భారత శాస్త్రీయ నృత్యాలు (Classical Dances)

భారతీయ నృత్య, నాటక కళలకు మూలగ్రంథం భరతముని రచించిన నాట్యశాస్త్రం (Natya Shastra). శాస్త్రీయ నృత్యాలన్నీ దీని నియమాల ఆధారంగా అభివృద్ధి చెందాయి.

సంగీత నాటక అకాడమీ (Sangeet Natak Akademi) ప్రస్తుతం ఎనిమిది నృత్యాలను శాస్త్రీయ నృత్యాలుగా గుర్తిస్తోంది.

• నాట్యశాస్త్రం: రచయిత భరతముని. నృత్యం, నాటకం, సంగీతం, రసాలు గురించి చెప్పే ప్రాచీన గ్రంథం.
• సంగీత నాటక అకాడమీ గుర్తించిన ఎనిమిది శాస్త్రీయ నృత్యాలు:
  1. భరతనాట్యం – తమిళనాడు
  2. కథక్ – ఉత్తర భారతం
  3. కథకళి – కేరళ
  4. కూచిపూడి – ఆంధ్రప్రదేశ్
  5. ఒడిస్సీ – ఒడిశా
  6. మణిపురి – మణిపూర్
  7. మోహినీయాట్టం – కేరళ
  8. సత్రియ – అస్సాం
• నృత్య భాగాలు:
  1. నృత్త (Nritta) – అర్థం లేని కేవలం లయబద్ధమైన కదలికలు
  2. నృత్య (Nritya) – భావం, అభినయంతో కూడిన నృత్యం
  3. నాట్య (Natya) – నాటక రూపం.
• అభినయం నాలుగు రకాలు: ఆంగికం (శరీరం), వాచికం (మాట/పాట), ఆహార్యం (వేషధారణ), సాత్త్వికం (మనసు భావాలు).
• తాండవం & లాస్యం:
  1. శివుడి ఉగ్ర, బలమైన నృత్యం తాండవం
  2. పార్వతి సున్నితమైన నృత్యం లాస్యం.
• నవరసాలు (Nine Rasas): శృంగారం, హాస్యం, కరుణ, రౌద్రం, వీరం, భయానకం, బీభత్సం, అద్భుతం, శాంతం.
• ఛౌ (Chhau): దీన్ని కొందరు తొమ్మిదో శాస్త్రీయ నృత్యంగా పేర్కొంటారు, కానీ సంగీత నాటక అకాడమీ జాబితాలో ఎనిమిదే ఉన్నాయి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా రాష్ట్రాల క్రమం: తమిళనాడు–భరతనాట్యం, కేరళ–కథకళి & మోహినీయాట్టం, ఆంధ్ర–కూచిపూడి, ఒడిశా–ఒడిస్సీ, మణిపూర్–మణిపురి, అస్సాం–సత్రియ, ఉత్తరం–కథక్.

భరతనాట్యం తమిళనాడుకు చెందిన అత్యంత ప్రాచీన, ప్రసిద్ధ శాస్త్రీయ నృత్యం. పూర్వం దేవాలయాల్లో దేవదాసీలు ఈ నృత్యాన్ని చేసేవారు; అప్పుడు దీన్ని సదిర్ (Sadir) అనేవారు.

• తంజావూరు చతుష్టయం (Tanjore Quartet): చిన్నయ్య, పొన్నయ్య, శివానందం, వడివేలు అనే నలుగురు సోదరులు 19వ శతాబ్దంలో ఈ నృత్య పద్ధతిని ఒక క్రమబద్ధ రూపంలోకి తెచ్చారు.
• పునరుద్ధరణ: రుక్మిణీ దేవి అరండేల్ (Rukmini Devi Arundale) ఈ కళకు గౌరవాన్ని తిరిగి తెచ్చారు. ఆమె చెన్నైలో కళాక్షేత్ర (Kalakshetra) సంస్థను స్థాపించారు (1936).
• ముఖ్య లక్షణాలు:
  1. అరమండి (వంగిన మోకాళ్లతో కూర్చునే భంగిమ)
  2. హస్త ముద్రలు, కళ్లు, మెడ కదలికలు
  3. ఒంటరిగా (solo) చేసే నృత్యం; ఎక్కువగా స్త్రీలు చేస్తారు
• నృత్య క్రమం: అలరిప్పు (Alarippu), జతిస్వరం, శబ్దం, వర్ణం, పదం, తిల్లానా (Tillana) – చివరిది తిల్లానా.
• ఆభినయ దర్పణం:
  1. నందికేశ్వరుడు రచించిన గ్రంథం
  2. హస్త ముద్రల వివరణ ఇందులో ఉంది.
• సంగీతం:
  1. కర్ణాటక సంగీతం ఆధారం
  2. వాయిద్యాలు – మృదంగం, వయోలిన్, వీణ, వేణువు.
• ప్రముఖులు: రుక్మిణీ దేవి అరండేల్, బాలసరస్వతి, యామినీ కృష్ణమూర్తి, పద్మా సుబ్రహ్మణ్యం, సోనాల్ మాన్‌సింగ్.

కథక్ అనే పేరు 'కథ' అనే పదం నుండి వచ్చింది. పూర్వం కథకులు (కథలు చెప్పేవారు) ఆలయాల్లో పురాణ కథలను నృత్యం, అభినయంతో చెప్పేవారు. ఇది ఉత్తర భారతదేశ ముఖ్య శాస్త్రీయ నృత్యం.

• మొఘల్ ప్రభావం: మొఘలుల కాలంలో ఈ నృత్యం దర్బారుల్లోకి వచ్చి వినోద రూపం పొందింది. పర్షియన్ వేషధారణ, చుడీదార్ లాంటి దుస్తులు చేరాయి.
• ముఖ్య లక్షణాలు:
  1. వేగవంతమైన పాద కదలికలు (తత్కార్ – Tatkar)
  2. గిరగిరా తిరగడం (చక్కర్ – Chakkar)
  3. కాళ్లకు గజ్జెలు; కాళ్ల శబ్దం, తబలా లయకు జతగా
  4. భరతనాట్యంలా కాకుండా ముఖ కవళికలు, పాదాల పని ఎక్కువ
• ఘరానాలు (Gharanas): జైపూర్, లక్నో, బనారస్ ఘరానాలు ముఖ్యమైనవి. రాయ్‌గఢ్ ఘరానా కూడా ఉంది.
• సంగీతం:
  1. హిందుస్థానీ సంగీతం
  2. వాయిద్యాలు – తబలా, పఖావజ్, సారంగి, హార్మోనియం.
• ప్రముఖులు: బిర్జూ మహారాజ్ (లక్నో ఘరానా), సితారా దేవి, శంభు మహారాజ్, లచ్చు మహారాజ్, గోపీ కృష్ణ.
• ప్రత్యేకత: ఇది హిందూ, ముస్లిం సంస్కృతుల కలయికకు ఉదాహరణ.

కేరళలో రెండు శాస్త్రీయ నృత్యాలు ఉన్నాయి – కథకళి, మోహినీయాట్టం. కథకళి ఎక్కువ శక్తిమంతమైన, పురుషులు చేసే నృత్య నాటకం; మోహినీయాట్టం సున్నితమైన, స్త్రీలు చేసే లాస్య నృత్యం.

• కథకళి (Kathakali): 'కథ' అంటే కథ, 'కళి' అంటే ఆట. రామాయణం, మహాభారతం, పురాణ కథలు ప్రదర్శిస్తారు.
• ఇది రామనాట్టం నుండి అభివృద్ధి చెందింది
• కొట్టారక్కర తంపురాన్ రామనాట్టం సృష్టికర్తగా చెబుతారు.
• ముఖానికి ప్రత్యేక రంగుల మేకప్: పచ్చ (సాత్త్విక, ఉత్తమ పాత్రలు), కత్తి (దుష్ట, గర్వ పాత్రలు), కరి (రాక్షసీ పాత్రలు), తాడి (ఎరుపు/తెలుపు గడ్డం), మినుక్కు (స్త్రీలు, మునులు).
• పాత్రలు మాట్లాడవు
• ముద్రలు, ముఖ కవళికలతో కథ చెబుతారు
• నేపథ్య గాయకులు పాడతారు.
• వాయిద్యాలు: చెండ, మద్దళం.
• మహాకవి వల్లత్తోల్ 1930లో కేరళ కళామండలం స్థాపించి దీన్ని పునరుద్ధరించారు.
• మోహినీయాట్టం (Mohiniyattam): 'మోహిని' అంటే మనసును ఆకర్షించే స్త్రీ, 'ఆట్టం' అంటే నృత్యం. విష్ణువు మోహినీ అవతారం కథ ఆధారం.
• ఒంటరిగా స్త్రీలు చేస్తారు
• నెమ్మదిగా, అలల్లాగా సాగే కదలికలు.
• తెలుపు రంగు చీరకు బంగారు అంచు (కసవు) ధరిస్తారు.
• 19వ శతాబ్దంలో ట్రావెన్‌కోర్ రాజు స్వాతి తిరునాళ్ దీనికి ఆదరణ కల్పించారు.

ఒడిస్సీ ఒడిశా రాష్ట్రానికి చెందిన శాస్త్రీయ నృత్యం. దీనికి సంబంధించిన పురాతన ఆధారాలు భువనేశ్వర్ దగ్గర ఉదయగిరి–ఖండగిరి గుహల్లో, కోణార్క్, పూరి ఆలయ శిల్పాల్లో కనిపిస్తాయి.

• ముఖ్య లక్షణం – త్రిభంగి (Tribhangi): శరీరాన్ని మూడు చోట్ల వంచే భంగిమ – తల, మొండెం, కాళ్లు. ఇదే ఒడిస్సీని ఇతర నృత్యాల నుండి వేరు చేస్తుంది. 'చౌక' అనే చతురస్ర భంగిమ కూడా ఉంటుంది.
• నృత్య అంశాలు: మంగళాచరణ, బట్టు నృత్య, పల్లవి, అభినయం, మోక్ష (చివరి అంశం).
• ఇతివృత్తం:
  1. జయదేవుని గీత గోవిందం (Gita Govinda) ఆధారంగా అభినయం ఎక్కువగా ఉంటుంది
  2. కృష్ణ భక్తి ప్రధానం.
• సంగీతం:
  1. ఒడిస్సీ సంగీతం
  2. వాయిద్యాలు – పఖావజ్ (మర్దళ), వేణువు, సితార్.
• పునరుద్ధరణ: కేలుచరణ్ మహాపాత్ర (Kelucharan Mohapatra) ఈ నృత్యాన్ని ఆధునిక కాలంలో పునరుద్ధరించిన గురువుల్లో ప్రముఖుడు.
• ఇతర ప్రముఖులు: సంయుక్తా పాణిగ్రాహి, సోనాల్ మాన్‌సింగ్, ప్రియంవద మొహంతి, మధుమిత రౌత్.

ఈశాన్య భారతదేశంలోని రెండు శాస్త్రీయ నృత్యాలు మణిపురి (మణిపూర్), సత్రియ (అస్సాం). రెండూ వైష్ణవ భక్తి ఉద్యమంతో దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి.

• మణిపురి (Manipuri): మణిపూర్ రాష్ట్ర నృత్యం.
• ఇతివృత్తం రాధాకృష్ణుల రాసలీల (Raslila)
• వైష్ణవ భక్తి ప్రధానం.
• సున్నితమైన, మృదువైన కదలికలు
• ముఖ్యంగా చేతులు, నడుము కదలికలు. పాదాలు నెమ్మదిగా కదులుతాయి, ఎగురుదాటులు తక్కువ.
• స్త్రీ వేషం: 'కుమిల్' అనే గట్టి స్కర్టు లాంటి వేషం.
• పుంగ్ చోలోమ్ (Pung Cholom) – డప్పు (పుంగ్) వాయిస్తూ చేసే పురుషుల నృత్యం
• సంకీర్తన ఇందులో భాగం.
• రవీంద్రనాథ్ టాగోర్ ఈ నృత్యాన్ని శాంతినికేతన్‌లో చేర్చి ప్రాచుర్యం కల్పించారు.
• ప్రముఖులు: గురు బిపిన్ సింగ్, ఝావేరి సోదరీమణులు.
• సత్రియ (Sattriya): అస్సాం నృత్యం.
• 15వ శతాబ్దంలో శ్రీమంత శంకరదేవుడు వైష్ణవ మతాన్ని ప్రచారం చేయడానికి సృష్టించిన నృత్య–నాటక రూపం.
• 'సత్రాలు' (Sattras) అనే వైష్ణవ మఠాల్లో భక్తులు (భోకతులు) ప్రదర్శిస్తారు.
• సంగీత నాటక అకాడమీ దీన్ని 2000 సంవత్సరంలో శాస్త్రీయ నృత్యంగా గుర్తించింది.
• శంకరదేవుడు రచించిన అంకియా నాట్ (Ankiya Nat) నాటకాలు, బోర్గీత్ పాటలు దీనికి ఆధారం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా మణిపురి = రాసలీల + పుంగ్ చోలోమ్; సత్రియ = శంకరదేవుడు + సత్రాలు.