ఎన్నికల విధానం & సంస్కరణలు (Electoral System & Reforms)

దేశంలో ఎన్నికలను స్వేచ్ఛగా, నిష్పక్షపాతంగా నిర్వహించే స్వతంత్ర రాజ్యాంగ సంస్థ భారత ఎన్నికల సంఘం (Election Commission of India – ECI). ఎన్నికలకు సంబంధించిన నిబంధనలు రాజ్యాంగం పదిహేనో భాగం (Part XV), ఆర్టికల్స్ 324 నుండి 329 వరకు ఉన్నాయి.

• ఏర్పాటు: 25 జనవరి 1950. అందుకే 2011 నుండి ప్రతి ఏటా జనవరి 25ను ‘జాతీయ ఓటర్ల దినోత్సవం (National Voters’ Day)’ గా జరుపుకుంటున్నారు.
• ఆర్టికల్ 324: పార్లమెంటు, రాష్ట్ర శాసనసభలు, రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికల పర్యవేక్షణ, నిర్వహణ, నియంత్రణ అధికారం ఎన్నికల సంఘానిదే.
• పంచాయతీ, మున్సిపల్ ఎన్నికలు నిర్వహించేది రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘాలు (ఆర్టికల్స్ 243K, 243ZA) – ECI కాదు.
• కూర్పు: ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ (CEC) + ఇద్దరు ఎన్నికల కమిషనర్లు.
• 1950 నుండి 1989 వరకు ఏకసభ్య సంఘం. 1989లో కొద్ది కాలం బహుళ సభ్య సంఘం
• 1993 నుండి శాశ్వతంగా ముగ్గురు సభ్యుల సంఘం.
• మొదటి CEC: సుకుమార్ సేన్ – 1951–52 మొదటి సాధారణ ఎన్నికలు ఆయన ఆధ్వర్యంలో జరిగాయి.
• పదవీకాలం: 6 సంవత్సరాలు లేదా 65 ఏళ్ల వయస్సు – ఏది ముందైతే అది.
• తొలగింపు: CEC ని సుప్రీంకోర్టు జడ్జిని తొలగించే పద్ధతిలోనే (పార్లమెంటు ప్రత్యేక మెజారిటీతో) తొలగించాలి. ఇతర కమిషనర్లను CEC సిఫార్సుపై మాత్రమే తొలగించవచ్చు.
• నియామకం: రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు. 2023 చట్టం ప్రకారం ప్రధానమంత్రి, లోక్‌సభ ప్రతిపక్ష నేత, ప్రధాని నామినేట్ చేసే ఒక కేంద్ర మంత్రితో కూడిన కమిటీ పేర్లను సిఫార్సు చేస్తుంది.
• టి.ఎన్. శేషన్ (CEC, 1990–96): ఓటరు గుర్తింపు కార్డులు (EPIC), ఎన్నికల ప్రవర్తనా నియమావళి (Model Code of Conduct) కఠిన అమలుకు ప్రసిద్ధి.

భారతదేశంలో వేర్వేరు పదవులకు వేర్వేరు ఎన్నికల పద్ధతులు ఉన్నాయి. లోక్‌సభ, శాసనసభలకు ‘ఎక్కువ ఓట్లు వచ్చినవారే గెలుపు’ పద్ధతి; రాష్ట్రపతి, రాజ్యసభ వంటి వాటికి దామాషా ప్రాతినిధ్య పద్ధతి.

• FPTP (First Past the Post): ఒక నియోజకవర్గంలో అత్యధిక ఓట్లు వచ్చిన అభ్యర్థి గెలుస్తాడు – 50% కంటే ఎక్కువ రావాల్సిన అవసరం లేదు.
• దీన్ని ‘సాపేక్ష మెజారిటీ విధానం (Simple Plurality System)’ అని కూడా అంటారు.
• బ్రిటన్ నుండి తీసుకున్న పద్ధతి.
• ఉపయోగం: లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభలు, స్థానిక సంస్థల ప్రత్యక్ష ఎన్నికలు.
• లాభాలు: సులభం, స్థిరమైన ప్రభుత్వం, ప్రతి నియోజకవర్గానికి ఒక ప్రతినిధి.
• లోపం: తక్కువ ఓట్ల శాతంతో కూడా ఎక్కువ సీట్లు రావచ్చు.
• దామాషా ప్రాతినిధ్యం – ఏక బదిలీ ఓటు (Proportional Representation by Single Transferable Vote):
• ఓటర్లు అభ్యర్థులకు ప్రాధాన్య క్రమంలో (1, 2, 3...) ఓటు వేస్తారు.
• ఉపయోగం: రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి, రాజ్యసభ, రాష్ట్ర శాసన మండళ్ల ఎన్నికలు.
• ఆర్టికల్ 325: ప్రతి నియోజకవర్గానికి ఒకే సాధారణ ఓటర్ల జాబితా. మతం, జాతి, కులం, లింగం ఆధారంగా ఎవరినీ జాబితా నుండి తొలగించరాదు. అంటే ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు (Separate Electorates) లేవు.
• ఆర్టికల్ 326: సార్వజనీన వయోజన ఓటు హక్కు (Universal Adult Franchise) – 18 ఏళ్లు నిండిన ప్రతి పౌరుడికి ఓటు.
• రిజర్వుడు నియోజకవర్గాలు:
  1. లోక్‌సభలో SC, ST లకు సీట్ల రిజర్వేషన్ – ఆర్టికల్ 330
  2. శాసనసభల్లో – ఆర్టికల్ 332. ఈ నియోజకవర్గాల్లో అందరూ ఓటు వేస్తారు, కానీ పోటీ SC/ST లు మాత్రమే.
• ఆర్టికల్ 329:
  1. ఎన్నికల విషయాల్లో కోర్టుల జోక్యంపై పరిమితి
  2. ఎన్నికల వివాదాలు ఎన్నికల పిటిషన్ (Election Petition) ద్వారా మాత్రమే.

మొదటి రాజ్యాంగంలో ఓటు వేయడానికి కనీస వయస్సు 21 సంవత్సరాలు. యువతకు ప్రజాస్వామ్యంలో భాగస్వామ్యం కల్పించాలనే ఉద్దేశంతో 61వ సవరణ దాన్ని 18 ఏళ్లకు తగ్గించింది.

• 61వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం, 1988: ఆర్టికల్ 326 ను సవరించి ఓటు వయస్సును 21 నుండి 18 కి తగ్గించింది.
• అమల్లోకి వచ్చిన తేదీ: 28 మార్చి 1989.
• ఆ సమయంలో ప్రధానమంత్రి: రాజీవ్ గాంధీ.
• 18 ఏళ్ల ఓటు హక్కుతో జరిగిన మొదటి లోక్‌సభ ఎన్నికలు: 1989.
• సార్వజనీన వయోజన ఓటు హక్కు (Universal Adult Franchise): కులం, మతం, లింగం, ఆస్తి, విద్య వంటి షరతులు లేకుండా అర్హత వయస్సు ఉన్న ప్రతి పౌరుడికి ఓటు. 1950 నుండే మహిళలకు కూడా సమాన ఓటు హక్కు ఇచ్చిన దేశం భారత్.
• ఓటరుగా నమోదుకు అర్హతలు:
  1. భారత పౌరుడై ఉండాలి.
  2. అర్హత తేదీ (Qualifying Date) నాటికి 18 ఏళ్లు నిండి ఉండాలి.
  3. ఆ నియోజకవర్గంలో సాధారణ నివాసి (Ordinary Resident) అయి ఉండాలి.
  4. మానసిక అస్థిరత, అవినీతి/ఎన్నికల నేరాల కారణంగా అనర్హత ఉండరాదు.
• నాలుగు అర్హత తేదీలు: ఎన్నికల చట్టాల (సవరణ) చట్టం, 2021 తర్వాత ఏడాదికి నాలుగు అర్హత తేదీలు – జనవరి 1, ఏప్రిల్ 1, జూలై 1, అక్టోబర్ 1. ముందు జనవరి 1 ఒక్కటే ఉండేది.
• అదే చట్టం ఓటర్ల జాబితాతో ఆధార్ అనుసంధానాన్ని స్వచ్ఛందంగా అనుమతించింది.
• పోటీ చేయడానికి వయస్సు:
  1. ఓటు వయస్సు 18 అయినా, లోక్‌సభ, శాసనసభలకు పోటీ చేయాలంటే 25 ఏళ్లు
  2. రాజ్యసభ, శాసన మండలికి 30 ఏళ్లు కావాలి.
• ప్రవాస భారతీయులు (NRIs):
  1. 2010 సవరణ ప్రకారం విదేశాల్లో ఉన్న భారత పౌరులు ఓటర్లుగా నమోదు చేసుకోవచ్చు
  2. కానీ ఓటు వేయాలంటే వ్యక్తిగతంగా పోలింగ్ కేంద్రానికి రావాలి.

జనాభా మారుతున్న కొద్దీ ప్రతి నియోజకవర్గంలో దాదాపు సమాన జనాభా ఉండేలా సరిహద్దులను మళ్లీ గీయడాన్ని పునర్విభజన (Delimitation) అంటారు. ‘ఒక వ్యక్తి – ఒక ఓటు – ఒకే విలువ’ అనే సూత్రాన్ని ఇది కాపాడుతుంది.

• రాజ్యాంగ నిబంధనలు: ప్రతి జనాభా లెక్కల (Census) తర్వాత సీట్లు, సరిహద్దులను సరిచేయాలి.
• లోక్‌సభకు – ఆర్టికల్ 82.
• రాష్ట్ర శాసనసభలకు – ఆర్టికల్ 170.
• డీలిమిటేషన్ కమిషన్: పార్లమెంటు చేసే డీలిమిటేషన్ చట్టం ప్రకారం కేంద్ర ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేస్తుంది.
• ఇప్పటివరకు నాలుగు కమిషన్లు: 1952, 1963, 1973, 2002 చట్టాల ప్రకారం.
• నాలుగో కమిషన్ (2002) అధ్యక్షుడు: జస్టిస్ కుల్దీప్ సింగ్ (సుప్రీంకోర్టు రిటైర్డ్ జడ్జి).
• ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్ లేదా ఆయన నామినేట్ చేసిన కమిషనర్, సంబంధిత రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్లు సభ్యులు.
• కోర్టుల్లో సవాలు చేయలేరు:
  1. కమిషన్ ఉత్తర్వులకు చట్టబలం ఉంటుంది
  2. వాటిని కోర్టుల్లో ప్రశ్నించలేరు (ఆర్టికల్ 329(a)).
• సీట్ల సంఖ్య స్తంభన (Freeze):
  1. 42వ సవరణ (1976): రాష్ట్రాలకు లోక్‌సభ, శాసనసభ సీట్ల కేటాయింపును 1971 జనాభా లెక్కల ఆధారంగా 2000 వరకు స్తంభింపజేసింది. జనాభా నియంత్రణ పాటించిన రాష్ట్రాలు నష్టపోకూడదనే ఉద్దేశం.
  2. 84వ సవరణ (2001): ఈ స్తంభనను 2026 తర్వాత జరిగే మొదటి జనాభా లెక్కల వరకు పొడిగించింది.
  3. 87వ సవరణ (2003): సీట్ల సంఖ్య మార్చకుండా, నియోజకవర్గాల సరిహద్దులను 2001 జనాభా లెక్కల ఆధారంగా సరిచేయడానికి అనుమతించింది.
• SC/ST రిజర్వుడు సీట్లు: వీటి సంఖ్యను కూడా పునర్విభజనలో జనాభా ఆధారంగా నిర్ణయిస్తారు.
• ప్రస్తుత లోక్‌సభ: ఎన్నికయ్యే సీట్లు 543 (1971 జనాభా ఆధారంగా స్తంభన కొనసాగుతోంది).

రాజ్యాంగం ఎన్నికల గురించి ప్రాథమిక సూత్రాలు మాత్రమే చెబుతుంది. వివరమైన నియమాలను పార్లమెంటు ఆర్టికల్ 327 ప్రకారం చట్టాలుగా చేసింది. వాటిలో ముఖ్యమైనవి ప్రజాప్రాతినిధ్య చట్టం (Representation of the People Act – RPA) 1950, 1951.

• RPA 1950 – ఎన్నికల ముందు ఏర్పాట్లు:
  1. లోక్‌సభ, శాసనసభలు, శాసన మండళ్లలో సీట్ల కేటాయింపు.
  2. నియోజకవర్గాల పునర్విభజన విధానం.
  3. ఓటర్ల జాబితా (Electoral Rolls) తయారీ, ఓటరు అర్హతలు.
  4. ప్రధాన ఎన్నికల అధికారులు (Chief Electoral Officers), ఓటర్ల నమోదు అధికారుల నియామకం.
• RPA 1951 – ఎన్నికల నిర్వహణ:
  1. ఎన్నికల వాస్తవ నిర్వహణ – నామినేషన్లు, పోలింగ్, లెక్కింపు.
  2. పార్లమెంటు, శాసనసభ సభ్యుల అర్హతలు, అనర్హతలు.
  3. అవినీతి చర్యలు (Corrupt Practices), ఎన్నికల నేరాలు.
  4. ఎన్నికల వివాదాలు, ఎన్నికల పిటిషన్లు (హైకోర్టులో దాఖలు చేయాలి).
  5. రాజకీయ పార్టీల నమోదు – సెక్షన్ 29A (1989లో చేర్చారు).
• RPA 1951 లోని ముఖ్య సెక్షన్లు:
  1. సెక్షన్ 8: నేర నిర్ధారణ వల్ల అనర్హత. 2 ఏళ్లు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ జైలు శిక్ష పడితే అనర్హత; విడుదలైన తర్వాత మరో 6 ఏళ్లు అనర్హత.
  2. లిలీ థామస్ కేసు (2013): సిట్టింగ్ సభ్యులకు అప్పీలు గడువు ఇచ్చే సెక్షన్ 8(4) ను కొట్టివేసింది – శిక్ష పడిన వెంటనే అనర్హత.
  3. సెక్షన్ 33(7): ఒక అభ్యర్థి గరిష్ఠంగా 2 నియోజకవర్గాల నుండి పోటీ చేయవచ్చు (1996 సవరణ).
  4. సెక్షన్ 126: పోలింగ్ ముగియడానికి 48 గంటల ముందు బహిరంగ ప్రచారం నిషేధం (Silence Period).
  5. సెక్షన్ 61A: ఎలక్ట్రానిక్ ఓటింగ్ యంత్రాల (EVM) వాడకం.
• ఎన్నికల ప్రవర్తనా నియమావళి (Model Code of Conduct): ఇది ఏ చట్టంలోనూ లేదు – రాజకీయ పార్టీల ఏకాభిప్రాయంతో రూపొందిన నియమాలు. ఎన్నికల షెడ్యూల్ ప్రకటన నుండి ఫలితాల వరకు అమల్లో ఉంటుంది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ‘1950 – జాబితా (Rolls), 1951 – పోలింగ్ (Conduct)’. 1950 చట్టం ఎన్నికలకు ముందు; 1951 చట్టం ఎన్నికల సమయంలో, తర్వాత.

కాగితపు బ్యాలెట్ల స్థానంలో ఎలక్ట్రానిక్ ఓటింగ్ యంత్రాలు (EVM) రావడం, ఓటు సరిగ్గా పడిందో చూసుకునేందుకు VVPAT, ఏ అభ్యర్థీ నచ్చకపోతే NOTA – ఇవి భారత ఎన్నికల్లో వచ్చిన ముఖ్యమైన సాంకేతిక సంస్కరణలు.

• EVM (Electronic Voting Machine):
  1. మొదటిసారి వాడింది: 1982లో కేరళలోని పరవూర్ (Paravur) శాసనసభ నియోజకవర్గ ఉప ఎన్నికలో.
  2. చట్టబద్ధత: 1988లో RPA 1951 సవరణ ద్వారా సెక్షన్ 61A చేర్చారు (1989 నుండి అమలు).
  3. దేశమంతటా అన్ని నియోజకవర్గాల్లో వాడిన మొదటి లోక్‌సభ ఎన్నికలు: 2004.
  4. తయారీ సంస్థలు: భారత్ ఎలక్ట్రానిక్స్ లిమిటెడ్ (BEL, బెంగళూరు), ఎలక్ట్రానిక్స్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా లిమిటెడ్ (ECIL, హైదరాబాద్).
  5. రెండు భాగాలు: కంట్రోల్ యూనిట్, బ్యాలెట్ యూనిట్.
• VVPAT (Voter Verifiable Paper Audit Trail):
  1. ఓటు వేసిన తర్వాత అభ్యర్థి పేరు, గుర్తుతో ఒక స్లిప్ 7 సెకన్లు కనిపిస్తుంది – తర్వాత పెట్టెలో పడుతుంది.
  2. మొదటిసారి వాడింది: 2013లో నాగాలాండ్‌లోని నోక్సెన్ (Noksen) నియోజకవర్గ ఉప ఎన్నికలో.
  3. సుబ్రమణ్యన్ స్వామి vs ECI కేసు (2013): VVPAT ను దశలవారీగా ప్రవేశపెట్టాలని సుప్రీంకోర్టు ఆదేశించింది.
  4. 2019 లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో అన్ని పోలింగ్ కేంద్రాల్లో VVPAT వాడారు; ప్రతి శాసనసభ సెగ్మెంట్‌లో 5 పోలింగ్ కేంద్రాల VVPAT స్లిప్పులను లెక్కించి సరిపోల్చాలని సుప్రీంకోర్టు ఆదేశించింది.
• NOTA (None of the Above):
  1. PUCL vs Union of India కేసు (27 సెప్టెంబర్ 2013) లో సుప్రీంకోర్టు NOTA ను ప్రవేశపెట్టాలని ఆదేశించింది.
  2. మొదటిసారి వాడింది: 2013 చివర్లో ఐదు రాష్ట్రాల శాసనసభ ఎన్నికల్లో (ఛత్తీస్‌గఢ్, మిజోరం, రాజస్థాన్, మధ్యప్రదేశ్, ఢిల్లీ).
  3. మొదటి లోక్‌సభ ఎన్నికలు NOTA తో: 2014.
  4. NOTA గుర్తును రూపొందించింది: నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ డిజైన్ (NID), అహ్మదాబాద్.
  5. ముఖ్యం: NOTA కు అత్యధిక ఓట్లు వచ్చినా, అభ్యర్థుల్లో ఎక్కువ ఓట్లు వచ్చినవారే గెలుస్తారు. NOTA కు ‘తిరస్కరించే హక్కు (Right to Reject)’ బలం లేదు.

ఎన్నికల్లో డబ్బు, నేరస్థుల ప్రభావం, అక్రమాలు తగ్గించడానికి కాలక్రమంలో ఎన్నో కమిటీలు సిఫార్సులు చేశాయి. ‘ఏ కమిటీ – ఏ సంవత్సరం – ఏ అంశం’ అనే జతల ప్రశ్నలు పరీక్షల్లో వస్తాయి.

• తార్కుండే కమిటీ (1974):
  1. జయప్రకాశ్ నారాయణ్ (JP) ఏర్పాటు చేసిన కమిటీ
  2. అధ్యక్షుడు జస్టిస్ వి.ఎం. తార్కుండే. ఎన్నికల సంస్కరణలపై తొలి ప్రముఖ ప్రయత్నాల్లో ఒకటి.
• దినేశ్ గోస్వామి కమిటీ (1990): ఎన్నికల సంస్కరణలపై సమగ్ర సిఫార్సులు.
• పార్టీ ఫిరాయింపుల కేసుల్లో అనర్హత నిర్ణయం ఎన్నికల సంఘం సలహాతో రాష్ట్రపతి/గవర్నర్ తీసుకోవాలని సూచించింది.
• ప్రభుత్వ నిధులతో ఎన్నికల ఖర్చు కొంతవరకు భరించడం (వస్తు రూపంలో) సూచించింది.
• వోహ్రా కమిటీ (1993):
  1. హోం సెక్రటరీ ఎన్.ఎన్. వోహ్రా
  2. రాజకీయ నాయకులు – నేరస్థులు – అధికారుల మధ్య సంబంధాలపై (Criminalisation of Politics) నివేదిక.
• ఇంద్రజిత్ గుప్తా కమిటీ (1998): ఎన్నికలకు ప్రభుత్వ నిధులు (State Funding of Elections) పై. గుర్తింపు పొందిన పార్టీలకు, అభ్యర్థులకు వస్తు రూపంలో సాయం సూచించింది.
• లా కమిషన్ 170వ నివేదిక (1999):
  1. ఎన్నికల చట్టాల సంస్కరణ
  2. పార్టీల్లో అంతర్గత ప్రజాస్వామ్యం
  3. ఫిరాయింపుల చట్టంలో చీలిక, విలీన మినహాయింపుల తొలగింపు సూచన.
• లా కమిషన్ 255వ నివేదిక (2015): ఎన్నికల సంస్కరణలపై మరో సమగ్ర నివేదిక.
• రామ్‌నాథ్ కోవింద్ ఉన్నత స్థాయి కమిటీ (2023): ‘ఒకే దేశం – ఒకే ఎన్నిక (One Nation, One Election)’ – లోక్‌సభ, శాసనసభలు, స్థానిక సంస్థలకు ఏకకాల ఎన్నికలపై. మార్చి 2024లో నివేదిక సమర్పించింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా తార్కుండే – JP (1974); గోస్వామి – సమగ్ర సంస్కరణలు (1990); వోహ్రా – నేరస్థుల సంబంధాలు (1993); ఇంద్రజిత్ గుప్తా – ప్రభుత్వ నిధులు (1998); కోవింద్ – ఏకకాల ఎన్నికలు (2023).

కమిటీల సిఫార్సులు, సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు, ఎన్నికల సంఘం చర్యల వల్ల కాలక్రమంలో ఎన్నో సంస్కరణలు అమల్లోకి వచ్చాయి. ఇవి పారదర్శకత, ఓటరు సౌలభ్యం పెంచాయి.

• అభ్యర్థుల వివరాల వెల్లడి: ADR కేసు (2002), PUCL కేసు (2003) తీర్పుల తర్వాత అభ్యర్థులు నామినేషన్‌తో పాటు తమ నేర చరిత్ర, ఆస్తులు, అప్పులు, విద్యార్హతలను అఫిడవిట్‌లో తప్పనిసరిగా వెల్లడించాలి.
• ఓటరు గుర్తింపు కార్డు (EPIC): 1993లో టి.ఎన్. శేషన్ కాలంలో ప్రారంభం.
• శిక్ష పడిన ప్రజాప్రతినిధుల అనర్హత: లిలీ థామస్ కేసు (2013) – 2 ఏళ్లు లేదా ఎక్కువ శిక్ష పడిన వెంటనే అనర్హత.
• NOTA (2013), VVPAT (2013 నుండి): సుప్రీంకోర్టు ఆదేశాల ఫలితం.
• ఎలక్టోరల్ బాండ్లు: 2018లో ప్రవేశపెట్టిన ఎలక్టోరల్ బాండ్ల పథకాన్ని ADR vs Union of India కేసులో ఫిబ్రవరి 2024న సుప్రీంకోర్టు రాజ్యాంగ విరుద్ధమని కొట్టివేసింది – ఓటర్ల సమాచార హక్కుకు భంగం.
• ఎన్నికల ఖర్చు పరిమితి: 2022లో సవరించిన ప్రకారం పెద్ద రాష్ట్రాల్లో లోక్‌సభ అభ్యర్థికి ₹95 లక్షలు, శాసనసభ అభ్యర్థికి ₹40 లక్షలు (2022 నాటికి). రాజకీయ పార్టీల ఖర్చుపై పరిమితి లేదు.
• పోస్టల్ బ్యాలెట్ సౌకర్యం: సైనికులు, ఎన్నికల విధుల్లో ఉన్న ఉద్యోగులతో పాటు నిర్దేశిత వయస్సు దాటిన వృద్ధులు, దివ్యాంగులు ఇంటి నుండే ఓటు వేసే సౌకర్యం.
• ఓటరు నమోదు సంస్కరణలు:
  1. ఎన్నికల చట్టాల (సవరణ) చట్టం 2021 – ఏడాదికి 4 అర్హత తేదీలు
  2. ఆధార్ అనుసంధానం స్వచ్ఛందం.
• cVIGIL యాప్: ఎన్నికల ప్రవర్తనా నియమావళి ఉల్లంఘనలను పౌరులు ఫోటో/వీడియోతో నేరుగా ఫిర్యాదు చేయడానికి ఎన్నికల సంఘం యాప్.
• SVEEP: ఓటర్ల అవగాహన, భాగస్వామ్యం పెంచడానికి ఎన్నికల సంఘం కార్యక్రమం (Systematic Voters’ Education and Electoral Participation).
• ఎగ్జిట్ పోల్స్‌పై నిషేధం: పోలింగ్ జరుగుతున్న సమయంలో, అన్ని దశలు పూర్తయ్యే వరకు ఎగ్జిట్ పోల్ ఫలితాల ప్రచురణ నిషేధం (RPA సెక్షన్ 126A).