పంచాయతీరాజ్ – 73వ సవరణ (Panchayati Raj)

పంచాయతీరాజ్ (Panchayati Raj) అంటే గ్రామ ప్రజలే తమ గ్రామ పాలనను చూసుకునే స్థానిక స్వపరిపాలన (Local Self Government) వ్యవస్థ. ఈ ఆలోచన కొత్తది కాదు. ప్రాచీన కాలం నుండి గ్రామ సభలు ఉన్నాయి. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత దీనికి చట్టబద్ధ రూపం ఇచ్చారు.

• లార్డ్ రిప్పన్ (Lord Ripon): 1882లో స్థానిక స్వపరిపాలనపై తీర్మానం చేశారు. అందుకే ఆయనను ‘భారత స్థానిక స్వపరిపాలన పితామహుడు’ అంటారు.
• రాజ్యాంగంలో మొదట: 1950లో పంచాయతీలను ఆదేశిక సూత్రాల్లో మాత్రమే పెట్టారు.
• ఆర్టికల్ 40: గ్రామ పంచాయతీలను ఏర్పాటు చేయాలని రాజ్యానికి సూచన.
• ఇది కోర్టు ద్వారా అమలు చేయించలేని సూచన మాత్రమే.
• సమాజ అభివృద్ధి కార్యక్రమం (Community Development Programme): 2 అక్టోబర్ 1952న ప్రారంభం.
• జాతీయ విస్తరణ సేవ (National Extension Service): 1953లో ప్రారంభం.
• ఈ రెండూ ప్రజల భాగస్వామ్యం లేక ఆశించిన ఫలితం ఇవ్వలేదు. దీనిపై అధ్యయనానికే బల్వంత్‌రాయ్ మెహతా కమిటీ వేశారు.
• మొదటి రాష్ట్రం: రాజస్థాన్ – నాగౌర్ (Nagaur) జిల్లాలో 2 అక్టోబర్ 1959న నెహ్రూ ప్రారంభించారు.
• రెండో రాష్ట్రం: ఆంధ్రప్రదేశ్ – అదే 1959లో పంచాయతీరాజ్‌ను అమలు చేసింది.
• రాజ్యాంగ హోదా: 73వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1992 ద్వారా వచ్చింది. 24 ఏప్రిల్ 1993 నుండి అమలు.
• జాతీయ పంచాయతీరాజ్ దినోత్సవం: ప్రతి సంవత్సరం 24 ఏప్రిల్.
• కేంద్ర పంచాయతీరాజ్ మంత్రిత్వ శాఖ: 2004లో ప్రత్యేకంగా ఏర్పాటు.

సమాజ అభివృద్ధి కార్యక్రమం, జాతీయ విస్తరణ సేవ ఎందుకు విఫలమయ్యాయో పరిశీలించడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం 1957 జనవరిలో బల్వంత్‌రాయ్ మెహతా అధ్యక్షతన కమిటీ వేసింది. ఈ కమిటీ నివేదికే భారత పంచాయతీరాజ్‌కు పునాది.

• నివేదిక సమర్పణ: నవంబర్ 1957.
• ప్రధాన సూచన: ‘ప్రజాస్వామ్య వికేంద్రీకరణ (Democratic Decentralisation)’ – అధికారాన్ని కింది స్థాయికి పంచాలి.
• మూడంచెల వ్యవస్థ (Three-tier System):
  1. గ్రామ స్థాయి – గ్రామ పంచాయతీ (Gram Panchayat)
  2. బ్లాక్ స్థాయి – పంచాయతీ సమితి (Panchayat Samiti)
  3. జిల్లా స్థాయి – జిల్లా పరిషత్ (Zila Parishad)
• ఎన్నిక విధానం:
  1. గ్రామ పంచాయతీకి ప్రత్యక్ష ఎన్నిక.
  2. పంచాయతీ సమితి, జిల్లా పరిషత్‌లకు పరోక్ష ఎన్నిక.
• కీలక స్థాయి: పంచాయతీ సమితి (బ్లాక్) ని ప్రణాళిక, అభివృద్ధి పనులకు కేంద్రంగా సూచించింది.
• జిల్లా పరిషత్ పాత్ర: సలహా, పర్యవేక్షణ, సమన్వయం మాత్రమే.
• జిల్లా పరిషత్ ఛైర్మన్: జిల్లా కలెక్టర్ ఉండాలని సూచించింది.
• ఆమోదం: జాతీయ అభివృద్ధి మండలి (NDC) జనవరి 1958లో ఈ సూచనలను ఆమోదించింది.
• ఫలితం: 1959లో రాజస్థాన్, తర్వాత ఆంధ్రప్రదేశ్ పంచాయతీరాజ్‌ను ప్రారంభించాయి.

1960ల తర్వాత పంచాయతీరాజ్ బలహీనపడింది. ఎన్నికలు సరిగా జరగలేదు, నిధులు లేవు. దీన్ని సరిదిద్దడానికి కేంద్రం వరుసగా కమిటీలు వేసింది. పరీక్షల్లో కమిటీ – సంవత్సరం – ముఖ్య సూచన జతలు తరచూ అడుగుతారు.

• అశోక్ మెహతా కమిటీ (Ashok Mehta Committee) – 1977:
  1. జనతా ప్రభుత్వం డిసెంబర్ 1977లో నియమించింది
  2. నివేదిక 1978.
• రెండంచెల వ్యవస్థ: మండల పంచాయతీ, జిల్లా పరిషత్.
• జిల్లాను వికేంద్రీకరణకు మొదటి కేంద్రంగా చూడాలి.
• పంచాయతీ ఎన్నికల్లో రాజకీయ పార్టీలు అధికారికంగా పాల్గొనవచ్చు.
• పంచాయతీలకు పన్నులు విధించే అధికారం, రాజ్యాంగ గుర్తింపు ఇవ్వాలి.
• న్యాయ పంచాయతీలు (Nyaya Panchayats) వేరుగా ఉండాలి.
• కేంద్రంలో జనతా ప్రభుత్వం పడిపోవడంతో కేంద్ర స్థాయిలో అమలు కాలేదు
• కర్ణాటక, ఆంధ్రప్రదేశ్, పశ్చిమ బెంగాల్ వంటి రాష్ట్రాలు కొన్ని సూచనలు అమలు చేశాయి.
• జి.వి.కె. రావు కమిటీ (GVK Rao Committee) – 1985: ప్రణాళికా సంఘం నియమించింది.
• పంచాయతీరాజ్‌ను ‘వేర్లు లేని గడ్డి (Grass without roots)’ గా వర్ణించింది – అధికారుల ఆధిపత్యం (Bureaucratisation) పెరిగిందని చెప్పింది.
• జిల్లా పరిషత్‌ను ప్రధాన స్థాయిగా చేయాలని, జిల్లా అభివృద్ధి కమిషనర్ పదవి ఉండాలని సూచించింది.
• ఎల్.ఎం. సింఘ్వీ కమిటీ (L.M. Singhvi Committee) – 1986: రాజీవ్ గాంధీ ప్రభుత్వం నియమించింది.
• పంచాయతీరాజ్ సంస్థలకు రాజ్యాంగ గుర్తింపు (Constitutional Recognition) ఇవ్వాలని గట్టిగా సూచించింది.
• గ్రామ సభకు ప్రాధాన్యం, న్యాయ పంచాయతీలు, ఎక్కువ నిధులు.
• ఇతర కమిటీలు: దంత్‌వాలా (1978 – బ్లాక్ స్థాయి ప్రణాళిక), హనుమంతరావు (1984 – జిల్లా ప్రణాళిక), తుంగన్ (1988), గాడ్గిల్ (1988).
• 64వ సవరణ బిల్లు (1989): రాజీవ్ గాంధీ ప్రవేశపెట్టారు. లోక్‌సభ ఆమోదించినా రాజ్యసభలో వీగిపోయింది.

పి.వి. నరసింహారావు ప్రభుత్వ కాలంలో 73వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం 1992లో పార్లమెంటు ఆమోదం పొందింది. ఇది 24 ఏప్రిల్ 1993 నుండి అమల్లోకి వచ్చింది. దీంతో పంచాయతీలకు రాజ్యాంగ హోదా (Constitutional Status) వచ్చింది.

• కొత్త భాగం: భాగం IX (Part IX) – ‘పంచాయతీలు’.
• ఆర్టికల్స్: 243 నుండి 243-O వరకు (మొత్తం 16 ఆర్టికల్స్).
• కొత్త షెడ్యూల్: 11వ షెడ్యూల్ (Eleventh Schedule) – 29 అంశాలు.
• ఆర్టికల్ 40 అమలు: ఈ సవరణ ఆదేశిక సూత్రమైన ఆర్టికల్ 40కి ఆచరణ రూపం ఇచ్చింది.
• ముఖ్య ఆర్టికల్స్:
  1. 243: నిర్వచనాలు
  2. 243A: గ్రామ సభ (Gram Sabha)
  3. 243B: మూడంచెల పంచాయతీల ఏర్పాటు
  4. 243C: పంచాయతీల కూర్పు (Composition)
  5. 243D: సీట్ల రిజర్వేషన్
  6. 243E: పదవీకాలం – 5 సంవత్సరాలు
  7. 243F: అనర్హతలు
  8. 243G: అధికారాలు, బాధ్యతలు (11వ షెడ్యూల్)
  9. 243H: పన్నులు విధించే అధికారం, నిధులు
  10. 243I: రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం (State Finance Commission)
  11. 243J: పంచాయతీ ఖాతాల ఆడిట్
  12. 243K: రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం (State Election Commission)
  13. 243L: కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు వర్తింపు
  14. 243M: కొన్ని ప్రాంతాలకు వర్తించదు
  15. 243N: పాత చట్టాల కొనసాగింపు
  16. 243O: ఎన్నికల విషయాల్లో కోర్టుల జోక్యం నిషేధం
• పోటీకి కనీస వయసు: 21 సంవత్సరాలు.
• మూడో అంచె మినహాయింపు: 20 లక్షల లోపు జనాభా ఉన్న రాష్ట్రాలు మధ్య అంచె (మండల/బ్లాక్ స్థాయి) లేకుండా ఉండవచ్చు.

73వ సవరణలోని కొన్ని నిబంధనలను రాష్ట్రాలు తప్పకుండా అమలు చేయాలి. మరికొన్ని రాష్ట్రాల ఇష్టానికి వదిలేశారు. ఎందుకంటే స్థానిక ప్రభుత్వం (Local Government) రాష్ట్ర జాబితాలోని అంశం. ఈ తేడా పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• తప్పనిసరి నిబంధనలు (Compulsory Provisions):
  1. ప్రతి గ్రామంలో గ్రామ సభ ఏర్పాటు.
  2. గ్రామ, మధ్య, జిల్లా – మూడంచెల వ్యవస్థ (20 లక్షల లోపు జనాభా రాష్ట్రాలకు మధ్య అంచె మినహాయింపు).
  3. మూడు స్థాయిల్లో సభ్యులకు ప్రత్యక్ష ఎన్నిక.
  4. మధ్య, జిల్లా స్థాయి ఛైర్‌పర్సన్లకు పరోక్ష ఎన్నిక.
  5. పోటీకి కనీస వయసు 21 సంవత్సరాలు.
  6. ఎస్సీ, ఎస్టీలకు జనాభా నిష్పత్తిలో సీట్ల రిజర్వేషన్.
  7. మహిళలకు కనీసం 1/3 సీట్లు, 1/3 ఛైర్‌పర్సన్ పదవులు.
  8. 5 సంవత్సరాల పదవీకాలం; రద్దయితే 6 నెలల్లోపు ఎన్నికలు.
  9. ప్రతి 5 సంవత్సరాలకు రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం ఏర్పాటు.
  10. రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం ఏర్పాటు.
• ఐచ్ఛిక నిబంధనలు (Voluntary Provisions):
  1. వెనుకబడిన తరగతుల (BC) వారికి రిజర్వేషన్.
  2. ఎంపీలు, ఎమ్మెల్యేలకు పంచాయతీల్లో ప్రాతినిధ్యం.
  3. పంచాయతీలకు ఆర్థిక అధికారాలు (పన్నులు, ఫీజులు వసూలు).
  4. 11వ షెడ్యూల్‌లోని అంశాలను ఎంత వరకు అప్పగించాలి అనేది.
  5. గ్రామ సభ అధికారాలు, విధులు నిర్ణయించడం.

పంచాయతీలు నిజంగా ప్రజాస్వామ్యంగా నడవాలంటే అందరికీ ప్రాతినిధ్యం, సక్రమ ఎన్నికలు, సరిపడా నిధులు కావాలి. ఈ మూడింటినీ 73వ సవరణ ఆర్టికల్స్ 243D, 243K, 243I ద్వారా కల్పించింది.

• రిజర్వేషన్లు – ఆర్టికల్ 243D:
  1. ఎస్సీ, ఎస్టీలకు ఆ ప్రాంత జనాభా నిష్పత్తిలో సీట్లు.
  2. మొత్తం సీట్లలో కనీసం 1/3 మహిళలకు (ఎస్సీ, ఎస్టీ మహిళల సీట్లు కూడా ఇందులో లెక్కిస్తారు).
  3. ఛైర్‌పర్సన్ పదవుల్లో కూడా ఇదే విధంగా రిజర్వేషన్.
  4. రిజర్వ్ చేసిన సీట్లు రొటేషన్ (Rotation) పద్ధతిలో మారుతాయి.
  5. ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ సహా అనేక రాష్ట్రాలు మహిళలకు 50% రిజర్వేషన్ ఇస్తున్నాయి.
• రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం (State Election Commission) – ఆర్టికల్ 243K:
  1. పంచాయతీ ఎన్నికల ఓటర్ల జాబితా తయారీ, ఎన్నికల నిర్వహణ దీని బాధ్యత.
  2. రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్‌ను గవర్నర్ నియమిస్తారు.
  3. తొలగింపు హైకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే విధానంలోనే జరుగుతుంది.
  4. నియామకం తర్వాత ఆయనకు నష్టం కలిగేలా సేవా నిబంధనలు మార్చకూడదు.
  5. కేంద్ర ఎన్నికల సంఘానికి (ఆర్టికల్ 324) ఇది వేరు; పంచాయతీ ఎన్నికలతో దానికి సంబంధం లేదు.
• రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం (State Finance Commission) – ఆర్టికల్ 243I:
  1. ప్రతి 5 సంవత్సరాలకు ఒకసారి గవర్నర్ ఏర్పాటు చేస్తారు.
  2. రాష్ట్ర పన్నుల్లో పంచాయతీలకు ఎంత వాటా ఇవ్వాలి, ఏ గ్రాంట్లు ఇవ్వాలో సూచిస్తుంది.
  3. నివేదికను గవర్నర్ రాష్ట్ర శాసనసభ ముందు ఉంచుతారు.
  4. 74వ సవరణ ప్రకారం (243Y) ఇదే సంఘం మునిసిపాలిటీల ఆర్థిక స్థితిని కూడా పరిశీలిస్తుంది.
• ఆడిట్ – ఆర్టికల్ 243J: పంచాయతీ ఖాతాల ఆడిట్‌కు రాష్ట్ర శాసనసభ చట్టం చేస్తుంది.

73వ సవరణ ద్వారా రాజ్యాంగానికి 11వ షెడ్యూల్ చేర్చారు. ఇందులో పంచాయతీలు చూసుకోవాల్సిన 29 అంశాలు (Subjects) ఉన్నాయి. ఆర్టికల్ 243G ప్రకారం వీటిపై అధికారాలను రాష్ట్ర శాసనసభ చట్టం ద్వారా పంచాయతీలకు అప్పగించాలి.

• వ్యవసాయ సంబంధ అంశాలు:
  1. వ్యవసాయం, వ్యవసాయ విస్తరణ
  2. భూమి అభివృద్ధి, భూసంస్కరణల అమలు, భూసార పరిరక్షణ
  3. చిన్న నీటిపారుదల (Minor Irrigation), నీటి నిర్వహణ
  4. పశుపోషణ, పాడి, కోళ్ల పెంపకం
  5. మత్స్య పరిశ్రమ (Fisheries)
  6. సామాజిక అడవులు, వ్యవసాయ అడవులు
  7. చిన్న అటవీ ఉత్పత్తులు (Minor Forest Produce)
• పరిశ్రమలు & మౌలిక వసతులు:
  1. చిన్న తరహా పరిశ్రమలు, ఆహార శుద్ధి
  2. ఖాదీ, గ్రామ, కుటీర పరిశ్రమలు
  3. గ్రామీణ గృహనిర్మాణం, తాగునీరు
  4. ఇంధనం, పశుగ్రాసం
  5. రోడ్లు, వంతెనలు, జలమార్గాలు
  6. గ్రామీణ విద్యుదీకరణ, సంప్రదాయేతర ఇంధన వనరులు
• సామాజిక రంగం:
  1. పేదరిక నిర్మూలన కార్యక్రమాలు
  2. ప్రాథమిక, మాధ్యమిక విద్య; సాంకేతిక శిక్షణ; వయోజన విద్య; గ్రంథాలయాలు
  3. సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలు; సంతలు, జాతరలు
  4. ఆరోగ్యం, పారిశుధ్యం; కుటుంబ సంక్షేమం
  5. మహిళా, శిశు అభివృద్ధి; సామాజిక సంక్షేమం; బలహీన వర్గాల సంక్షేమం
  6. ప్రజా పంపిణీ వ్యవస్థ (PDS); సామూహిక ఆస్తుల నిర్వహణ
• గమనిక:
  1. 11వ షెడ్యూల్‌లో మొదటి అంశం వ్యవసాయం
  2. చివరి (29వ) అంశం సామూహిక ఆస్తుల నిర్వహణ.

73వ సవరణ తర్వాత ప్రతి రాష్ట్రం తన సొంత పంచాయతీరాజ్ చట్టం చేసుకోవాలి. ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ 1994లో, తెలంగాణ 2018లో కొత్త చట్టాలు తెచ్చాయి. తెలుగు రాష్ట్రాల పరీక్షల్లో ఈ అంశం తప్పకుండా అడుగుతారు.

• ఆంధ్రప్రదేశ్ – తొలి అడుగులు:
  1. రాజస్థాన్ తర్వాత 1959లోనే పంచాయతీరాజ్ ప్రారంభించిన రెండో రాష్ట్రం.
  2. మొదట గ్రామ పంచాయతీ, పంచాయతీ సమితి, జిల్లా పరిషత్ అనే మూడంచెల వ్యవస్థ ఉండేది.
  3. ఎన్.టి. రామారావు ప్రభుత్వం 1980ల మధ్యలో తాలూకాలు, సమితుల స్థానంలో మండల వ్యవస్థ తెచ్చింది (అశోక్ మెహతా కమిటీ సూచనల ప్రభావం).
• ఆంధ్రప్రదేశ్ పంచాయతీరాజ్ చట్టం, 1994:
  1. 73వ సవరణకు అనుగుణంగా చేసిన చట్టం.
  2. మూడంచెలు: గ్రామ పంచాయతీ – మండల ప్రజా పరిషత్ (MPP) – జిల్లా ప్రజా పరిషత్ (ZPP).
  3. సర్పంచ్‌ను గ్రామ ఓటర్లు ప్రత్యక్షంగా ఎన్నుకుంటారు.
  4. ఎంపీటీసీ (MPTC), జెడ్‌పీటీసీ (ZPTC) సభ్యులను ప్రజలు ప్రత్యక్షంగా ఎన్నుకుంటారు.
  5. మండల అధ్యక్షుడు, జిల్లా పరిషత్ ఛైర్మన్‌ను ఆ సభ్యులే పరోక్షంగా ఎన్నుకుంటారు.
  6. విభజన తర్వాత కూడా ఏపీలో ఇదే చట్టం (సవరణలతో) అమల్లో ఉంది.
• తెలంగాణ పంచాయతీరాజ్ చట్టం, 2018:
  1. 2014లో రాష్ట్ర ఏర్పాటు తర్వాత తెచ్చిన కొత్త చట్టం.
  2. గిరిజన తండాలు, గూడేలను ప్రత్యేక గ్రామ పంచాయతీలుగా మార్చింది – దీంతో పంచాయతీల సంఖ్య భారీగా పెరిగింది.
  3. సర్పంచ్‌లకు, పంచాయతీ కార్యదర్శులకు బాధ్యతలు, జవాబుదారీతనం పెంచింది.
  4. మూడంచెల వ్యవస్థ కొనసాగుతుంది: గ్రామ పంచాయతీ – మండల పరిషత్ – జిల్లా పరిషత్.
• రెండు రాష్ట్రాల్లో ఉమ్మడి అంశాలు:
  1. మహిళలకు 50% రిజర్వేషన్
  2. బీసీలకు రిజర్వేషన్
  3. ఎన్నికలు రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం నిర్వహిస్తుంది.