సుప్రీంకోర్టు (Supreme Court)

సుప్రీంకోర్టు (Supreme Court) భారతదేశంలో అత్యున్నత న్యాయస్థానం. మన దేశంలో ఏకీకృత న్యాయ వ్యవస్థ (Integrated Judiciary) ఉంది – పైన సుప్రీంకోర్టు, దాని కింద హైకోర్టులు, వాటి కింద కింది కోర్టులు.

రాజ్యాంగంలోని 5వ భాగం (Part V) లో ఆర్టికల్స్ 124 నుండి 147 వరకు సుప్రీంకోర్టు గురించి ఉంటాయి.

• ప్రారంభం: 28 జనవరి 1950న సుప్రీంకోర్టు ప్రారంభమైంది. దీనికి ముందు 1937లో ఏర్పాటైన ఫెడరల్ కోర్టు (Federal Court) ఉండేది (భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1935 ప్రకారం).
• ఆర్టికల్ 124: సుప్రీంకోర్టు ఏర్పాటు, నిర్మాణం గురించి చెబుతుంది.
• మొదటి ప్రధాన న్యాయమూర్తి: హెచ్.జె. కానియా (H.J. Kania).
• న్యాయమూర్తుల సంఖ్య పెంపు: మొదట్లో ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI) + 7 మంది = 8. సంఖ్యను పెంచే అధికారం పార్లమెంటుకు ఉంది.
• 1956 – 11
• 1960 – 14
• 1977 – 18
• 1986 – 26
• 2008 – 31
• 2019 – 34 (ప్రస్తుత సంఖ్య, CJI తో కలిపి)
• స్థానం (ఆర్టికల్ 130): సుప్రీంకోర్టు ఢిల్లీలో ఉంటుంది. రాష్ట్రపతి అనుమతితో ప్రధాన న్యాయమూర్తి వేరే ప్రదేశంలో కూడా సమావేశాలు జరపవచ్చు.
• జీతభత్యాలు (ఆర్టికల్ 125): పార్లమెంటు నిర్ణయిస్తుంది. ఇవి భారత సంఘటిత నిధి (Consolidated Fund of India) పై భారం – పార్లమెంటు ఓటింగ్ అవసరం లేదు. ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితిలో తప్ప పదవీకాలంలో తగ్గించరాదు.
• తెలుగు ప్రధాన న్యాయమూర్తులు: కోకా సుబ్బారావు (9వ CJI), ఎన్.వి. రమణ (48వ CJI).

సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు. కానీ ఈ నియామకంలో న్యాయవ్యవస్థకే ఎక్కువ పాత్ర ఉంటుంది. అర్హతలు, పదవీకాలం, ప్రమాణం – ఇవన్నీ పరీక్షల్లో నేరుగా అడుగుతారు.

• నియామకం: రాష్ట్రపతి ఆర్టికల్ 124(2) ప్రకారం నియమిస్తారు.
• ప్రధాన న్యాయమూర్తిని నియమించేటప్పుడు అవసరమనుకున్న సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టు న్యాయమూర్తులను సంప్రదిస్తారు.
• ఇతర న్యాయమూర్తుల నియామకంలో ప్రధాన న్యాయమూర్తిని తప్పనిసరిగా సంప్రదించాలి.
• సీనియారిటీ సంప్రదాయం: సాధారణంగా అత్యంత సీనియర్ న్యాయమూర్తినే CJI గా నియమిస్తారు. ఈ సంప్రదాయాన్ని 1973 (ఎ.ఎన్. రే నియామకం), 1977 (ఎం.హెచ్. బేగ్ నియామకం) లో పక్కనపెట్టారు.
• అర్హతలు (ఆర్టికల్ 124(3)):
  1. భారత పౌరుడై ఉండాలి.
  2. కనీసం 5 సంవత్సరాలు హైకోర్టు న్యాయమూర్తిగా పనిచేసి ఉండాలి, లేదా
  3. కనీసం 10 సంవత్సరాలు హైకోర్టు న్యాయవాదిగా పనిచేసి ఉండాలి, లేదా
  4. రాష్ట్రపతి దృష్టిలో ప్రముఖ న్యాయ నిపుణుడు (Distinguished Jurist) అయి ఉండాలి.
• కనీస వయస్సు: రాజ్యాంగంలో కనీస వయస్సు చెప్పలేదు.
• పదవీ విరమణ: 65 సంవత్సరాలు.
• ప్రమాణం: రాష్ట్రపతి లేదా ఆయన నియమించిన వ్యక్తి సమక్షంలో (మూడవ షెడ్యూల్ ప్రకారం).
• రాజీనామా: రాష్ట్రపతికి సమర్పిస్తారు.
• తాత్కాలిక CJI (ఆర్టికల్ 126): CJI పదవి ఖాళీ అయినా, ఆయన లేకపోయినా రాష్ట్రపతి ఒక న్యాయమూర్తిని తాత్కాలిక ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా నియమిస్తారు.
• అడ్ హాక్ న్యాయమూర్తులు (ఆర్టికల్ 127): కోరం సరిపోనప్పుడు హైకోర్టు న్యాయమూర్తిని తాత్కాలికంగా నియమిస్తారు.
• రిటైర్డ్ న్యాయమూర్తులు (ఆర్టికల్ 128): రాష్ట్రపతి అనుమతితో విరమించిన న్యాయమూర్తిని మళ్లీ కూర్చోమని CJI కోరవచ్చు.
• విరమణ తర్వాత ఆంక్ష: సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి విరమణ తర్వాత భారతదేశంలో ఏ కోర్టులోనూ ప్రాక్టీస్ చేయరాదు.
• మొదటి మహిళా న్యాయమూర్తి: ఫాతిమా బీవీ (1989).

న్యాయమూర్తుల నియామకంలో ‘సంప్రదింపు (Consultation)’ అంటే ఏమిటి అనే ప్రశ్నపై సుప్రీంకోర్టు నాలుగు ముఖ్యమైన కేసుల్లో తీర్పులు ఇచ్చింది. వీటినే ‘జడ్జెస్ కేసులు (Judges Cases)’ అంటారు. కొలీజియం వ్యవస్థ వీటి నుండే పుట్టింది.

• మొదటి జడ్జెస్ కేసు (1981): ఎస్.పి. గుప్తా కేసు. ‘సంప్రదింపు’ అంటే ‘అంగీకారం (Concurrence)’ కాదు అని చెప్పింది. దీంతో నియామకాల్లో ప్రభుత్వానికి పైచేయి వచ్చింది.
• రెండవ జడ్జెస్ కేసు (1993): సుప్రీంకోర్టు అడ్వకేట్స్-ఆన్-రికార్డ్ అసోసియేషన్ కేసు. మొదటి తీర్పును మార్చింది.
• ‘సంప్రదింపు’ అంటే ‘అంగీకారమే’ అని చెప్పింది.
• CJI ఇద్దరు సీనియర్ న్యాయమూర్తులతో సంప్రదించి సిఫార్సు చేయాలి – కొలీజియం ఇక్కడే మొదలైంది.
• మూడవ జడ్జెస్ కేసు (1998): రాష్ట్రపతి ఆర్టికల్ 143 కింద అడిగిన సలహా (Presidential Reference).
• కొలీజియం = CJI + 4 సీనియర్ న్యాయమూర్తులు (సుప్రీంకోర్టు నియామకాలకు).
• హైకోర్టు నియామకాలకు CJI + 2 సీనియర్ న్యాయమూర్తులు.
• NJAC (జాతీయ న్యాయ నియామకాల కమిషన్): 99వ రాజ్యాంగ సవరణ, 2014 ద్వారా కొలీజియం స్థానంలో తెచ్చారు. సభ్యులు:
• CJI (చైర్‌పర్సన్)
• ఇద్దరు సీనియర్ సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులు
• కేంద్ర న్యాయశాఖ మంత్రి
• ఇద్దరు ప్రముఖ వ్యక్తులు
• నాల్గవ జడ్జెస్ కేసు (2015): 16 అక్టోబర్ 2015న సుప్రీంకోర్టు 99వ సవరణ, NJAC చట్టాన్ని రద్దు చేసింది. కారణం: న్యాయవ్యవస్థ స్వతంత్రత మౌలిక స్వరూపం (Basic Structure) లో భాగం. దీంతో కొలీజియం మళ్లీ అమలులోకి వచ్చింది.
• గమనిక: ‘కొలీజియం’ అనే పదం రాజ్యాంగంలో ఎక్కడా లేదు – ఇది కోర్టు తీర్పుల ద్వారా వచ్చిన విధానం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 1981 – ప్రభుత్వం గెలిచింది; 1993 – కొలీజియం పుట్టింది; 1998 – CJI+4; 2015 – NJAC రద్దు.

న్యాయమూర్తులు భయం లేకుండా తీర్పులు ఇవ్వాలంటే వారిని సులభంగా తొలగించలేని పరిస్థితి ఉండాలి. అందుకే రాజ్యాంగం చాలా కఠినమైన తొలగింపు విధానాన్ని పెట్టింది.

దీన్ని సాధారణంగా ‘అభిశంసన (Impeachment)’ అని పిలుస్తారు, కానీ రాజ్యాంగంలో ఈ పదం న్యాయమూర్తులకు వాడలేదు.

• ఆర్టికల్ 124(4): రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు ద్వారా మాత్రమే తొలగిస్తారు – పార్లమెంటు ప్రత్యేక మెజారిటీతో ఆమోదించిన తీర్మానం (Address) తర్వాత.
• కారణాలు: రెండు మాత్రమే –
• నిరూపితమైన దుష్ప్రవర్తన (Proved Misbehaviour)
• అసమర్థత (Incapacity)
• ప్రత్యేక మెజారిటీ: ప్రతి సభలో – మొత్తం సభ్యుల్లో మెజారిటీ + హాజరై ఓటు వేసిన వారిలో 2/3 మెజారిటీ. ఒకే సమావేశంలో రెండు సభలూ ఆమోదించాలి.
• విధానం – న్యాయమూర్తుల (విచారణ) చట్టం 1968 (Judges Inquiry Act):
  1. తీర్మానంపై లోక్‌సభలో కనీసం 100 మంది లేదా రాజ్యసభలో కనీసం 50 మంది సభ్యులు సంతకం చేయాలి.
  2. స్పీకర్/చైర్మన్ దాన్ని అంగీకరించవచ్చు లేదా తిరస్కరించవచ్చు.
  3. అంగీకరిస్తే 3 సభ్యుల విచారణ కమిటీ: CJI లేదా సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి, ఒక హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి, ఒక ప్రముఖ న్యాయ నిపుణుడు.
  4. కమిటీ దోషిగా తేలిస్తేనే సభ తీర్మానంపై ఓటింగ్ జరుగుతుంది.
• చరిత్ర: ఇప్పటివరకు ఏ సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తినీ తొలగించలేదు.
• మొదటి తొలగింపు ప్రయత్నం: జస్టిస్ వి. రామస్వామి (1991-93). లోక్‌సభలో 1993లో తీర్మానం వీగిపోయింది.
• హైకోర్టు న్యాయమూర్తులకు కూడా: ఆర్టికల్ 218 ప్రకారం ఇదే విధానం వర్తిస్తుంది.
• ప్రవర్తనపై చర్చ (ఆర్టికల్ 121): తొలగింపు తీర్మానం సమయంలో తప్ప, న్యాయమూర్తుల ప్రవర్తనపై పార్లమెంటులో చర్చించరాదు.

కొన్ని రకాల కేసులు నేరుగా సుప్రీంకోర్టులోనే మొదలవుతాయి – కింది కోర్టులకు వెళ్లాల్సిన అవసరం లేదు. దీన్నే ప్రారంభ అధికార పరిధి (Original Jurisdiction) అంటారు. ప్రాథమిక హక్కుల రక్షణకు రిట్ అధికారం కూడా ఉంది.

• ఆర్టికల్ 131 – ప్రారంభ అధికార పరిధి: సమాఖ్య వివాదాలు (Federal Disputes) మాత్రమే –
• కేంద్రం vs ఒకటి లేదా ఎక్కువ రాష్ట్రాలు
• కేంద్రం + కొన్ని రాష్ట్రాలు vs మరికొన్ని రాష్ట్రాలు
• రెండు లేదా ఎక్కువ రాష్ట్రాల మధ్య
• 131 కిందకు రానివి:
  1. రాజ్యాంగం అమలుకు ముందు కుదిరిన ఒప్పందాలు/సంధులకు సంబంధించిన వివాదాలు
  2. అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాదాలు (ఆర్టికల్ 262 – పార్లమెంటు ట్రిబ్యునళ్లు ఏర్పాటు చేస్తుంది)
  3. ఆర్థిక సంఘం (Finance Commission) సిఫార్సులకు సంబంధించిన విషయాలు
• ఆర్టికల్ 32 – రిట్ అధికారం: ప్రాథమిక హక్కులు ఉల్లంఘించినప్పుడు పౌరుడు నేరుగా సుప్రీంకోర్టుకు వెళ్లవచ్చు.
• ఐదు రిట్లు: హెబియస్ కార్పస్ (Habeas Corpus), మాండమస్ (Mandamus), ప్రొహిబిషన్ (Prohibition), సెర్షియోరరి (Certiorari), కో-వారంటో (Quo Warranto).
• డా. బి.ఆర్. అంబేద్కర్ ఆర్టికల్ 32ను ‘రాజ్యాంగానికి హృదయం, ఆత్మ (Heart and Soul of the Constitution)’ అన్నారు.
• ఆర్టికల్ 32 స్వయంగా ఒక ప్రాథమిక హక్కు
• ఇది మౌలిక స్వరూపంలో భాగం.
• 32 vs 226: సుప్రీంకోర్టు రిట్లు ప్రాథమిక హక్కుల కోసం మాత్రమే. హైకోర్టు (ఆర్టికల్ 226) ప్రాథమిక హక్కులతో పాటు ‘ఇతర ప్రయోజనాల కోసం’ కూడా రిట్లు ఇస్తుంది – కాబట్టి హైకోర్టు రిట్ పరిధి విస్తృతమైనది.
• ఆర్టికల్ 139: పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ఇతర ప్రయోజనాలకూ సుప్రీంకోర్టుకు రిట్ అధికారం ఇవ్వవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 139A: హైకోర్టుల మధ్య లేదా హైకోర్టు నుండి కేసులను సుప్రీంకోర్టు బదిలీ చేసుకోవచ్చు.

సుప్రీంకోర్టు దేశంలో అత్యున్నత అప్పీలు న్యాయస్థానం. హైకోర్టు తీర్పుతో సంతృప్తి చెందని వ్యక్తి సుప్రీంకోర్టుకు అప్పీలు చేయవచ్చు. దీన్నే అప్పీలు అధికార పరిధి (Appellate Jurisdiction) అంటారు.

• ఆర్టికల్ 132 – రాజ్యాంగపరమైన అప్పీళ్లు: కేసులో రాజ్యాంగ వ్యాఖ్యానానికి సంబంధించిన గణనీయమైన న్యాయ ప్రశ్న ఉందని హైకోర్టు సర్టిఫికెట్ ఇస్తే.
• ఆర్టికల్ 133 – సివిల్ అప్పీళ్లు: సాధారణ ప్రాముఖ్యత ఉన్న గణనీయమైన న్యాయ ప్రశ్న ఉందని హైకోర్టు సర్టిఫై చేస్తే.
• ఆర్టికల్ 134 – క్రిమినల్ అప్పీళ్లు: సర్టిఫికెట్ లేకుండానే అప్పీలు చేయగల సందర్భాలు –
• కింది కోర్టు నిర్దోషిగా విడుదల చేసిన వ్యక్తికి హైకోర్టు అప్పీలులో మరణశిక్ష విధిస్తే
• హైకోర్టు కింది కోర్టు నుండి కేసును తీసుకుని మరణశిక్ష విధిస్తే
• ఆర్టికల్ 134A: హైకోర్టు సర్టిఫికెట్ ఇవ్వడానికి సంబంధించిన విధానం.
• ఆర్టికల్ 136 – ప్రత్యేక అనుమతి పిటిషన్ (Special Leave Petition – SLP):
  1. దేశంలోని ఏ కోర్టు లేదా ట్రిబ్యునల్ తీర్పుపైనైనా అప్పీలుకు సుప్రీంకోర్టు ప్రత్యేక అనుమతి ఇవ్వవచ్చు.
  2. మినహాయింపు: సైనిక కోర్టులు/కోర్ట్ మార్షల్ (Military Tribunals).
  3. ఇది సుప్రీంకోర్టు విచక్షణాధికారం – హక్కుగా కోరలేము.
• ఆర్టికల్ 141: సుప్రీంకోర్టు ప్రకటించిన చట్టం (తీర్పు) దేశంలోని అన్ని కోర్టులకు కట్టుబాటు (Binding).
• ఆర్టికల్ 142: ఏ కేసులోనైనా ‘సంపూర్ణ న్యాయం (Complete Justice)’ చేయడానికి సుప్రీంకోర్టు అవసరమైన ఉత్తర్వులు ఇవ్వవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 144: దేశంలోని అన్ని సివిల్, న్యాయ అధికారులు సుప్రీంకోర్టుకు సహాయంగా పనిచేయాలి.

కొన్నిసార్లు ప్రభుత్వం ఒక ముఖ్యమైన న్యాయ ప్రశ్నపై నిర్ణయం తీసుకునే ముందు సుప్రీంకోర్టు అభిప్రాయం తెలుసుకోవాలనుకుంటుంది. అలాంటప్పుడు రాష్ట్రపతి ఆర్టికల్ 143 కింద సుప్రీంకోర్టు సలహా కోరతారు.

దీన్నే సలహా అధికార పరిధి (Advisory Jurisdiction) అంటారు. ఈ ఆలోచన కెనడా రాజ్యాంగం నుండి తీసుకున్నారు.

• ఎవరు కోరతారు: రాష్ట్రపతి మాత్రమే. ప్రధానమంత్రి లేదా గవర్నర్ నేరుగా కోరలేరు.
• ఆర్టికల్ 143(1): ప్రజా ప్రాముఖ్యత ఉన్న ఏదైనా చట్ట లేదా వాస్తవ ప్రశ్నపై సలహా.
• సుప్రీంకోర్టు సలహా ఇవ్వవచ్చు, లేదా తిరస్కరించవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 143(2): రాజ్యాంగం అమలుకు ముందు కుదిరిన ఒప్పందాలు, సంధులకు సంబంధించిన వివాదాలపై సలహా.
• ఇక్కడ సుప్రీంకోర్టు తప్పనిసరిగా సలహా ఇవ్వాలి.
• కట్టుబాటు కాదు: రెండు సందర్భాల్లోనూ సుప్రీంకోర్టు ఇచ్చిన సలహా రాష్ట్రపతికి కట్టుబాటు కాదు (Not Binding).
• ధర్మాసనం: ఆర్టికల్ 145(3) ప్రకారం కనీసం 5 మంది న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం సలహా కేసులను విచారిస్తుంది.
• ముఖ్యమైన రిఫరెన్సులు:
  1. మొదటి రిఫరెన్స్: ఢిల్లీ చట్టాల చట్టం కేసు (In re Delhi Laws Act, 1951).
  2. కేరళ విద్యా బిల్లు (1958)
  3. బెరుబారి యూనియన్ (1960) – ప్రవేశిక రాజ్యాంగంలో భాగం కాదని చెప్పిన కేసు.
  4. కావేరీ జలాల వివాదం (1991)
  5. మూడవ జడ్జెస్ కేసు (1998)
• తిరస్కరించిన సందర్భం: అయోధ్య (రామజన్మభూమి) రిఫరెన్స్ (1993) పై సలహా ఇవ్వడానికి సుప్రీంకోర్టు నిరాకరించింది (1994 తీర్పు).

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 143(1) – ‘ఇవ్వవచ్చు/ఇవ్వకపోవచ్చు’; 143(2) – ‘తప్పక ఇవ్వాలి’. కానీ రెండూ రాష్ట్రపతికి కట్టుబాటు కావు.

సుప్రీంకోర్టుకు కేసులు విచారించే అధికారంతో పాటు కొన్ని ప్రత్యేక హోదాలు, అధికారాలు ఉన్నాయి. రికార్డుల న్యాయస్థానం, ధిక్కార శిక్ష, తన తీర్పులనే పునఃసమీక్షించుకోవడం – ఇవి తరచుగా అడిగే అంశాలు.

• ఆర్టికల్ 129 – రికార్డుల న్యాయస్థానం (Court of Record):
  1. సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు, కార్యకలాపాలు శాశ్వత రికార్డులుగా భద్రపరుస్తారు. వీటిని సాక్ష్యంగా వాడతారు; ఏ కోర్టులోనూ ప్రశ్నించలేరు.
  2. కోర్టు ధిక్కారానికి (Contempt of Court) శిక్షించే అధికారం ఉంది – తన ధిక్కారానికే కాదు, కింది కోర్టుల ధిక్కారానికి కూడా.
• కోర్టు ధిక్కారం రెండు రకాలు (కోర్టు ధిక్కార చట్టం 1971):
  1. సివిల్ ధిక్కారం (Civil Contempt): కోర్టు ఉత్తర్వును ఉద్దేశపూర్వకంగా పాటించకపోవడం.
  2. క్రిమినల్ ధిక్కారం (Criminal Contempt): కోర్టు గౌరవాన్ని దెబ్బతీసే ప్రచురణ లేదా చర్య.
  3. శిక్ష: 6 నెలల వరకు సాధారణ జైలు లేదా రూ.2,000 వరకు జరిమానా లేదా రెండూ.
• హైకోర్టులకు కూడా: ఆర్టికల్ 215 ప్రకారం హైకోర్టులు కూడా రికార్డుల న్యాయస్థానాలే.
• ఆర్టికల్ 137 – పునఃసమీక్ష (Review): సుప్రీంకోర్టు తాను ఇచ్చిన తీర్పును లేదా ఉత్తర్వును తానే పునఃసమీక్షించుకోవచ్చు.
• తప్పు స్పష్టంగా కనిపించినప్పుడు లేదా కొత్త ముఖ్యమైన సాక్ష్యం దొరికినప్పుడు.
• క్యూరేటివ్ పిటిషన్ (Curative Petition): రివ్యూ పిటిషన్ కూడా తిరస్కరించిన తర్వాత చివరి అవకాశం. రూపా అశోక్ హుర్రా కేసు (2002) లో సుప్రీంకోర్టు ఈ విధానాన్ని తెచ్చింది.
• ఇతర అధికారాలు:
  1. ఆర్టికల్ 138 – పార్లమెంటు సుప్రీంకోర్టు అధికార పరిధిని విస్తరించవచ్చు.
  2. ఆర్టికల్ 145 – రాష్ట్రపతి ఆమోదంతో కోర్టు తన నియమాలు రూపొందించుకోవచ్చు.
  3. ఆర్టికల్ 146 – కోర్టు అధికారులు, సిబ్బంది నియామకం CJI చేతుల్లో.
  4. ఆర్టికల్ 147 – వ్యాఖ్యానం (Interpretation).
• న్యాయ సమీక్ష: చట్టాలు రాజ్యాంగ విరుద్ధమైతే రద్దు చేసే అధికారం కూడా సుప్రీంకోర్టుకు ఉంది.