పట్టణీకరణ & వలసలు (Urbanisation & Migration)

పట్టణీకరణ (Urbanisation) అంటే మొత్తం జనాభాలో పట్టణాల్లో నివసించే వారి శాతం పెరగడం. ఏ ఊరు పట్టణమో, ఏది గ్రామమో నిర్ణయించడానికి జనగణన కొన్ని స్పష్టమైన ప్రమాణాలు పెట్టింది.

• చట్టబద్ధ పట్టణాలు (Statutory Towns): మున్సిపాలిటీ, మున్సిపల్ కార్పొరేషన్, కంటోన్మెంట్ బోర్డు, నోటిఫైడ్ టౌన్ ఏరియా కమిటీ ఉన్న ప్రతి ప్రాంతం.
• ప్రభుత్వ చట్టం ద్వారా ఏర్పడ్డాయి కాబట్టి వీటిని 'చట్టబద్ధ' పట్టణాలు అంటారు.
• జనగణన పట్టణాలు (Census Towns): పట్టణ పాలక సంస్థ లేకపోయినా ఈ మూడు షరతులూ నెరవేర్చే ప్రాంతాలు:
• కనీస జనాభా 5,000.
• పురుష ప్రధాన కార్మికుల్లో (Male Main Workers) కనీసం 75% మంది వ్యవసాయేతర పనుల్లో ఉండాలి.
• జనసాంద్రత కనీసం 400 / చ.కి.మీ.
• పట్టణ సముదాయం (Urban Agglomeration – UA): ఒక పట్టణం, దాని చుట్టూ కలిసిపోయిన శివారు ప్రాంతాలు (Outgrowths – OG) కలిసి ఏర్పడే నిరంతర పట్టణ విస్తరణ. UAగా గుర్తించాలంటే మొత్తం జనాభా కనీసం 20,000 ఉండాలి.
• పట్టణాల తరగతులు (Classes of Towns):
  1. Class I: 1,00,000 పైన జనాభా – వీటిని 'నగరాలు (Cities)' అంటారు.
  2. Class VI: 5,000 కంటే తక్కువ జనాభా.
  3. మిలియన్ ప్లస్ / మెట్రోపాలిటన్ నగరం: 10 లక్షలు పైన.
  4. మెగా నగరం (Megacity): 1 కోటి (10 మిలియన్) పైన.
• జనగణన 2011 పట్టణాల సంఖ్య: మొత్తం 7,935 పట్టణాలు – 4,041 చట్టబద్ధ పట్టణాలు + 3,894 జనగణన పట్టణాలు.
• 2001లో జనగణన పట్టణాలు సుమారు 1,362 మాత్రమే – అంటే దశాబ్దంలో దాదాపు మూడు రెట్లు పెరిగాయి.

స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పుడు ప్రతి 100 మంది భారతీయుల్లో సుమారు 17 మంది మాత్రమే పట్టణాల్లో ఉండేవారు. 2011 నాటికి ఈ సంఖ్య 31కి చేరింది. అయినా ప్రపంచ సగటుతో పోలిస్తే భారత్ ఇంకా తక్కువ పట్టణీకరణ చెందిన దేశమే.

• జనగణన 2011 పట్టణ జనాభా: సుమారు 37.7 కోట్లు – మొత్తం జనాభాలో 31.16%.
• గ్రామీణ జనాభా: సుమారు 83.4 కోట్లు (68.84%).
• పట్టణ జనాభా శాతం – కాలక్రమం (సుమారు):
  1. 1901: సుమారు 11%
  2. 1951: సుమారు 17%
  3. 1991: సుమారు 26%
  4. 2001: 27.81%
  5. 2011: 31.16%
• చారిత్రక మలుపు: 2001–2011 దశాబ్దంలో స్వాతంత్ర్యం తర్వాత మొదటిసారి పట్టణ జనాభాలో చేరిన సంఖ్య, గ్రామీణ జనాభాలో చేరిన సంఖ్య కంటే ఎక్కువ.
• పట్టణ జనాభా పెరుగుదలకు మూడు మార్గాలు:
  1. సహజ పెరుగుదల (జననాలు – మరణాలు).
  2. గ్రామాల నుండి పట్టణాలకు వలసలు (Rural–Urban Migration).
  3. కొత్త పట్టణాల ఏర్పాటు, గ్రామాలను పట్టణ సరిహద్దుల్లో విలీనం చేయడం (Reclassification).
• పట్టణీకరణ లక్షణాలు:
  1. పెద్ద నగరాల్లో (Class I) జనాభా కేంద్రీకరణ ఎక్కువ – దీనిని 'అగ్ర భారిత (Top-heavy)' పట్టణీకరణ అంటారు.
  2. దక్షిణ, పశ్చిమ రాష్ట్రాలు ఎక్కువ పట్టణీకరణ చెందాయి; తూర్పు, ఈశాన్య రాష్ట్రాలు (మిజోరాం తప్ప) తక్కువ.
• ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్: సుమారు 33% పట్టణ జనాభా – జాతీయ సగటు కంటే కొంచెం ఎక్కువ. విభజన తర్వాత హైదరాబాద్ కారణంగా తెలంగాణ పట్టణ శాతం AP కంటే ఎక్కువ.

పట్టణీకరణ శాతం (Level of Urbanisation) అంటే ఒక రాష్ట్ర జనాభాలో పట్టణాల్లో నివసించేవారి శాతం. ఇది, పట్టణ జనాభా మొత్తం సంఖ్య – ఈ రెండూ వేర్వేరు. పరీక్షల్లో ఈ తేడాతో ట్రిక్ ప్రశ్నలు వస్తాయి.

• అత్యధిక పట్టణీకరణ శాతం గల రాష్ట్రాలు (2011):
  1. 1. గోవా – సుమారు 62.2%
  2. 2. మిజోరాం – సుమారు 52.1%
  3. 3. తమిళనాడు – సుమారు 48.4%
  4. 4. కేరళ – సుమారు 47.7%
  5. 5. మహారాష్ట్ర – సుమారు 45.2%
• అత్యల్ప పట్టణీకరణ శాతం గల రాష్ట్రాలు:
  1. హిమాచల్ ప్రదేశ్ – సుమారు 10% (అత్యల్పం)
  2. బీహార్ – సుమారు 11.3%
  3. అస్సాం, ఒడిశా కూడా తక్కువ.
• కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు: ఢిల్లీ (సుమారు 97.5%), చండీగఢ్ (సుమారు 97%) – దాదాపు పూర్తిగా పట్టణ ప్రాంతాలు.
• పట్టణ జనాభా సంఖ్యలో (Absolute Urban Population):
  1. 1. మహారాష్ట్ర – సుమారు 5.08 కోట్లు (దేశ పట్టణ జనాభాలో సుమారు 13.5%)
  2. 2. ఉత్తరప్రదేశ్
  3. 3. తమిళనాడు
  4. గమనిక: UP పట్టణ శాతం తక్కువే అయినా, మొత్తం జనాభా ఎక్కువ కాబట్టి పట్టణ జనాభా సంఖ్యలో 2వ స్థానం.
• పట్టణీకరణ ఎక్కువ కావడానికి కారణాలు: పరిశ్రమలు, సేవా రంగం, ఓడరేవులు, పర్యాటకం (గోవా), మెరుగైన విద్య.
• తక్కువ కావడానికి కారణాలు: కొండ ప్రాంతాలు (హిమాచల్), వ్యవసాయ ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థ, పరిశ్రమల లోటు (బీహార్).

10 లక్షలు (1 మిలియన్) కంటే ఎక్కువ జనాభా ఉన్న పట్టణ సముదాయాలను మిలియన్ ప్లస్ నగరాలు అంటారు. 1 కోటి (10 మిలియన్) దాటితే మెగా నగరాలు. దేశ పట్టణ జనాభాలో పెద్ద భాగం ఈ నగరాల్లోనే ఉంది.

• మిలియన్ ప్లస్ పట్టణ సముదాయాలు (UAs/Cities): జనగణన 2011లో 53 (2001లో 35).
• మెగా నగరాలు (2011) – మూడు:
  1. 1. గ్రేటర్ ముంబై UA – సుమారు 1.84 కోట్లు (అతిపెద్దది)
  2. 2. ఢిల్లీ UA – సుమారు 1.63 కోట్లు
  3. 3. కోల్‌కతా UA – సుమారు 1.41 కోట్లు
• తర్వాతి పెద్ద UAలు (క్రమంలో): 4. చెన్నై, 5. బెంగళూరు, 6. హైదరాబాద్ (సుమారు 77 లక్షలు), 7. అహ్మదాబాద్, 8. పుణె.
• తెలుగు రాష్ట్రాల మిలియన్ ప్లస్ UAలు (2011):
  1. తెలంగాణ: హైదరాబాద్.
  2. ఆంధ్రప్రదేశ్: విశాఖపట్నం, విజయవాడ.
• ఏ రాష్ట్రంలో ఎక్కువ?: ఉత్తరప్రదేశ్, కేరళ, మహారాష్ట్రల్లో మిలియన్ ప్లస్ UAలు ఎక్కువ.
• మహానగర ప్రాంతం (Metropolitan Region): 74వ రాజ్యాంగ సవరణ ప్రకారం 10 లక్షలు, ఆపై జనాభా ఉన్న ప్రాంతాల ప్రణాళిక కోసం మెట్రోపాలిటన్ ప్లానింగ్ కమిటీ (ఆర్టికల్ 243ZE) ఏర్పాటు చేయాలి.
• ఉదా: హైదరాబాద్ మెట్రోపాలిటన్ డెవలప్‌మెంట్ అథారిటీ (HMDA), విశాఖపట్నం మెట్రోపాలిటన్ రీజియన్ డెవలప్‌మెంట్ అథారిటీ (VMRDA).
• ప్రధాన నగరాల సమస్యలు: ట్రాఫిక్, కాలుష్యం, మురికివాడలు, నీటి కొరత, వరదలు (ఉదా: చెన్నై 2015, హైదరాబాద్ 2020).

ప్రణాళిక లేకుండా వేగంగా పెరిగే నగరాల్లో ఇళ్లు, నీరు, రవాణా, పారిశుధ్యం వంటి సదుపాయాలు జనాభాకు సరిపోవు. దాని ఫలితమే మురికివాడలు, ట్రాఫిక్, కాలుష్యం.

• మురికివాడ (Slum) – జనగణన రకాలు:
  1. ప్రకటిత మురికివాడలు (Notified Slums): ప్రభుత్వం చట్టం ద్వారా ప్రకటించినవి.
  2. గుర్తించిన మురికివాడలు (Recognised Slums): రాష్ట్ర/స్థానిక సంస్థలు గుర్తించినవి.
  3. గుర్తించబడిన (Identified Slums): కనీసం 300 మంది (సుమారు 60–70 కుటుంబాలు) అపరిశుభ్ర పరిస్థితుల్లో, ఇరుకైన ఇళ్లలో నివసించే ప్రాంతాలు – జనగణన అధికారులు గుర్తిస్తారు.
• జనగణన 2011 మురికివాడల జనాభా: సుమారు 6.5 కోట్లు.
• అత్యధిక మురికివాడల జనాభా గల రాష్ట్రం: మహారాష్ట్ర.
• రెండో స్థానం: ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్.
• ముంబైలోని ధారావి (Dharavi) – ఆసియాలోని అతిపెద్ద మురికివాడల్లో ఒకటి.
• ఇతర పట్టణ సమస్యలు:
  1. గృహ కొరత (Housing shortage), అధిక అద్దెలు.
  2. తాగునీటి కొరత, మురుగునీటి వ్యవస్థ లోపం.
  3. ట్రాఫిక్ రద్దీ, వాయు, శబ్ద కాలుష్యం.
  4. ఘన వ్యర్థాల నిర్వహణ (Solid Waste Management) సమస్య.
  5. పట్టణ వరదలు (Urban Floods) – చెరువులు, నాలాల ఆక్రమణ వల్ల.
  6. అసంఘటిత రంగ ఉపాధి, పట్టణ పేదరికం.
• ఉష్ణ ద్వీపం (Urban Heat Island): కాంక్రీట్, తారు రోడ్లు, తక్కువ పచ్చదనం వల్ల నగరాలు చుట్టూ ఉన్న గ్రామీణ ప్రాంతాల కంటే వేడిగా ఉండే పరిస్థితి.
• పట్టణ విస్తరణ (Urban Sprawl): నగరం ప్రణాళిక లేకుండా పొలాల్లోకి, శివారు ప్రాంతాల్లోకి విస్తరించడం.

పట్టణ సమస్యలను పరిష్కరించడానికి కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు అనేక పథకాలు అమలు చేస్తున్నాయి. 2015 సంవత్సరం పట్టణ పథకాలకు చాలా ముఖ్యమైనది – ఒకేరోజు మూడు పెద్ద పథకాలు ప్రారంభమయ్యాయి.

• 74వ రాజ్యాంగ సవరణ, 1992: పట్టణ స్థానిక సంస్థలకు (మున్సిపాలిటీలు) రాజ్యాంగ హోదా.
• భాగం IXA, ఆర్టికల్స్ 243P నుండి 243ZG.
• 12వ షెడ్యూల్ – 18 అంశాలు (పట్టణ ప్రణాళిక, నీటి సరఫరా, మురికివాడల అభివృద్ధి మొదలైనవి).
• 1 జూన్ 1993 నుండి అమలు.
• JNNURM (జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ జాతీయ పట్టణ పునరుద్ధరణ మిషన్): డిసెంబర్ 2005 – పెద్ద నగరాల మౌలిక సదుపాయాల కోసం.
• స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ (పట్టణ): 2 అక్టోబర్ 2014.
• HRIDAY (వారసత్వ నగరాల అభివృద్ధి): జనవరి 2015 – తెలుగు రాష్ట్రాల నుండి అమరావతి, వరంగల్ ఎంపికయ్యాయి.
• 25 జూన్ 2015 – మూడు పథకాలు ఒకేసారి:
  1. స్మార్ట్ సిటీస్ మిషన్ (Smart Cities Mission) – 100 నగరాలు, 'స్మార్ట్ సిటీ ఛాలెంజ్' పోటీ ద్వారా ఎంపిక.
  2. AMRUT (అటల్ మిషన్ ఫర్ రెజువినేషన్ అండ్ అర్బన్ ట్రాన్స్‌ఫర్మేషన్) – 500 నగరాల్లో నీటి సరఫరా, మురుగునీరు, పార్కులు. AMRUT 2.0 – అక్టోబర్ 2021.
  3. ప్రధానమంత్రి ఆవాస్ యోజన – పట్టణ (PMAY-U) – అందరికీ ఇళ్లు.
• తెలుగు రాష్ట్రాల స్మార్ట్ సిటీలు:
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్: విశాఖపట్నం, కాకినాడ, తిరుపతి, అమరావతి.
  2. తెలంగాణ: వరంగల్, కరీంనగర్.
• DAY-NULM (దీనదయాళ్ అంత్యోదయ యోజన – జాతీయ పట్టణ జీవనోపాధి మిషన్): పట్టణ పేదలకు నైపుణ్యం, స్వయం సహాయక సంఘాలు.

వలస (Migration) అంటే ఒక వ్యక్తి తన నివాస స్థలాన్ని శాశ్వతంగా లేదా ఎక్కువ కాలం కోసం మరో ప్రాంతానికి మార్చడం. జనాభా మార్పుకు జననాలు, మరణాలతో పాటు వలస మూడో ముఖ్య కారణం.

• జనగణన వలసను రెండు విధాలుగా లెక్కిస్తుంది:
  1. జన్మస్థలం ఆధారంగా (Place of Birth): పుట్టిన చోటు కాకుండా వేరే చోట లెక్కించబడితే వలసదారు.
  2. చివరి నివాసం ఆధారంగా (Place of Last Residence): ఇంతకుముందు వేరే చోట నివసించి వచ్చినవారు.
• జనగణన 2011 వలసదారులు (చివరి నివాసం ఆధారంగా): సుమారు 45.6 కోట్లు – మొత్తం జనాభాలో సుమారు 37%.
• 2001లో సుమారు 31.4 కోట్లు.
• వలసదారుల్లో దాదాపు మూడింట రెండు వంతులు మహిళలే.
• దూరం ఆధారంగా రకాలు:
  1. జిల్లా లోపల (Intra-district) – అత్యధిక వలసలు ఇవే.
  2. జిల్లాల మధ్య (Inter-district), రాష్ట్రం లోపల.
  3. రాష్ట్రాల మధ్య (Inter-state).
  4. అంతర్జాతీయ (International) – ఉదా: గల్ఫ్, అమెరికాకు.
• నాలుగు వలస ప్రవాహాలు (Migration Streams):
  1. గ్రామీణ → గ్రామీణ (Rural to Rural) – అతిపెద్ద ప్రవాహం; ఎక్కువగా వివాహం వల్ల మహిళలు.
  2. గ్రామీణ → పట్టణ (Rural to Urban) – ఎక్కువగా ఉపాధి కోసం పురుషులు.
  3. పట్టణ → పట్టణ (Urban to Urban).
  4. పట్టణ → గ్రామీణ (Urban to Rural) – అతి చిన్నది.
• కాల వ్యవధి ఆధారంగా:
  1. శాశ్వత వలస (Permanent).
  2. కాలానుగుణ వలస (Seasonal) – ఉదా: పంట కోత, ఇటుక బట్టీలు, చెరకు నరకడం కోసం.
  3. రోజువారీ రాకపోకలు (Commuting) – గ్రామం నుండి పట్టణానికి రోజూ పనికి వెళ్లి రావడం.
• అంతర్గత వలస (Internal) vs బాహ్య వలస (External):
  1. దేశం లోపల – అంతర్గత
  2. దేశం బయటికి – బాహ్య/అంతర్జాతీయ.

ప్రజలు సొంత ఊరు వదిలి వెళ్లడానికి రెండు రకాల శక్తులు పని చేస్తాయి – సొంత ప్రాంతం నుండి బయటకు నెట్టే కారకాలు (Push Factors), కొత్త ప్రాంతం వైపు ఆకర్షించే కారకాలు (Pull Factors).

• పుష్ కారకాలు (నెట్టే కారణాలు):
  1. పేదరికం, నిరుద్యోగం, తక్కువ కూలి.
  2. కరువు, వరదలు, తుఫానులు వంటి ప్రకృతి విపత్తులు.
  3. భూమి లేకపోవడం, వ్యవసాయంలో నష్టాలు, అప్పులు.
  4. విద్య, ఆరోగ్య సౌకర్యాల లోపం.
  5. కుల/మత ఘర్షణలు, రాజకీయ అస్థిరత, ప్రాజెక్టుల వల్ల నిర్వాసితులు కావడం (Displacement).
• పుల్ కారకాలు (ఆకర్షించే కారణాలు):
  1. ఉపాధి అవకాశాలు, అధిక జీతాలు.
  2. మంచి విద్యా సంస్థలు, ఆసుపత్రులు.
  3. పట్టణ జీవనశైలి, వినోదం, భద్రత.
  4. బంధువులు, స్నేహితులు అప్పటికే అక్కడ ఉండటం.
• వలస సిద్ధాంతాలు:
  1. రావెన్‌స్టీన్ వలస నియమాలు (Ravenstein's Laws of Migration, 1885): ఎక్కువ మంది తక్కువ దూరం వలస వెళ్తారు; ప్రతి వలస ప్రవాహానికి ఒక ప్రతి-ప్రవాహం (Counter-stream) ఉంటుంది; దగ్గర దూరాల వలసలో మహిళలు ఎక్కువ.
  2. ఎవరెట్ లీ సిద్ధాంతం (Everett Lee, 1966): మూల ప్రాంతం, గమ్య ప్రాంతం కారకాలతో పాటు మధ్యలో ఉండే అడ్డంకులు (Intervening Obstacles) – దూరం, ఖర్చు, భాష – కూడా వలసను ప్రభావితం చేస్తాయి.
• వలసల ప్రభావాలు:
  1. ఆర్థిక: స్వస్థలానికి డబ్బు పంపడం (Remittances) – ప్రపంచంలో విదేశీ రెమిటెన్సులు అత్యధికంగా పొందే దేశం భారత్.
  2. జనాభా: మూల ప్రాంతంలో వృద్ధులు, మహిళలు మిగిలిపోవడం; గమ్య ప్రాంతంలో పురుషులు ఎక్కువ – లింగ నిష్పత్తిలో మార్పు.
  3. సామాజిక: కొత్త ఆలోచనలు, సాంస్కృతిక మిశ్రమం; కొన్నిసార్లు స్థానికులతో ఘర్షణలు.
  4. మేధో వలస (Brain Drain): చదువుకున్న నిపుణులు విదేశాలకు వెళ్లడం.

తెలుగు రాష్ట్రాల నుండి దేశంలోని ఇతర రాష్ట్రాలకు, గల్ఫ్ దేశాలకు, అమెరికాకు పెద్ద ఎత్తున వలసలు జరుగుతున్నాయి. అదే సమయంలో హైదరాబాద్ వంటి నగరాలు ఇతర రాష్ట్రాల కార్మికులను ఆకర్షిస్తున్నాయి.

• తెలంగాణ – గల్ఫ్ వలసలు: నిజామాబాద్, జగిత్యాల, కరీంనగర్, నిర్మల్ వంటి ఉత్తర తెలంగాణ జిల్లాల నుండి సౌదీ అరేబియా, UAE, ఒమన్, కువైట్ వంటి దేశాలకు ఎక్కువ మంది కార్మికులు వెళ్తారు.
• పాలమూరు వలస కూలీలు: మహబూబ్‌నగర్ (పాలమూరు) ప్రాంత కూలీలు దేశవ్యాప్తంగా నిర్మాణ, ప్రాజెక్టు పనులకు వెళ్లడం చాలా కాలంగా ప్రసిద్ధి.
• ఆంధ్రప్రదేశ్:
  1. కోస్తా, రాయలసీమ జిల్లాల నుండి గల్ఫ్‌కు
  2. ఉత్తరాంధ్ర (శ్రీకాకుళం) మత్స్యకారులు గుజరాత్ తీరానికి చేపల వేటకు వలస వెళ్తారు.
• ఉన్నత విద్య, IT ఉద్యోగాల కోసం అమెరికాకు వెళ్లే భారతీయుల్లో తెలుగువారి వాటా చాలా ఎక్కువ.
• దేశవ్యాప్త ధోరణి:
  1. అత్యధికంగా బయటికి వలస వెళ్లే రాష్ట్రాలు: ఉత్తరప్రదేశ్, బీహార్.
  2. అత్యధికంగా వలసదారులను ఆకర్షించే ప్రాంతాలు: మహారాష్ట్ర, ఢిల్లీ, గుజరాత్.
  3. ఆర్థిక సర్వే 2016–17 అంచనా: 2011–16 మధ్య ఏటా సుమారు 90 లక్షల మంది రాష్ట్రాల మధ్య వలస వెళ్లారు.
• వలస కార్మికుల చట్టాలు & పథకాలు:
  1. అంతర్రాష్ట్ర వలస కార్మికుల చట్టం 1979 (Inter-State Migrant Workmen Act) – ఇప్పుడు వృత్తిపరమైన భద్రత, ఆరోగ్య కోడ్ 2020 (OSH Code)లో విలీనం.
  2. ఎమిగ్రేషన్ చట్టం 1983 – విదేశాలకు వెళ్లే కార్మికుల రక్షణ (ECR పాస్‌పోర్ట్ విధానం).
  3. ఒకే దేశం ఒకే రేషన్ కార్డు (One Nation One Ration Card) – ఎక్కడైనా రేషన్ తీసుకునే సౌకర్యం.
  4. ఇ-శ్రమ్ పోర్టల్ (e-Shram) – ఆగస్టు 2021, అసంఘటిత కార్మికుల జాతీయ డేటాబేస్.
• కోవిడ్-19 తిరోగమన వలస (Reverse Migration), 2020:
  1. లాక్‌డౌన్ సమయంలో లక్షలాది కార్మికులు నగరాల నుండి స్వగ్రామాలకు తిరిగి వెళ్లారు
  2. 1 మే 2020 నుండి 'శ్రామిక్ స్పెషల్' రైళ్లు నడిపారు.