గుహలు & శిల్పకళ (Caves & Sculpture)

కొండ రాతిని తొలిచి గదులు, మందిరాలు కట్టే పద్ధతిని గుహ వాస్తుశిల్పం (Rock-cut Architecture) అంటారు. భారతదేశంలో ఇది మౌర్యుల కాలంలో మొదలై వేల సంవత్సరాలు కొనసాగింది. ఇవి ఎక్కువగా బౌద్ధ, జైన, హిందూ మతాలకు సంబంధించినవి.

• రెండు రకాల గుహలు:
  1. చైత్యం (Chaitya): స్తూపం ఉన్న ప్రార్థనా మందిరం.
  2. విహారం (Vihara): బౌద్ధ సన్యాసులు నివసించే గదుల సముదాయం.
• బరబర గుహలు (Barabar Caves):
  1. బీహార్‌లోని గయ దగ్గర ఉన్నాయి. అశోకుడు ఆజీవిక సన్యాసుల కోసం చెక్కించాడు. లోమస్ రిషి గుహ ప్రసిద్ధం
  2. దీని ముఖద్వారం చెక్క నిర్మాణాన్ని పోలి ఉంటుంది. గోడలు అద్దంలా నున్నగా ఉంటాయి (మౌర్య పాలిష్).
• ఉదయగిరి–ఖండగిరి గుహలు: ఒడిశాలో భువనేశ్వర్ దగ్గర ఉన్నాయి. జైన సన్యాసుల కోసం తొలిచారు. ఇక్కడి హాథీగుంఫా శాసనం కళింగ రాజు ఖారవేలుడిది.
• భాజా గుహలు (Bhaja):
  1. మహారాష్ట్రలో పుణె దగ్గర
  2. ప్రాచీన బౌద్ధ గుహలలో ఒకటి.
• కార్లా గుహలు (Karla):
  1. మహారాష్ట్రలో
  2. హీనయాన కాలంలోని అతిపెద్ద, అత్యుత్తమ చైత్య గృహంగా పేరు.
• కన్హేరి, నాసిక్ (పాండవ్ లేణి): మహారాష్ట్రలోని ఇతర ముఖ్య బౌద్ధ గుహ కేంద్రాలు.
• ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో: ఉండవల్లి గుహలు (గుంటూరు జిల్లా), భైరవకొండ, గుంటుపల్లి (పశ్చిమ గోదావరి) గుహలు ప్రసిద్ధి.

అజంతా గుహలు మహారాష్ట్రలోని ఔరంగాబాద్ జిల్లాలో, వాఘోరా నది ఒడ్డున గుర్రపు నాడా ఆకారపు లోయలో ఉన్నాయి. ఇవన్నీ బౌద్ధ గుహలు. గోడలపై ఉన్న చిత్రలేఖనాలకు ప్రపంచ ప్రసిద్ధి.

• గుహల సంఖ్య: మొత్తం 30 (సుమారు). వీటిలో చైత్యాలు, విహారాలు రెండూ ఉన్నాయి.
• కాలం: క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దం నుండి క్రీ.శ. 5–6వ శతాబ్దం వరకు రెండు దశల్లో తొలిచారు. శాతవాహనులు, వాకాటకుల కాలంలో ప్రధాన పని జరిగింది.
• ఆవిష్కరణ: 1819లో జాన్ స్మిత్ అనే బ్రిటిష్ సైనికాధికారి వేటకు వెళ్లినప్పుడు యాదృచ్ఛికంగా కనుగొన్నాడు.
• చిత్రాల విషయం:
  1. ఎక్కువగా బుద్ధుని జీవితం, జాతక కథలు (Jataka Tales). గోడ చిత్రాలను టెంపెరా (Tempera) పద్ధతిలో గీశారు
  2. ఫ్రెస్కో కాదు అని చెబుతారు.
• ప్రసిద్ధ చిత్రాలు:
  1. పద్మపాణి బోధిసత్వుడు (Padmapani)
  2. వజ్రపాణి బోధిసత్వుడు
  3. మరణిస్తున్న రాకుమార్తె (Dying Princess)
• వర్గీకరణ: ప్రారంభ గుహలు హీనయాన (Hinayana) శైలి – బుద్ధుని విగ్రహం ఉండదు, స్తూపమే పూజ. తర్వాతి గుహలు మహాయాన (Mahayana) శైలి – బుద్ధుని విగ్రహాలు ఉంటాయి.
• UNESCO గుర్తింపు: 1983లో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా చేరింది.

ఎల్లోరాలో బౌద్ధ, హిందూ, జైన మూడు మతాల గుహలు ఒకే చోట ఉండటం దీని ప్రత్యేకత. ఇది మత సహనానికి గొప్ప ఉదాహరణ. ఎలిఫెంటా గుహలు ముంబై సమీపంలోని ద్వీపంలో ఉన్నాయి.

• ఎల్లోరా (Ellora): మహారాష్ట్రలో ఔరంగాబాద్ దగ్గర ఉంది. మొత్తం 34 గుహలు.
• 1–12: బౌద్ధ గుహలు
• 13–29: హిందూ గుహలు
• 30–34: జైన గుహలు
• కైలాస దేవాలయం (Kailasa Temple): 16వ గుహ. రాష్ట్రకూట రాజు మొదటి కృష్ణుడు (Krishna I) నిర్మించాడు. పైనుండి కిందికి ఒకే పెద్ద రాతి కొండను తొలిచి చెక్కిన ఏకశిలా నిర్మాణం (Monolith) – ప్రపంచంలోనే అతిపెద్దదిగా పేరు.
• ఎల్లోరా UNESCO: 1983లో వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తింపు.
• ఎలిఫెంటా (Elephanta): ముంబై హార్బర్‌లోని ఘారాపురి (Gharapuri) ద్వీపంలో ఉంది. పోర్చుగీసు వారు అక్కడి పెద్ద ఏనుగు విగ్రహం చూసి 'ఎలిఫెంటా' అని పేరు పెట్టారు.
• ఇవి శైవ గుహలు. ప్రధాన శిల్పం త్రిమూర్తి సదాశివ (Trimurti Sadashiva) – మూడు ముఖాల శివుడు.
• UNESCO గుర్తింపు: 1987.
• పోలిక:
  1. అజంతా – బౌద్ధ చిత్రాలు
  2. ఎల్లోరా – మూడు మతాల శిల్పాలు
  3. ఎలిఫెంటా – శైవ శిల్పాలు.

మహాబలిపురం (మామల్లపురం) తమిళనాడులో బంగాళాఖాతం ఒడ్డున ఉంది. పల్లవ రాజుల కాలంలో ఇక్కడ గుహలు, ఏకశిలా రథాలు, కట్టడ దేవాలయం రూపొందాయి. UNESCO 1984లో దీన్ని వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించింది.

• మహేంద్రవర్మన్ I: పల్లవ రాజు. ఈయన కాలంలో రాతిని తొలిచిన మండపాలు (Mandapa style) వచ్చాయి.
• నరసింహవర్మన్ I (మామల్ల): ఈయన బిరుదు 'మామల్ల' నుండి మామల్లపురం అనే పేరు వచ్చింది. ఈయన కాలంలో ఏకశిలా రథాలు చెక్కారు.
• పంచ రథాలు (Pancha Rathas):
  1. ఐదు ఏకశిలా రథాలు. వీటికి పాండవుల పేర్లు (ధర్మరాజ, భీమ, అర్జున, నకుల–సహదేవ) పెట్టారు
  2. ద్రౌపది రథం కూడా ఉంది. అసలు ఇవి పూజల కోసం కట్టలేదు
  3. నమూనాల్లా చెక్కారు.
• అర్జునుని తపస్సు / గంగావతరణం (Arjuna's Penance): ఒక పెద్ద కొండ ముఖంపై చెక్కిన అతిపెద్ద రాతి శిల్పపటం. ఏనుగులు, దేవతలు, మనుషులు కనిపిస్తారు.
• తీర దేవాలయం (Shore Temple): రెండవ నరసింహవర్మన్ (రాజసింహ) కాలంలో కట్టిన రాళ్లతో నిర్మించిన (Structural) దేవాలయం.
• శైలులు: గుహ మండపాలు → ఏకశిలా రథాలు → కట్టడ దేవాలయాలు అనే క్రమంలో పల్లవ శైలి అభివృద్ధి చెందింది.

స్తూపం (Stupa) అంటే బుద్ధుని లేదా బౌద్ధ గురువుల అవశేషాలపై కట్టిన గుండ్రని సమాధి నిర్మాణం. స్తూపాల చుట్టూ శిల్పాలు చెక్కే సంప్రదాయం నుండి మూడు ప్రసిద్ధ శిల్ప పాఠశాలలు (Schools of Art) పుట్టాయి.

• ప్రసిద్ధ స్తూపాలు:
  1. సాంచి (మధ్యప్రదేశ్): అశోకుడు నిర్మించిన స్తూపం; తోరణాలు శాతవాహనుల కాలంలో చెక్కారు. UNESCO 1989.
  2. భర్హుత్ (మధ్యప్రదేశ్): జాతక కథల శిల్పాలు ప్రసిద్ధి.
  3. అమరావతి, నాగార్జునకొండ (ఆంధ్రప్రదేశ్): కృష్ణా నది ప్రాంతం.
• గాంధార శిల్పం (Gandhara School): పశ్చిమోత్తర భారతదేశంలో (తక్షశిల, పెషావర్ ప్రాంతం) కుషాణుల కాలంలో వృద్ధి చెందింది.
• గ్రీకు–రోమన్ ప్రభావం (గ్రీకో–బౌద్ధ శైలి)
• బూడిద రంగు షిస్ట్ రాయి (Grey schist) వాడారు.
• బుద్ధుడికి గ్రీకు దేవుడి లాంటి ముఖం, ఉంగరాల జుట్టు, మడతల వస్త్రాలు.
• మథుర శిల్పం (Mathura School):
  1. ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని మథురలో కుషాణుల కాలంలోనే
  2. ఎర్ర ఇసుకరాయి (Red sandstone) వాడారు. ఇది పూర్తిగా స్వదేశీ శైలి. బౌద్ధ, జైన, హిందూ విగ్రహాలన్నీ చెక్కారు.
• అమరావతి శిల్పం (Amaravati School):
  1. శాతవాహనులు, ఇక్ష్వాకుల కాలం
  2. తెల్ల పాలరాయి (White marble) వంటి సున్నపురాయి వాడారు. కథలను చెప్పే శిల్పపట్టికలు ప్రత్యేకత
  3. బుద్ధుడిని ప్రారంభంలో పాదముద్రలు, బోధి వృక్షం, చక్రం వంటి గుర్తులతో చూపారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా గాంధార = గ్రీకు ప్రభావం + బూడిద రాయి; మథుర = దేశీయం + ఎర్ర రాయి; అమరావతి = తెలుగు నేల + తెల్ల రాయి.

మౌర్య సామ్రాజ్య కాలంలో శిల్పకళ రాజాస్థాన శైలిలో (Court art) అభివృద్ధి చెందింది. అశోక స్తంభాలు, యక్షి విగ్రహాలు ముఖ్యమైనవి. చోళుల కాలంలో కాంస్య విగ్రహాలు శిఖరానికి చేరాయి.

• అశోక స్తంభాలు (Ashokan Pillars): చునార్ ఇసుకరాయితో చేసిన ఏకశిలా స్తంభాలు. మౌర్య పాలిష్ (Mauryan polish) తో అద్దంలా మెరుస్తాయి. పైన జంతు శిల్పం (ఏనుగు, సింహం, ఎద్దు) ఉంటుంది.
• సారనాథ్ సింహ స్తంభం (Lion Capital): నాలుగు సింహాలు వీపుకు వీపు ఆనించి ఉంటాయి. భారత జాతీయ చిహ్నంగా 26 జనవరి 1950న స్వీకరించారు. అడుగున ధర్మచక్రం, చుట్టూ ఏనుగు, ఎద్దు, గుర్రం, సింహం ఉంటాయి.
• ఇతర మౌర్య శిల్పాలు:
  1. దీదార్‌గంజ్ యక్షి (పాట్నా): మౌర్య పాలిష్ ఉన్న స్త్రీ విగ్రహం.
  2. ధౌలి ఏనుగు (ఒడిశా): కొండ రాతిపై చెక్కిన ఏనుగు.
  3. రాంపూర్వా ఎద్దు (బీహార్).
• సింధు కాలం: మొహెంజొదారో నాట్యగత్తె కాంస్య విగ్రహం (Dancing Girl) – మైనం కరిగించే పద్ధతి (Lost-wax / Cire perdue) లో చేశారు.
• చోళ కాంస్యాలు: పంచలోహంతో తయారు చేసిన నటరాజు విగ్రహం (Nataraja) ప్రపంచ ప్రసిద్ధం. ఇవి కూడా మైనం కరిగించే పద్ధతిలోనే చేస్తారు.