1. భారతీయ సంగీత మూలాలు & ప్రాథమికాంశాలు (Basics of Indian Classical Music)
భారతీయ సంగీతానికి మూలం వేదాల్లో ఉంది. సామవేదంలోని మంత్రాలను రాగయుక్తంగా పాడేవారు. ఆ గానమే తరువాత సంగీతంగా అభివృద్ధి చెందింది. భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతం ప్రధానంగా రెండు విధానాలుగా ఉంది.
ముఖ్య విషయాలు
- మూల గ్రంథాలు:
- సామవేదం – సంగీతానికి మూలం.
- నాట్యశాస్త్రం (భరతముని) – నాటకం, నృత్యం, సంగీత నియమాలు.
- సంగీత రత్నాకరం (శార్ంగదేవుడు) – సంగీత శాస్త్రంలో ముఖ్య గ్రంథం; ఇది రెండు విధానాల విభజనకు ముందు రూపొందింది.
- రెండు విధానాలు:
- హిందుస్థానీ సంగీతం – ఉత్తర భారతదేశం.
- కర్ణాటక సంగీతం – దక్షిణ భారతదేశం.
- సప్త స్వరాలు: సా, రి, గ, మ, ప, ధ, ని – (షడ్జమం, రిషభం, గాంధారం, మధ్యమం, పంచమం, ధైవతం, నిషాదం).
- రాగం: స్వరాల నిర్దిష్ట క్రమం, ఒక భావాన్ని కలిగించేది.
- తాళం: సంగీతంలో కాల పరిమాణాన్ని (లయ) నిర్ణయించే విధానం.
- సంస్థ: సంగీత నాటక అకాడమీ – 1953లో స్థాపించారు.
సులభమైన ఉదాహరణ
రాగం అంటే ఒక పాట యొక్క 'రంగు'. అదే పాటను వేర్వేరు రాగాల్లో పాడితే వేర్వేరు భావాలు వస్తాయి – ఆనందం, దుఃఖం, శాంతి.
ఇంకా గుర్తుంచుకోవాల్సినవి
- రాగాలకు 'ఆరోహణ' (పైకి వెళ్లే స్వరాలు), 'అవరోహణ' (కిందికి వచ్చే స్వరాలు) ఉంటాయి.
- శ్రుతి అంటే సంగీత స్థాయి (పిచ్).
2. హిందుస్థానీ సంగీతం – రూపాలు & ఘరానాలు (Hindustani Music & Gharanas)
హిందుస్థానీ సంగీతం ఉత్తర భారతదేశంలో అభివృద్ధి చెందింది. దీనిపై పర్షియన్ (ఇస్లామిక్) ప్రభావం కనిపిస్తుంది. ఇందులో రాగ ప్రదర్శనలో ఆలాపన, మెరుగులు (improvisation) చాలా ముఖ్యం.
ముఖ్య విషయాలు
- ప్రధాన గానరూపాలు:
- ధ్రుపద్: అతి పురాతన గంభీరమైన గానరూపం. గ్వాలియర్ రాజు మాన్‌సింగ్ తోమర్ దీన్ని ప్రోత్సహించారు.
- ఖయాల్: ధ్రుపద్ కంటే వేగంగా, అలంకారాలతో కూడినది. ఖయాల్ అంటే 'ఊహ/ఆలోచన'. అమీర్ ఖుస్రోకు దీనితో సంబంధం ఉందని చెబుతారు.
- ఠుమ్రీ, టప్పా, గజల్: తేలికైన (లలిత) శైలులు.
- ఘరానాలు (Gharanas): గురు-శిష్య పరంపరలో వచ్చిన శైలి సంప్రదాయాలు.
- గ్వాలియర్ (అత్యంత పురాతనం), ఆగ్రా, జైపూర్-అత్రౌలీ, కిరానా, పటియాలా, రాంపూర్-సహస్వాన్, భెండిబజార్.
- తాళం: తీన్‌తాళ్ (16 మాత్రలు) అత్యంత ప్రాచుర్యం.
- రాగ సమయం:
- హిందుస్థానీలో ప్రతి రాగాన్ని రోజులో నిర్ణీత సమయంలో పాడతారు. ఉదాహరణ: భైరవ్ – ఉదయం
- మల్హార్ – వర్షాకాలం.
- ఆరు ప్రధాన రాగాలు: భైరవ్, మాల్‌కౌన్స్, హిందోళ, దీపక్, మేఘ, శ్రీ.
సులభమైన ఉదాహరణ
గురువు ఒక ప్రత్యేక శైలిలో పాడితే, అదే శైలిని శిష్యులు తరతరాలుగా కొనసాగిస్తారు. ఆ శైలికి ఆ ప్రాంతం పేరు ఇస్తారు – ఉదాహరణకు గ్వాలియర్ ఘరానా.
3. తాన్‌సేన్ & హిందుస్థానీ సంగీత దిగ్గజాలు (Tansen & Legends)
హిందుస్థానీ సంగీత చరిత్రలో తాన్‌సేన్ పేరు అగ్రస్థానంలో ఉంటుంది. ఆయన అక్బర్ ఆస్థానంలోని తొమ్మిది రత్నాల (నవరత్నాలు) లో ఒకరు.
ముఖ్య విషయాలు
- తాన్‌సేన్ (రామ్‌తను పాండే): గ్వాలియర్‌లో పుట్టారు. అక్బర్ ఆస్థాన సంగీత విద్వాంసుడు.
- గురువు: స్వామి హరిదాస్.
- ప్రసిద్ధ రాగాలు: మియాన్ కీ మల్హార్, మియాన్ కీ తోడి, దర్బారీ కానడ (తాన్‌సేన్ రూపొందించినవిగా చెబుతారు).
- ఆయన సమాధి గ్వాలియర్‌లో ఉంది
- ఏటా తాన్‌సేన్ సమారోహ్ ఉత్సవం జరుగుతుంది.
- అమీర్ ఖుస్రో: ఖయాల్, తరానా శైలులను, సితార్ వాయిద్యాన్ని ప్రవేశపెట్టారని సాంప్రదాయికంగా చెబుతారు.
- బైజూ బావ్రా: ప్రసిద్ధ ధ్రుపద్ గాయకుడు.
- భారతరత్న పొందిన సంగీతకారులు:
- పండిట్ రవి శంకర్ (సితార్) – 1999.
- ఉస్తాద్ బిస్మిల్లాఖాన్ (షెహనాయి) – 2001.
- పండిట్ భీమ్‌సేన్ జోషి (గాయకుడు) – 2009.
- లతా మంగేష్కర్ (నేపథ్య గాయని) – 2001.
- ఇతర ప్రముఖులు: ఉస్తాద్ అలీ అక్బర్ ఖాన్ (సరోద్), జాకీర్ హుస్సేన్ (తబలా), హరిప్రసాద్ చౌరాసియా (వేణువు), శివకుమార్ శర్మ (సంతూర్).
గుర్తుంచుకునే చిట్కా తాన్‌సేన్ = అక్బర్ నవరత్నం + గ్వాలియర్; రవి శంకర్ = సితార్; బిస్మిల్లా = షెహనాయి.
4. కర్ణాటక సంగీతం – త్రిమూర్తులు (Carnatic Music & the Trinity)
కర్ణాటక సంగీతం దక్షిణ భారతదేశంలో (తెలుగు, తమిళ, కన్నడ, మలయాళ ప్రాంతాల్లో) అభివృద్ధి చెందింది. ఇందులో కృతులు, కీర్తనలు చాలా ముఖ్యం. రచన (సాహిత్యం)కు ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఉంటుంది.
ముఖ్య విషయాలు
- కర్ణాటక సంగీత పితామహుడు: పురందరదాసు.
- కర్ణాటక సంగీత త్రిమూర్తులు (Trinity): ముగ్గురూ తిరువారూర్ (తమిళనాడు) కు చెందినవారు.
- త్యాగరాజు (తెలుగులో కీర్తనలు
- పంచరత్న కృతులు ప్రసిద్ధం)
- ముత్తుస్వామి దీక్షితార్
- శ్యామశాస్త్రి
- మేళకర్త రాగాలు:
- 72 మేళకర్త రాగ పద్ధతి కర్ణాటక సంగీతానికి ఆధారం
- ఇవి 'జనక రాగాలు'. వీటి నుండి జన్య రాగాలు పుడతాయి.
- వాయిద్యాలు: వీణ, మృదంగం, వయోలిన్, ఘటం, వేణువు, నాదస్వరం, తంబూరా.
- తాళం: ఆది తాళం (8 మాత్రలు) అత్యంత ప్రసిద్ధం.
- ప్రదర్శన (కచేరి): వర్ణం, కృతి, రాగాలాపన, తానం, పల్లవి వంటి భాగాలు ఉంటాయి.
- రచనా రూపాలు: కృతి, వర్ణం, కీర్తన, పదం, జావళి, తిల్లానా.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా త్రిమూర్తులు: త్యాగరాజు – దీక్షితార్ – శ్యామశాస్త్రి. 'త్యా-దీ-శ్యా' అని జ్ఞాపకం పెట్టుకోండి.
ఇంకా గుర్తుంచుకోవాల్సినవి
- కర్ణాటక సంగీతానికి తొలి పాఠాలుగా 'సరళీ స్వరాలు' నేర్పిస్తారు.
- వాగ్గేయకారుడు అంటే సాహిత్యం, సంగీతం రెండూ స్వయంగా రచించే వ్యక్తి.
5. కర్ణాటక సంగీతానికి తెలుగువారి సేవ (Telugu Contributions to Carnatic Music)
కర్ణాటక సంగీతంలో తెలుగు భాషకు, తెలుగు వాగ్గేయకారులకు ప్రధాన స్థానం ఉంది. తెలుగు సాహిత్యంలో సంగీతానికి అంత ప్రాధాన్యం ఉండటం గర్వకారణం. APPSC, TGPSC పరీక్షల్లో ఈ అంశం తప్పక వస్తుంది.
ముఖ్య విషయాలు
- అన్నమాచార్యులు (తాళ్లపాక అన్నమయ్య): తిరుమల వేంకటేశ్వరుని భక్తుడు, వేలాది సంకీర్తనలు రచించారు. పదకవితా పితామహుడిగా ప్రసిద్ధి.
- క్షేత్రయ్య:
- మువ్వ గోపాల పదాలు రచించారు
- శృంగార పదాలకు ప్రసిద్ధి.
- భద్రాచల రామదాసు (కంచర్ల గోపన్న): భద్రాచల శ్రీరాముని కీర్తనలు రచించారు.
- త్యాగరాజు:
- తెలుగులో కృతులు రాసిన వాగ్గేయకారుడు. రామభక్తుడు
- పంచరత్న కృతులు ప్రసిద్ధం.
- తెలుగు ఎందుకు ముఖ్యం: త్రిమూర్తుల్లో త్యాగరాజు, శ్యామశాస్త్రి తెలుగు భాషలో ఎక్కువగా రచించారు.
- ఇతర సంగీత విద్వాంసులు:
- ద్వారం వెంకటస్వామి నాయుడు (వయోలిన్)
- ఘంటసాల వెంకటేశ్వరరావు (నేపథ్య గాయకుడు)
- బాలమురళీకృష్ణ (గాయకుడు)
- ఎం.ఎస్. సుబ్బులక్ష్మి (భారతరత్న 1998 – సంగీత రంగంలో భారతరత్న పొందిన మొదటి వ్యక్తి)
సులభమైన ఉదాహరణ
తిరుమల ఆలయంలో వినిపించే 'అన్నమయ్య సంకీర్తనలు' ఎన్నో తెలుగు భక్తి పాటలకు మూలం.
6. భారతీయ సంగీత వాయిద్యాలు – వర్గీకరణ & ప్రముఖులు (Musical Instruments)
భారతీయ వాయిద్యాలను పాత గ్రంథాల ప్రకారం నాలుగు రకాలుగా విభజించారు. ఏ వాయిద్యాన్ని ఎవరు వాయిస్తారో జతలుగా అడుగుతారు.
ముఖ్య విషయాలు
- నాలుగు రకాలు:
- తంత్ర వాద్యాలు (తీగ): వీణ, సితార్, సరోద్, వయోలిన్, తంబూరా.
- సుషిర వాద్యాలు (గాలి): వేణువు, షెహనాయి, నాదస్వరం.
- అవనద్ధ వాద్యాలు (తోలు/చర్మం): తబలా, మృదంగం, ఢోలక్, డప్పు.
- ఘన వాద్యాలు (లోహ): ఘటం, మంజీరా, తాళాలు, జల్‌తరంగ్.
- వాయిద్యకారులు:
- సితార్: పండిట్ రవి శంకర్.
- సరోద్: ఉస్తాద్ అలీ అక్బర్ ఖాన్, అంజద్ అలీ ఖాన్.
- తబలా: ఉస్తాద్ జాకీర్ హుస్సేన్.
- షెహనాయి: ఉస్తాద్ బిస్మిల్లాఖాన్.
- బాన్సురి (వేణువు): పండిట్ హరిప్రసాద్ చౌరాసియా.
- సంతూర్: పండిట్ శివకుమార్ శర్మ.
- వీణ: సరస్వతీ దేవి వాద్యం; దక్షిణాదిలో రుద్రవీణ, సరస్వతి వీణ.
- ఇతర విషయాలు:
- సంగీత దేవత – సరస్వతి
- వీణ దాని చిహ్నం. జల్‌తరంగ్ నీరు నింపిన పింగాణీ గిన్నెలతో ఉంటుంది.
గుర్తుంచుకునే చిట్కా తీగ = తంత్ర; గాలి = సుషిర; చర్మం = అవనద్ధ; లోహం = ఘన.
ఇంకా గుర్తుంచుకోవాల్సినవి
- ఘటం మట్టి కుండ వాయిద్యం
- మృదంగం కర్ణాటక సంగీతంలో ప్రధాన తాళ వాయిద్యం.
- తబలా హిందుస్థానీ సంగీతంలో ప్రధాన తాళ వాయిద్యం.
7. హిందుస్థానీ – కర్ణాటక సంగీత భేదాలు (Hindustani vs Carnatic)
రెండు సంగీత విధానాల మూలం ఒకటే అయినా, కాలక్రమంలో భిన్నమైన లక్షణాలతో అభివృద్ధి చెందాయి. వీటి తేడాలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.
ముఖ్య విషయాలు
- ప్రాంతం:
- హిందుస్థానీ – ఉత్తర భారతం
- కర్ణాటక – దక్షిణ భారతం.
- ప్రభావం: హిందుస్థానీపై పర్షియన్, ఇస్లామిక్ ప్రభావం ఉంది. కర్ణాటక సంగీతంలో సంప్రదాయ భారతీయ లక్షణాలు ఎక్కువగా ఉంటాయి.
- ప్రాధాన్యం:
- హిందుస్థానీ – ఆలాపన, మెరుగులు, వాద్యసంగీతానికి ప్రాధాన్యం.
- కర్ణాటక – రచన (కృతి), సాహిత్యానికి ప్రాధాన్యం.
- గాన రూపాలు:
- హిందుస్థానీ – ధ్రుపద్, ఖయాల్, ఠుమ్రీ
- కర్ణాటక – కృతి, వర్ణం, కీర్తన.
- సప్త స్వరాల పేర్లు:
- హిందుస్థానీ – శుద్ధ, కోమల్, తీవ్ర స్వరాలు
- కర్ణాటక – రి, గ, ధ, ని లకు మూడేసి రూపాలు.
- తాళం:
- హిందుస్థానీ – తీన్‌తాళ్ (16)
- కర్ణాటక – ఆది తాళం (8).
- ప్రధాన వాయిద్యాలు:
- హిందుస్థానీ – సితార్, సరోద్, తబలా
- కర్ణాటక – వీణ, మృదంగం, వయోలిన్.
- సంప్రదాయం:
- హిందుస్థానీలో ఘరానాలు
- కర్ణాటకలో వాగ్గేయకారుల (రచయిత-గాయకుల) సంప్రదాయం.
సులభమైన ఉదాహరణ
హిందుస్థానీ కచేరిలో కళాకారుడు తన భావాల ప్రకారం రాగాన్ని విస్తరిస్తాడు. కర్ణాటక కచేరిలో ఎక్కువ భాగం ముందే రాసిన కృతులు పాడతారు.