్రభుత్వ వాదన: ఎన్నికల సంఘం రాజ్యాంగ సంస్థ, సమాచార కమిషన్ చట్టబద్ధ సంస్థ – రెండింటినీ సమానంగా చూడటం సరికాదు.
• విమర్శలు:
  1. కమిషనర్ల పదవీకాలం, జీతం ప్రభుత్వ చేతిలో ఉంటే స్వతంత్రత తగ్గుతుంది.
  2. సమాఖ్య విధానానికి విరుద్ధం – రాష్ట్ర కమిషనర్ల విషయం కేంద్రం నిర్ణయించడం.
• ఇతర సవాళ్లు: కమిషన్లలో ఖాళీలు, పెండింగ్ అప్పీళ్లు, RTI కార్యకర్తలపై దాడులు, సెక్షన్ 4 స్వయం ప్రకటన సరిగ్గా అమలు కాకపోవడం.