కేంద్రం & భూభాగం – రాష్ట్రాల ఏర్పాటు (Union & its Territory)

రాజ్యాంగ భాగం I (Part I) లో ఆర్టికల్ 1 నుండి 4 వరకు భారత యూనియన్, దాని భూభాగం గురించి ఉంది. ఆర్టికల్ 1 దేశం పేరు, దాని స్వభావం, భూభాగం గురించి చెబుతుంది.

• దేశం పేరు: 'ఇండియా, అంటే భారత్, రాష్ట్రాల యూనియన్‌గా ఉంటుంది (India, that is Bharat, shall be a Union of States)'. దేశానికి రెండు పేర్లు – ఇండియా, భారత్ – రాజ్యాంగమే ఇచ్చింది.
• 'యూనియన్' పదం ఎందుకు? – అంబేద్కర్ వివరణ:
  1. భారత సమాఖ్య అమెరికాలో లాగా రాష్ట్రాల మధ్య ఒప్పందం ద్వారా ఏర్పడలేదు.
  2. రాష్ట్రాలకు యూనియన్ నుండి విడిపోయే హక్కు (Right to Secede) లేదు.
  3. అందుకే 'సమాఖ్య (Federation)' కాకుండా 'యూనియన్' అనే పదం వాడారు. యూనియన్ నాశనం చేయలేనిది.
• భారత భూభాగం (Territory of India) – మూడు రకాలు:
  1. రాష్ట్రాల భూభాగాలు (Territories of the States)
  2. కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు (Union Territories)
  3. భారత ప్రభుత్వం భవిష్యత్తులో సంపాదించే ఇతర భూభాగాలు (Acquired Territories)
• 'భారత యూనియన్' vs 'భారత భూభాగం':
  1. 'భారత యూనియన్ (Union of India)' లో రాష్ట్రాలు మాత్రమే ఉంటాయి. ఇవి సమాఖ్య వ్యవస్థలో అధికారాలు పంచుకుంటాయి.
  2. 'భారత భూభాగం (Territory of India)' విస్తృతమైనది – రాష్ట్రాలు + కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు + సంపాదించిన భూభాగాలు.
• మొదటి షెడ్యూల్ (First Schedule): రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల పేర్లు, వాటి భూభాగాలు ఇందులో ఉంటాయి.
• భూభాగం సంపాదించడం: సార్వభౌమ దేశంగా భారత్ అంతర్జాతీయ చట్టం ప్రకారం విదేశీ భూభాగాలను సంపాదించవచ్చు. ఉదా: స్వాతంత్ర్యం తర్వాత గోవా, డామన్, డయ్యూ, పుదుచ్చేరి, దాద్రా–నగర్ హవేలీ భారత్‌లో కలిశాయి.

కొత్త రాష్ట్రాలను ఏర్పాటు చేయడం, ఉన్న రాష్ట్రాల సరిహద్దులు, పేర్లు మార్చడం – ఈ అధికారాలు పార్లమెంటుకు ఆర్టికల్ 2, 3, 4 ఇస్తాయి. ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ ఏర్పాటు కూడా ఈ ఆర్టికల్స్ కిందే జరిగింది.

• ఆర్టికల్ 2: భారత యూనియన్‌లో ఇప్పటికే లేని కొత్త రాష్ట్రాలను చేర్చుకునే లేదా ఏర్పాటు చేసే అధికారం పార్లమెంటుకు. ఉదా: సిక్కిం (1975).
• ఆర్టికల్ 3: భారతదేశంలోనే ఉన్న రాష్ట్రాలను మార్చే అధికారం. పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా
• ఒక రాష్ట్రం నుండి భాగాన్ని వేరు చేసి లేదా రెండు రాష్ట్రాలను కలిపి కొత్త రాష్ట్రం ఏర్పాటు చేయవచ్చు
• రాష్ట్ర విస్తీర్ణం పెంచవచ్చు లేదా తగ్గించవచ్చు
• రాష్ట్ర సరిహద్దులు లేదా పేరు మార్చవచ్చు
• ఆర్టికల్ 3 విధానం:
  1. ఇలాంటి బిల్లును రాష్ట్రపతి ముందస్తు సిఫారసు (Prior Recommendation) తోనే పార్లమెంటులో ప్రవేశపెట్టాలి.
  2. సిఫారసు చేసే ముందు రాష్ట్రపతి ఆ బిల్లును సంబంధిత రాష్ట్ర శాసనసభ అభిప్రాయం కోసం నిర్ణీత గడువుతో పంపాలి.
  3. రాష్ట్ర శాసనసభ అభిప్రాయం పార్లమెంటు, రాష్ట్రపతిపై కట్టుబడి ఉండదు (Not Binding). తెలంగాణ ఏర్పాటులో ఉమ్మడి ఏపీ శాసనసభ బిల్లును తిరస్కరించినా పార్లమెంటు ఆమోదించింది.
  4. కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల విషయంలో శాసనసభ అభిప్రాయం అడగాల్సిన అవసరం లేదు.
• ఆర్టికల్ 4: ఆర్టికల్ 2, 3 కింద చేసే చట్టాలు ఆర్టికల్ 368 ప్రకారం రాజ్యాంగ సవరణలుగా పరిగణించబడవు. సాధారణ మెజారిటీతోనే ఆమోదించవచ్చు.
• 'నాశనం చేయగల రాష్ట్రాల నాశనం చేయలేని యూనియన్': రాష్ట్రాల సరిహద్దులను పార్లమెంటు ఏకపక్షంగా మార్చగలదు, కానీ యూనియన్ శాశ్వతం. (అమెరికా – 'నాశనం చేయలేని రాష్ట్రాల నాశనం చేయలేని యూనియన్'.)
• బెరుబారి యూనియన్ కేసు (1960): భారత భూభాగాన్ని విదేశానికి (పాకిస్తాన్‌కు) అప్పగించడానికి ఆర్టికల్ 3 సరిపోదని, ఆర్టికల్ 368 కింద రాజ్యాంగ సవరణ అవసరమని సుప్రీంకోర్టు చెప్పింది. దాంతో 9వ సవరణ (1960) చేశారు.
• 100వ సవరణ (2015): బంగ్లాదేశ్‌తో భూ సరిహద్దు ఒప్పందం ప్రకారం కొన్ని భూభాగాల (ఎన్‌క్లేవ్‌ల) మార్పిడి.
• సరిహద్దు వివాద పరిష్కారం: సరిహద్దు వివాదాన్ని పరిష్కరించుకోవడం భూభాగం అప్పగింత కాదు కాబట్టి దానికి రాజ్యాంగ సవరణ అవసరం లేదని సుప్రీంకోర్టు (1969) చెప్పింది.

స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పుడు భారతదేశంలో బ్రిటిష్ ప్రావిన్సులతో పాటు వందలాది స్వదేశీ సంస్థానాలు (Princely States) ఉన్నాయి. స్వాతంత్ర్య చట్టం వాటికి భారత్ లేదా పాకిస్తాన్‌లో చేరే లేదా స్వతంత్రంగా ఉండే అవకాశం ఇచ్చింది.

వీటిని భారత్‌లో కలపడం పెద్ద సవాలు.

• సంస్థానాల సంఖ్య: భారత భౌగోళిక సరిహద్దుల్లో 552 సంస్థానాలు ఉన్నాయి.
• 549 సంస్థానాలు స్వచ్ఛందంగా భారత్‌లో చేరాయి.
• మూడు సంస్థానాలు – హైదరాబాద్, జునాగఢ్, కాశ్మీర్ – మొదట చేరలేదు.
• ముగ్గురి విలీనం:
  1. హైదరాబాద్: సెప్టెంబర్ 1948లో పోలీసు చర్య (Operation Polo) ద్వారా భారత్‌లో విలీనం. అప్పటి నిజాం – మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్.
  2. జునాగఢ్: 1948లో ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ (Referendum) ద్వారా భారత్‌లో విలీనం.
  3. జమ్మూ కాశ్మీర్: అక్టోబర్ 1947లో విలీన ఒప్పందం (Instrument of Accession) పై మహారాజా హరిసింగ్ సంతకం చేశారు.
• విలీన శిల్పులు: ఉప ప్రధాని, హోం మంత్రి సర్దార్ వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్, ఆయన కార్యదర్శి వి.పి. మీనన్. అందుకే పటేల్‌ను 'భారత ఉక్కు మనిషి (Iron Man of India)' అంటారు.
• 1950 నాటి నాలుగు రకాల రాష్ట్రాలు: రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చినప్పుడు రాష్ట్రాలను నాలుగు వర్గాలుగా విభజించారు.
• పార్ట్ A (Part A): పూర్వపు గవర్నర్ ప్రావిన్సులు – 9 రాష్ట్రాలు
• పార్ట్ B (Part B): శాసనసభలు ఉన్న పూర్వపు సంస్థానాలు – 9 రాష్ట్రాలు (హైదరాబాద్ ఈ వర్గంలో ఉంది)
• పార్ట్ C (Part C): పూర్వపు చీఫ్ కమిషనర్ ప్రావిన్సులు, కొన్ని సంస్థానాలు – 10 రాష్ట్రాలు
• పార్ట్ D (Part D): అండమాన్ & నికోబార్ దీవులు – 1
• మొత్తం: 29
• మార్పు: ఈ నాలుగు రకాల వర్గీకరణను 1956లో 7వ రాజ్యాంగ సవరణ రద్దు చేసింది. దాని స్థానంలో రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు అనే రెండు వర్గాలు వచ్చాయి.

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత, ముఖ్యంగా దక్షిణ భారతదేశంలో, ఒకే భాష మాట్లాడే ప్రజలకు ఒక రాష్ట్రం ఉండాలనే డిమాండ్ బలంగా వచ్చింది. దీన్ని పరిశీలించడానికి ప్రభుత్వం మొదట రెండు కమిటీలను వేసింది. రెండూ భాషా ప్రాతిపదికను తిరస్కరించాయి.

• స్వాతంత్ర్యానికి ముందు: కాంగ్రెస్ పార్టీ 1920 నాగపూర్ సమావేశం నుండే తన ప్రాంతీయ కమిటీలను భాషా ప్రాతిపదికన ఏర్పాటు చేసుకుంది. అందుకే స్వాతంత్ర్యం తర్వాత భాషా రాష్ట్రాల ఆశ పెరిగింది.
• ఎస్.కె. ధర్ కమిషన్ (Linguistic Provinces Commission):
  1. జూన్ 1948లో రాజ్యాంగ సభ అధ్యక్షుడు ఏర్పాటు చేశారు.
  2. అధ్యక్షుడు: జస్టిస్ ఎస్.కె. ధర్ (S.K. Dhar)
  3. డిసెంబర్ 1948లో నివేదిక ఇచ్చింది.
  4. భాష ఆధారంగా కాకుండా పరిపాలనా సౌలభ్యం (Administrative Convenience) ఆధారంగా రాష్ట్రాలను పునర్వ్యవస్థీకరించాలని సిఫారసు చేసింది.
• జేవీపీ కమిటీ (JVP Committee):
  1. ధర్ కమిషన్ నివేదికపై అసంతృప్తి రావడంతో డిసెంబర్ 1948లో కాంగ్రెస్ ఈ కమిటీని వేసింది.
  2. సభ్యులు: జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ (J), వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్ (V), పట్టాభి సీతారామయ్య (P) – మూడు పేర్ల మొదటి అక్షరాలే 'JVP'.
  3. ఏప్రిల్ 1949లో నివేదిక ఇచ్చింది.
  4. రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణకు భాషను ప్రాతిపదికగా అధికారికంగా తిరస్కరించింది. అప్పుడు దేశ ఐక్యత, భద్రతకే ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలని చెప్పింది.
• తర్వాత ఏం జరిగింది?: ఈ రెండు కమిటీల నిర్ణయాలు ఉన్నా, తెలుగు ప్రజల ఆందోళన, పొట్టి శ్రీరాములు ఆత్మార్పణ తర్వాత 1953లో ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడింది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా JVP = Jawaharlal + Vallabhbhai + Pattabhi. పట్టాభి సీతారామయ్య తెలుగువారు (కాంగ్రెస్ చరిత్రకారుడు) అని గుర్తుంచుకుంటే ఈ కమిటీ సులభంగా గుర్తుంటుంది.

మద్రాస్ రాష్ట్రంలోని తెలుగు ప్రాంతాలను వేరు చేసి ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పాటు చేయాలనే డిమాండ్ చాలా కాలంగా ఉంది. పొట్టి శ్రీరాములు ఆమరణ నిరాహార దీక్ష, ఆత్మార్పణ ఈ ఉద్యమాన్ని నిర్ణయాత్మక దశకు తీసుకెళ్లాయి.

భాష ఆధారంగా ఏర్పడిన మొదటి రాష్ట్రం ఆంధ్ర రాష్ట్రమే.

• పొట్టి శ్రీరాములు దీక్ష:
  1. ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రం కోసం 19 అక్టోబర్ 1952న మద్రాస్‌లో ఆమరణ నిరాహార దీక్ష మొదలుపెట్టారు.
  2. 15 డిసెంబర్ 1952న దీక్షలోనే మరణించారు.
  3. ఆయన మరణం తర్వాత తెలుగు ప్రాంతాల్లో పెద్ద ఎత్తున ఆందోళనలు జరిగాయి.
  4. అందుకే ఆయనను 'అమరజీవి' అంటారు.
• నెహ్రూ ప్రకటన: 19 డిసెంబర్ 1952న ప్రధాని నెహ్రూ ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఏర్పాటును ప్రకటించారు.
• ఆంధ్ర రాష్ట్ర చట్టం 1953: పార్లమెంటు ఆమోదించిన ఈ చట్టం ప్రకారం
• ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడిన తేదీ: 1 అక్టోబర్ 1953
• రాజధాని: కర్నూలు (Kurnool)
• మొదటి ముఖ్యమంత్రి: టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు ('ఆంధ్ర కేసరి')
• మొదటి గవర్నర్: సి.ఎం. త్రివేది (C.M. Trivedi)
• హైకోర్టు: గుంటూరులో ఏర్పాటు చేశారు.
• ప్రాంతం: మద్రాస్ రాష్ట్రంలోని తెలుగు మాట్లాడే కోస్తా, రాయలసీమ జిల్లాలు కలిసి ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడింది. మద్రాస్ నగరం తమిళనాడు (అప్పటి మద్రాస్ రాష్ట్రం) లోనే ఉండిపోయింది.
• దేశవ్యాప్త ప్రభావం: ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడిన తర్వాత ఇతర ప్రాంతాల నుండి కూడా భాషా రాష్ట్రాల డిమాండ్లు పెరిగాయి. దాంతో కేంద్రం డిసెంబర్ 1953లో రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ (ఫజల్ అలీ కమిషన్) ను వేయాల్సి వచ్చింది.

ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడ్డాక దేశమంతటా భాషా రాష్ట్రాల డిమాండ్లు పెరిగాయి. దీంతో కేంద్ర ప్రభుత్వం డిసెంబర్ 1953లో రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ (States Reorganisation Commission – SRC) ను నియమించింది.

దాని సిఫారసులతోనే 1956లో దేశ రాజకీయ పటం పూర్తిగా మారింది.

• కమిషన్ సభ్యులు:
  1. ఫజల్ అలీ (Fazl Ali) – అధ్యక్షుడు
  2. కె.ఎం. పణిక్కర్ (K.M. Panikkar)
  3. హెచ్.ఎన్. కుంజ్రూ (H.N. Kunzru)
• నివేదిక: సెప్టెంబర్ 1955లో సమర్పించింది.
• ముఖ్య సిఫారసులు:
  1. రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణకు భాషను ప్రధాన ప్రాతిపదికగా అంగీకరించింది.
  2. కానీ 'ఒకే భాష – ఒకే రాష్ట్రం' సిద్ధాంతాన్ని తిరస్కరించింది. దేశ ఐక్యత, పరిపాలనా, ఆర్థిక అంశాలు కూడా చూడాలని చెప్పింది.
  3. Part A, B, C, D అనే నాలుగు రకాల వర్గీకరణ రద్దు చేయాలని సూచించింది.
  4. 16 రాష్ట్రాలు, 3 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు ఏర్పాటు చేయాలని సిఫారసు చేసింది.
  5. హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలంగాణ ప్రాంతాన్ని తాత్కాలికంగా ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఉంచాలని కూడా సూచించింది.
• రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 1956 & 7వ సవరణ (1956):
  1. 1 నవంబర్ 1956 నుండి అమల్లోకి వచ్చాయి.
  2. 14 రాష్ట్రాలు, 6 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు ఏర్పడ్డాయి.
• ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పాటు (1 నవంబర్ 1956):
  1. ఆంధ్ర రాష్ట్రం + హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలుగు మాట్లాడే తెలంగాణ ప్రాంతాలు కలిసి ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడింది.
  2. దీనికి ముందు తెలంగాణ ప్రాంత రక్షణల కోసం 'పెద్ద మనుషుల ఒప్పందం (Gentlemen’s Agreement)' ఫిబ్రవరి 1956లో కుదిరింది.
  3. రాజధాని: హైదరాబాద్
  4. మొదటి ముఖ్యమంత్రి: నీలం సంజీవ రెడ్డి
  5. హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని మరాఠీ, కన్నడ ప్రాంతాలు బొంబాయి, మైసూర్ రాష్ట్రాలకు వెళ్లాయి.

1956 తర్వాత కూడా భాష, సంస్కృతి, గిరిజన గుర్తింపు, పరిపాలనా సౌలభ్యం కారణంగా ఎన్నో కొత్త రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు ఏర్పడ్డాయి. ఏ సంవత్సరం ఏ రాష్ట్రం ఏర్పడిందో అనే ప్రశ్నలు అన్ని పరీక్షల్లో వస్తాయి.

• కాలక్రమం:
  1. 1960: బొంబాయి రాష్ట్రాన్ని మహారాష్ట్ర, గుజరాత్‌గా విభజించారు (1 మే 1960).
  2. 1961–62: దాద్రా & నగర్ హవేలీ (10వ సవరణ), గోవా–డామన్–డయ్యూ (12వ సవరణ) కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలయ్యాయి. డిసెంబర్ 1961 సైనిక చర్య (ఆపరేషన్ విజయ్) తో గోవా పోర్చుగీసు పాలన నుండి విముక్తి పొందింది.
  3. 1962: పుదుచ్చేరి (ఫ్రెంచ్ ప్రాంతం) కేంద్రపాలిత ప్రాంతమైంది (14వ సవరణ).
  4. 1963: నాగాలాండ్ రాష్ట్రం.
  5. 1966: పంజాబ్ నుండి హర్యానా రాష్ట్రం; చండీగఢ్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతం.
  6. 1971: హిమాచల్ ప్రదేశ్ రాష్ట్రం.
  7. 1972: మణిపూర్, త్రిపుర, మేఘాలయ రాష్ట్రాలు.
  8. 1975: సిక్కిం 22వ రాష్ట్రం (36వ సవరణ). అంతకుముందు 35వ సవరణ (1974) తో 'సహ రాష్ట్రం (Associate State)'.
  9. 1987: మిజోరం, అరుణాచల్ ప్రదేశ్, గోవా రాష్ట్రాలు (గోవా – 25వ రాష్ట్రం).
  10. 2000: ఛత్తీస్‌గఢ్ (1 నవంబర్), ఉత్తరాంచల్ (9 నవంబర్), జార్ఖండ్ (15 నవంబర్).
  11. 2014: తెలంగాణ – 29వ రాష్ట్రం (2 జూన్ 2014).
  12. 2019: జమ్మూ కాశ్మీర్ రాష్ట్రం → జమ్మూ కాశ్మీర్, లడఖ్ అనే రెండు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు (31 అక్టోబర్ 2019).
  13. 2020: దాద్రా–నగర్ హవేలీ, డామన్–డయ్యూ కలిసి ఒకే కేంద్రపాలిత ప్రాంతం (26 జనవరి 2020).
• ప్రస్తుతం: 28 రాష్ట్రాలు, 8 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు.
• పేర్ల మార్పులు:
  1. యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్ → ఉత్తరప్రదేశ్ (1950)
  2. మద్రాస్ → తమిళనాడు (1969)
  3. మైసూర్ → కర్ణాటక (1973)
  4. లక్కదీవులు, మినికాయ్, అమిందివి → లక్షద్వీప్ (1973)
  5. పాండిచ్చేరి → పుదుచ్చేరి (2006)
  6. ఉత్తరాంచల్ → ఉత్తరాఖండ్ (2007)
  7. ఒరిస్సా → ఒడిశా (2011)

ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2014 ప్రకారం ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ను విభజించి 2 జూన్ 2014న తెలంగాణ రాష్ట్రం ఏర్పాటు చేశారు. ఇది భారతదేశ 29వ రాష్ట్రం. ఈ ఏర్పాటు ఆర్టికల్ 3 కింద పార్లమెంటు అధికారానికి మంచి ఉదాహరణ.

• నేపథ్యం:
  1. 1969 'జై తెలంగాణ' ఉద్యమం – ముల్కీ నిబంధనలు, పెద్ద మనుషుల ఒప్పందం అమలు కాకపోవడంపై ఆందోళన.
  2. 2001లో కె. చంద్రశేఖర రావు తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి (TRS) స్థాపించారు.
  3. నవంబర్ 2009లో కేసీఆర్ నిరాహార దీక్ష; 9 డిసెంబర్ 2009న కేంద్ర హోం మంత్రి పి. చిదంబరం తెలంగాణ ఏర్పాటు ప్రక్రియ మొదలుపెడతామని ప్రకటించారు.
  4. 2010లో జస్టిస్ బి.ఎన్. శ్రీకృష్ణ కమిటీ పరిస్థితిని అధ్యయనం చేసి నివేదిక ఇచ్చింది.
• చట్టం ఆమోదం:
  1. లోక్‌సభ ఆమోదం: 18 ఫిబ్రవరి 2014
  2. రాజ్యసభ ఆమోదం: 20 ఫిబ్రవరి 2014
  3. రాష్ట్రపతి ఆమోదం: 1 మార్చి 2014
  4. ఉమ్మడి ఏపీ శాసనసభ బిల్లును తిరస్కరించినా, ఆర్టికల్ 3 ప్రకారం ఆ అభిప్రాయం కట్టుబడి ఉండదు కాబట్టి పార్లమెంటు ఆమోదించింది.
• ఏర్పాటు వివరాలు:
  1. ఏర్పాటు తేదీ: 2 జూన్ 2014 (తెలంగాణ అవతరణ దినోత్సవం)
  2. ఏర్పాటు సమయంలో జిల్లాలు: 10
  3. మొదటి ముఖ్యమంత్రి: కె. చంద్రశేఖర రావు
  4. మొదటి గవర్నర్: ఇ.ఎస్.ఎల్. నరసింహన్ (రెండు రాష్ట్రాలకూ ఉమ్మడి గవర్నర్‌గా కొనసాగారు)
• హైదరాబాద్ ఉమ్మడి రాజధాని: చట్టం ప్రకారం హైదరాబాద్ గరిష్టంగా 10 సంవత్సరాలు రెండు రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడి రాజధాని. ఆ గడువు 2 జూన్ 2024తో ముగిసింది. ఇప్పుడు హైదరాబాద్ తెలంగాణ రాజధాని మాత్రమే.
• ఉమ్మడి హైకోర్టు: మొదట్లో రెండు రాష్ట్రాలకు హైదరాబాద్‌లో ఒకే హైకోర్టు. 1 జనవరి 2019 నుండి రెండు రాష్ట్రాలకు వేర్వేరు హైకోర్టులు ఏర్పడ్డాయి.