నీటిపారుదల & బహుళార్థక ప్రాజెక్టులు (Irrigation Projects)

భారతదేశంలో వర్షం ఏడాదిలో కొన్ని నెలలు మాత్రమే, అదీ అన్ని ప్రాంతాల్లో సమానంగా పడదు. అందుకే పంటలకు కృత్రిమంగా నీరు అందించే నీటిపారుదల (Irrigation) తప్పనిసరి. నీటిపారుదల వనరులు ప్రాంతాన్ని, నేలను, భూగర్భ జలాన్ని బట్టి మారుతాయి.

• బావులు & గొట్టపు బావులు (Wells & Tube Wells):
  1. దేశంలో అతిపెద్ద నీటిపారుదల వనరు – నికర సాగు విస్తీర్ణంలో సగానికి పైగా వీటితోనే.
  2. మెత్తని ఒండ్రు నేలలు ఉన్న ఉత్తర మైదానాల్లో (UP, పంజాబ్, హర్యానా, బిహార్) ఎక్కువ.
  3. అతిగా వాడటం వల్ల భూగర్భ జల మట్టం పడిపోవడం పెద్ద సమస్య.
• కాలువలు (Canals):
  1. నదులపై ఆనకట్టలు, బ్యారేజీలు కట్టి కాలువల ద్వారా నీరు అందించడం.
  2. ఉత్తర మైదానాలు, తీరప్రాంత డెల్టాలు (కృష్ణా, గోదావరి, కావేరి)లో ఎక్కువ.
  3. దేశంలో అత్యంత పొడవైన కాలువ – ఇందిరాగాంధీ కాలువ (రాజస్థాన్ కాలువ).
• చెరువులు (Tanks):
  1. గట్టి రాతి పొరలు ఉండి, భూగర్భ జలం తక్కువగా ఉండే దక్షిణ పీఠభూమిలో (తమిళనాడు, AP, తెలంగాణ, కర్ణాటక) ఎక్కువ.
  2. తెలంగాణలో కాకతీయుల కాలం నాటి గొలుసుకట్టు చెరువులు (రామప్ప, పాకాల, లక్నవరం, ఘనపురం) ప్రసిద్ధి.
  3. మిషన్ కాకతీయ (2015) – తెలంగాణ చెరువుల పూడిక తీత, పునరుద్ధరణ కార్యక్రమం.
• సూక్ష్మ నీటిపారుదల (Micro Irrigation):
  1. బిందు సేద్యం (Drip) – మొక్క వేరు దగ్గరే చుక్క చుక్కగా నీరు.
  2. తుంపర సేద్యం (Sprinkler) – వర్షంలా నీరు చల్లడం.
  3. తక్కువ నీటితో ఎక్కువ దిగుబడి; పండ్ల తోటలకు, మెట్ట ప్రాంతాలకు అనుకూలం.
• ప్రధానమంత్రి కృషి సించాయీ యోజన (PMKSY) – 2015
• నినాదాలు: 'హర్ ఖేత్ కో పానీ' (ప్రతి పొలానికి నీరు), 'మోర్ క్రాప్ పర్ డ్రాప్' (ప్రతి నీటి చుక్కకు ఎక్కువ పంట).

ఒకే ప్రాజెక్టుతో నీటిపారుదల, విద్యుత్, వరద నియంత్రణ, తాగునీరు వంటి ఎన్నో ప్రయోజనాలు పొందితే దాన్ని బహుళార్థక ప్రాజెక్టు (Multipurpose Project) అంటారు. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత ప్రణాళికల్లో వీటికి పెద్ద పీట వేశారు.

జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ ఆనకట్టలను 'ఆధునిక భారత దేవాలయాలు (Temples of Modern India)' అన్నారు.

• ప్రయోజనాలు:
  1. నీటిపారుదల, జల విద్యుత్ (Hydroelectricity).
  2. వరద నియంత్రణ, తాగునీరు, పరిశ్రమలకు నీరు.
  3. మత్స్య పెంపకం, అంతర్గత జల రవాణా, పర్యాటకం.
• దామోదర్ లోయ కార్పొరేషన్ (DVC):
  1. 1948లో ఏర్పాటు – స్వతంత్ర భారత తొలి బహుళార్థక నదీలోయ ప్రాజెక్టు.
  2. అమెరికాలోని టెన్నెస్సీ లోయ అథారిటీ (TVA) నమూనాలో రూపొందించారు.
  3. జార్ఖండ్, పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రాల్లో.
  4. దామోదర్ నదిని తరచూ వరదల వల్ల 'బెంగాల్ దుఃఖదాయిని (Sorrow of Bengal)' అనేవారు.
  5. ఆనకట్టలు: తిలైయా, కోనార్, మైథాన్, పంచేట్.
• నదుల 'దుఃఖదాయిని' పేర్లు:
  1. కోసి – 'బిహార్ దుఃఖదాయిని (Sorrow of Bihar)'; తరచూ మార్గం మార్చుకుంటుంది.
  2. దామోదర్ – 'బెంగాల్ దుఃఖదాయిని'.
• విమర్శలు, ఉద్యమాలు:
  1. పెద్ద ప్రాజెక్టుల వల్ల గ్రామాలు మునిగిపోవడం, గిరిజనుల నిర్వాసనం (Displacement), అడవుల నష్టం.
  2. నర్మదా బచావో ఆందోళన్ – మేధా పాట్కర్ (సర్దార్ సరోవర్‌కు వ్యతిరేకంగా).
  3. తెహ్రీ ఆనకట్ట వ్యతిరేక ఉద్యమం – సుందర్‌లాల్ బహుగుణ.
  4. పోలవరం ప్రాజెక్టు వల్ల AP, తెలంగాణ, ఒడిశా, ఛత్తీస్‌గఢ్ గిరిజన గ్రామాల ముంపు సమస్య.

హిమాలయ నదులు ఏడాది పొడవునా నీటితో ప్రవహిస్తాయి (మంచు కరగడం వల్ల). అందుకే ఉత్తర భారతంలో ఎత్తైన ఆనకట్టలు, పొడవైన కాలువలు నిర్మించారు. 'ప్రాజెక్టు – నది – రాష్ట్రం' జంటలు పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడుగుతారు.

• భాక్రా నంగల్ ప్రాజెక్టు (Bhakra Nangal):
  1. సట్లెజ్ నదిపై; భాక్రా ఆనకట్ట హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లో, నంగల్ ఆనకట్ట పంజాబ్‌లో.
  2. జలాశయం పేరు – గోవింద్ సాగర్ (Gobind Sagar).
  3. దేశంలోని ఎత్తైన స్ట్రెయిట్ గ్రావిటీ ఆనకట్టల్లో ఒకటి (దాదాపు 226 మీ.).
  4. పంజాబ్, హర్యానా, రాజస్థాన్ ఉమ్మడి ప్రాజెక్టు.
• తెహ్రీ ఆనకట్ట (Tehri Dam): భాగీరథి నదిపై, ఉత్తరాఖండ్ – భారత్‌లో అత్యంత ఎత్తైన ఆనకట్ట (దాదాపు 260 మీ.).
• ఇందిరాగాంధీ కాలువ (Rajasthan Canal):
  1. సట్లెజ్–బియాస్ సంగమం వద్ద పంజాబ్‌లోని హరికే బ్యారేజీ (Harike Barrage) నుండి మొదలవుతుంది.
  2. థార్ ఎడారికి నీరు అందిస్తుంది – దేశంలో అత్యంత పొడవైన కాలువ.
• పాంగ్ ఆనకట్ట:
  1. బియాస్ నదిపై, హిమాచల్ ప్రదేశ్
  2. జలాశయం – మహారాణా ప్రతాప్ సాగర్.
• రిహంద్ ప్రాజెక్టు:
  1. రిహంద్ నదిపై (సోన్ ఉపనది), ఉత్తరప్రదేశ్
  2. జలాశయం – గోవింద్ వల్లభ్ పంత్ సాగర్.
• చంబల్ లోయ ప్రాజెక్టు: మధ్యప్రదేశ్–రాజస్థాన్ ఉమ్మడి.
• గాంధీ సాగర్ (MP), రాణా ప్రతాప్ సాగర్ (రావత్‌భాటా, రాజస్థాన్), జవహర్ సాగర్, కోటా బ్యారేజీ.
• కోసి ప్రాజెక్టు: కోసి నదిపై – బిహార్, నేపాల్ సహకారంతో.
• ఫరక్కా బ్యారేజీ: గంగా నదిపై, పశ్చిమ బెంగాల్ (1975) – హుగ్లీ నదిలోకి నీరు మళ్లించి కోల్‌కతా ఓడరేవులో పూడిక తగ్గించడం లక్ష్యం. బంగ్లాదేశ్‌తో గంగా జలాల ఒప్పందం (1996)కు కేంద్రం.
• సలాల్ ప్రాజెక్టు: చీనాబ్ నదిపై, జమ్మూ & కశ్మీర్.

ద్వీపకల్ప నదులైన మహానది, నర్మద, తపతి, కృష్ణ ఉపనదులపై కూడా ఎన్నో పెద్ద ప్రాజెక్టులు ఉన్నాయి. వీటిలో పొడవైన ఆనకట్ట, అతిపెద్ద వివాదాస్పద ప్రాజెక్టు వంటి 'రికార్డులు' పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• హిరాకుడ్ ఆనకట్ట (Hirakud Dam):
  1. మహానది నదిపై, సంబల్‌పూర్ దగ్గర, ఒడిశా.
  2. భారత్‌లో అత్యంత పొడవైన ఆనకట్ట – ప్రధాన ఆనకట్ట దాదాపు 4.8 కి.మీ.; కట్టలు (Dykes) కలిపి దాదాపు 25.8 కి.మీ.
  3. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత ప్రారంభమైన తొలి పెద్ద బహుళార్థక ప్రాజెక్టుల్లో ఒకటి.
• సర్దార్ సరోవర్ ప్రాజెక్టు (Sardar Sarovar):
  1. నర్మదా నదిపై, కేవడియా (నవాగాం) దగ్గర, గుజరాత్.
  2. గుజరాత్, మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర, రాజస్థాన్‌లకు ప్రయోజనం.
  3. 2017లో జాతికి అంకితం చేశారు.
  4. దీని దిగువన సర్దార్ వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్ విగ్రహం – 'Statue of Unity' (ప్రపంచంలో అత్యంత ఎత్తైన విగ్రహం, 182 మీ.).
  5. నర్మదా బచావో ఆందోళన్ (మేధా పాట్కర్) – నిర్వాసితుల తరఫున ఉద్యమం.
• ఇందిరా సాగర్ (నర్మద): నర్మదా నదిపై, మధ్యప్రదేశ్ (పునాసా దగ్గర).
• ఉకాయ్ & కాక్రాపార్: తపతి నదిపై, గుజరాత్.
• కోయ్నా ప్రాజెక్టు:
  1. కోయ్నా నది (కృష్ణా ఉపనది), మహారాష్ట్ర – జల విద్యుత్‌కు ప్రసిద్ధి
  2. 1967 కోయ్నానగర్ భూకంపం.
• మాచ్‌ఖండ్ ప్రాజెక్టు: మాచ్‌ఖండ్ (సీలేరు ఎగువ భాగం) నదిపై – ఆంధ్రప్రదేశ్–ఒడిశా ఉమ్మడి జల విద్యుత్ ప్రాజెక్టు.
• కెన్–బెట్వా నదుల అనుసంధానం:
  1. మధ్యప్రదేశ్–ఉత్తరప్రదేశ్ (బుందేల్‌ఖండ్)
  2. జాతీయ దృక్పథ ప్రణాళిక కింద తొలి నదుల అనుసంధాన ప్రాజెక్టు
  3. డిసెంబర్ 2024లో శంకుస్థాపన.

దక్షిణ భారత నదులు వర్షాధారమైనవి – వేసవిలో ప్రవాహం బాగా తగ్గుతుంది. అందుకే ఇక్కడ వర్షాకాలపు నీటిని నిల్వ చేసే జలాశయాలు చాలా ముఖ్యం. కావేరి, కృష్ణ, పెరియార్ నదులపై ఉన్న ప్రాజెక్టులు అంతర్రాష్ట్ర వివాదాలకు కూడా కేంద్రాలు.

• కావేరి నది ప్రాజెక్టులు:
  1. కృష్ణరాజసాగర్ (KRS) – మండ్య జిల్లా, కర్ణాటక; ఇంజనీర్ సర్ ఎం. విశ్వేశ్వరయ్య రూపకల్పన; దిగువన బృందావన్ గార్డెన్స్.
  2. మెట్టూరు ఆనకట్ట – తమిళనాడు; జలాశయం స్టాన్లీ రిజర్వాయర్.
  3. గ్రాండ్ ఆనకట్ట (కల్లణై) – చోళ రాజు కరికాల చోళుడు నిర్మించిన అతి ప్రాచీన ఆనకట్ట, తమిళనాడు.
  4. శివసముద్రం – కావేరిపై తొలి పెద్ద జల విద్యుత్ కేంద్రం (1902).
• తుంగభద్ర ఆనకట్ట:
  1. తుంగభద్ర నదిపై (కృష్ణా ఉపనది), హోస్పేట్ దగ్గర, కర్ణాటక.
  2. కర్ణాటక, ఆంధ్రప్రదేశ్ (రాయలసీమ), తెలంగాణకు నీరు; తుంగభద్ర బోర్డు నిర్వహిస్తుంది.
  3. తుంగభద్ర ఎగువ, దిగువ కాలువలు, కర్నూలు–కడప (KC) కాలువ రాయలసీమకు ముఖ్యం.
• ఆల్మట్టి ఆనకట్ట: కృష్ణా నదిపై, కర్ణాటక – దీని ఎత్తు పెంపుపై AP, తెలంగాణ అభ్యంతరం తెలుపుతున్నాయి.
• పెరియార్ నది (కేరళ):
  1. ఇడుక్కి ఆర్చ్ ఆనకట్ట – జల విద్యుత్.
  2. ముల్లపెరియార్ ఆనకట్ట – కేరళలో ఉన్నా తమిళనాడు నిర్వహిస్తుంది; ఈ రెండు రాష్ట్రాల మధ్య వివాదం.
• శరావతి: కర్ణాటక – జోగ్ జలపాతం దగ్గర జల విద్యుత్.
• తెలుగు గంగ ప్రాజెక్టు:
  1. కృష్ణా జలాలను (శ్రీశైలం నుండి) చెన్నై తాగునీటి కోసం, రాయలసీమ సాగుకు అందించే ప్రాజెక్టు
  2. 1983లో ఎన్.టి. రామారావు, ఎం.జి. రామచంద్రన్ కాలంలో ప్రారంభం.

కృష్ణా నది మహారాష్ట్రలోని మహాబలేశ్వర్ వద్ద పుట్టి, కర్ణాటక, తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ గుండా ప్రవహించి బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది. తెలుగు రాష్ట్రాలకు ఇది జీవనాడి.

రాష్ట్ర విభజన తర్వాత ఈ ప్రాజెక్టుల నిర్వహణకు కృష్ణా నదీ యాజమాన్య బోర్డు (KRMB) ఏర్పడింది.

• నాగార్జునసాగర్ ప్రాజెక్టు (Nagarjuna Sagar):
  1. కృష్ణా నదిపై, నల్గొండ (తెలంగాణ) – పల్నాడు (AP) సరిహద్దులో.
  2. 10 డిసెంబర్ 1955న జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ శంకుస్థాపన చేశారు.
  3. ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద రాతి కట్టడపు (Masonry) ఆనకట్టల్లో ఒకటి.
  4. కుడి కాలువ – జవహర్ కాలువ (AP – గుంటూరు, ప్రకాశం); ఎడమ కాలువ – లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి కాలువ (తెలంగాణ – నల్గొండ, ఖమ్మం; AP – కృష్ణా).
  5. జలాశయంలో నాగార్జునకొండ దీవి – బౌద్ధ అవశేషాల మ్యూజియం.
• శ్రీశైలం ప్రాజెక్టు (Srisailam):
  1. కృష్ణా నదిపై, నంద్యాల (AP) – నాగర్‌కర్నూల్ (తెలంగాణ) సరిహద్దులో, నల్లమల అడవుల్లో.
  2. జలాశయం పేరు – నీలం సంజీవరెడ్డి సాగర్.
  3. ప్రధానంగా జల విద్యుత్ ప్రాజెక్టు; కుడిగట్టు కేంద్రం AP, ఎడమగట్టు భూగర్భ విద్యుత్ కేంద్రం తెలంగాణ.
  4. శ్రీశైలం నుండి తెలుగు గంగ, SRBC, హంద్రీ–నీవా, పోతిరెడ్డిపాడు ద్వారా రాయలసీమకు నీరు.
• పులిచింతల ప్రాజెక్టు:
  1. కృష్ణా నదిపై, పల్నాడు (AP) – సూర్యాపేట (తెలంగాణ)
  2. పేరు – డా. కె.ఎల్. రావు సాగర్.
• ప్రకాశం బ్యారేజీ: విజయవాడ వద్ద కృష్ణా నదిపై (1957) – కృష్ణా డెల్టాకు నీరు. ఇక్కడే బ్రిటిష్ కాలంలో 1850లలో కృష్ణా ఆనకట్ట (Anicut) కట్టారు.
• జూరాల ప్రాజెక్టు: ప్రియదర్శిని జూరాల – కృష్ణా నది తెలంగాణలోకి ప్రవేశించే చోట, జోగులాంబ గద్వాల జిల్లా.
• పాలమూరు–రంగారెడ్డి ఎత్తిపోతల పథకం: కృష్ణా జలాలను దక్షిణ తెలంగాణకు ఎత్తిపోసే ప్రాజెక్టు.

గోదావరి – ద్వీపకల్ప భారతంలో అతి పొడవైన నది, 'దక్షిణ గంగ (Dakshina Ganga)'. మహారాష్ట్రలోని త్రయంబకేశ్వర్ (నాసిక్) వద్ద పుట్టి తెలంగాణ, AP గుండా ప్రవహిస్తుంది. రాష్ట్ర విభజన తర్వాత గోదావరి నదీ యాజమాన్య బోర్డు (GRMB) ఏర్పడింది.

• పోలవరం ప్రాజెక్టు (ఇందిరా సాగర్):
  1. గోదావరి నదిపై, రాజమహేంద్రవరానికి ఎగువన పోలవరం వద్ద, ఆంధ్రప్రదేశ్.
  2. AP పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2014, సెక్షన్ 90 ప్రకారం 'జాతీయ ప్రాజెక్టు (National Project)' – నిర్మాణ ఖర్చు కేంద్రానిదే.
  3. కుడి కాలువ – గోదావరి నీటిని కృష్ణా నదికి తరలిస్తుంది; ఎడమ కాలువ – ఉత్తరాంధ్ర (విశాఖపట్నం) వైపు.
  4. ముంపు ప్రాంతాల కోసం తెలంగాణలోని 7 మండలాలను 2014లో AP లో కలిపారు.
  5. పట్టిసీమ ఎత్తిపోతల పథకం (2015) – గోదావరి–కృష్ణా నదులను అనుసంధానం చేసిన తొలి పథకం.
• ధవళేశ్వరం ఆనకట్ట (సర్ ఆర్థర్ కాటన్ బ్యారేజీ):
  1. రాజమహేంద్రవరం దగ్గర; సర్ ఆర్థర్ కాటన్ 1847–1852 మధ్య నిర్మించారు.
  2. ఉభయ గోదావరి డెల్టాను సస్యశ్యామలం చేసింది – అందుకే కాటన్‌ను గోదావరి జిల్లాల ప్రజలు దేవుడిలా పూజిస్తారు.
• కాళేశ్వరం ఎత్తిపోతల పథకం (Kaleshwaram Lift Irrigation Project):
  1. గోదావరి నదిపై, జయశంకర్ భూపాలపల్లి జిల్లా, తెలంగాణ.
  2. మేడిగడ్డ (లక్ష్మీ) బ్యారేజీ నుండి నీటిని అనేక దశల్లో ఎత్తిపోస్తుంది – ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద బహుళ దశల ఎత్తిపోతల పథకాల్లో ఒకటి.
  3. 21 జూన్ 2019న ప్రారంభించారు.
• శ్రీరామసాగర్ ప్రాజెక్టు (పోచంపాడు):
  1. గోదావరిపై, నిజామాబాద్–నిర్మల్ సరిహద్దు
  2. ఉత్తర తెలంగాణకు నీరు (కాకతీయ కాలువ).
• నిజాంసాగర్: మంజీరా నదిపై (గోదావరి ఉపనది), కామారెడ్డి జిల్లా – నిజాం కాలంలో 1931లో పూర్తి.
• సింగూరు: మంజీరాపై, సంగారెడ్డి – హైదరాబాద్ తాగునీటి వనరుల్లో ఒకటి.
• మిషన్ భగీరథ:
  1. తెలంగాణ ఇంటింటికీ నల్లా నీటి పథకం
  2. ఆగస్టు 2016లో గజ్వేల్ (కోమటిబండ) వద్ద ప్రధాని ప్రారంభించారు.

ఒక నది అనేక రాష్ట్రాల గుండా ప్రవహిస్తే, నీటి వాటా కోసం రాష్ట్రాల మధ్య వివాదాలు వస్తాయి. వీటి పరిష్కారానికి రాజ్యాంగం, పార్లమెంటు చట్టాలు ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు చేశాయి. AP, తెలంగాణకు కృష్ణా, గోదావరి ట్రిబ్యునళ్లు చాలా ముఖ్యం.

• రాజ్యాంగ ఆధారం:
  1. ఆర్టికల్ 262 – అంతర్రాష్ట్ర నదీ జల వివాదాల పరిష్కారానికి పార్లమెంటు చట్టం చేయవచ్చు
  2. ఆ వివాదాలపై సుప్రీంకోర్టు, ఇతర కోర్టుల అధికార పరిధిని మినహాయించవచ్చు.
• చట్టాలు:
  1. అంతర్రాష్ట్ర నదీ జల వివాదాల చట్టం, 1956 (Inter-State River Water Disputes Act)
  2. నదీ బోర్డుల చట్టం, 1956.
• కృష్ణా జల వివాదాల ట్రిబ్యునళ్లు:
  1. KWDT-I – జస్టిస్ ఆర్.ఎస్. బచావత్ అధ్యక్షతన (1969లో ఏర్పాటు); మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక, ఉమ్మడి AP మధ్య నీటి కేటాయింపు.
  2. KWDT-II – జస్టిస్ బ్రిజేష్ కుమార్ అధ్యక్షతన (2004లో ఏర్పాటు).
• గోదావరి జల వివాదాల ట్రిబ్యునల్:
  1. జస్టిస్ బచావత్ అధ్యక్షతన (1969)
  2. తీర్పు 1980.
• కావేరి వివాదం:
  1. కర్ణాటక, తమిళనాడు, కేరళ, పుదుచ్చేరి
  2. ట్రిబ్యునల్ 1990లో ఏర్పాటు
  3. 2018లో సుప్రీంకోర్టు తుది తీర్పు
  4. తర్వాత కావేరి జల యాజమాన్య ప్రాధికార సంస్థ (CWMA) ఏర్పడింది.
• వంశధార వివాదం:
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్ – ఒడిశా
  2. వంశధార ట్రిబ్యునల్ 2010లో ఏర్పాటు.
• ఇతర వివాదాలు: మహాదాయి (గోవా, కర్ణాటక, మహారాష్ట్ర), రావి–బియాస్ (పంజాబ్, హర్యానా, రాజస్థాన్), నర్మద (గుజరాత్, MP, మహారాష్ట్ర, రాజస్థాన్).
• సింధూ జలాల ఒప్పందం (Indus Waters Treaty):
  1. 1960లో భారత్ (నెహ్రూ) – పాకిస్తాన్ (అయూబ్ ఖాన్) మధ్య, ప్రపంచ బ్యాంకు మధ్యవర్తిత్వంతో, కరాచీలో.
  2. తూర్పు నదులు (రావి, బియాస్, సట్లెజ్) – భారత్‌కు; పశ్చిమ నదులు (సింధు, జీలం, చీనాబ్) – ప్రధానంగా పాకిస్తాన్‌కు.
  3. పహల్గామ్ ఉగ్రదాడి తర్వాత ఏప్రిల్ 2025లో భారత్ ఈ ఒప్పందాన్ని నిలుపుదల (In Abeyance)లో ఉంచింది.
• నదుల అనుసంధానం:
  1. జాతీయ దృక్పథ ప్రణాళిక (National Perspective Plan) – 1980
  2. జాతీయ జల అభివృద్ధి సంస్థ (NWDA) – 1982.