భారత పర్యావరణ చట్టాలు (Environmental Laws)

భారత రాజ్యాంగం మొదట్లో పర్యావరణం గురించి నేరుగా ప్రస్తావించలేదు. 1972 స్టాక్‌హోమ్ సదస్సు తర్వాత 42వ రాజ్యాంగ సవరణ (1976) ద్వారా పర్యావరణ రక్షణను రాజ్యాంగంలో చేర్చారు.

• ఆర్టికల్ 48A (ఆదేశిక సూత్రం): పర్యావరణాన్ని పరిరక్షించి, మెరుగుపరచడం, అడవులు, వన్యజీవులను కాపాడటం రాజ్యం (State) బాధ్యత. 42వ సవరణ (1976) ద్వారా చేర్చారు.
• ఆర్టికల్ 51A(g) (ప్రాథమిక విధి):
  1. అడవులు, సరస్సులు, నదులు, వన్యప్రాణులతో కూడిన సహజ పర్యావరణాన్ని పరిరక్షించడం, మెరుగుపరచడం
  2. జీవుల పట్ల కరుణ కలిగి ఉండటం – ప్రతి పౌరుడి విధి. ఇది కూడా 42వ సవరణ ద్వారానే వచ్చింది.
• ఆర్టికల్ 21 (జీవించే హక్కు): సుప్రీంకోర్టు ప్రకారం కాలుష్య రహిత, ఆరోగ్యకర పర్యావరణంలో జీవించే హక్కు ఆర్టికల్ 21లో భాగం (సుభాష్ కుమార్ వర్సెస్ బీహార్ రాష్ట్రం, 1991).
• సమవర్తి జాబితా (Concurrent List): 42వ సవరణ ద్వారా 'అడవులు' (ఎంట్రీ 17A), 'వన్య జంతువులు, పక్షుల పరిరక్షణ' (ఎంట్రీ 17B)లను రాష్ట్ర జాబితా నుండి సమవర్తి జాబితాకు మార్చారు. జనాభా నియంత్రణ, విద్య కూడా అప్పుడే మారాయి.
• రాష్ట్ర జాబితా: ప్రజారోగ్యం, పారిశుధ్యం (ఎంట్రీ 6), నీరు (ఎంట్రీ 17 – నీటి సరఫరా, నీటిపారుదల) రాష్ట్ర పరిధిలో.
• ఆర్టికల్ 253: అంతర్జాతీయ ఒప్పందాలను అమలు చేయడానికి పార్లమెంటుకు రాష్ట్ర జాబితా అంశాలపై కూడా చట్టం చేసే అధికారం. పర్యావరణ (రక్షణ) చట్టం 1986కు ఇదే ఆధారం.
• ఆర్టికల్ 32, 226: పర్యావరణ ఉల్లంఘనలపై సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టుల్లో రిట్ పిటిషన్ వేయవచ్చు.
• ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యం (PIL): పర్యావరణ కేసుల్లో ప్రధాన సాధనం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 48A – రాజ్యం చేయాలి (DPSP); 51A(g) – పౌరుడు చేయాలి (విధి); 21 – హక్కు. మూడూ వేర్వేరు.

కాలుష్య నియంత్రణకు సంబంధించిన తొలి ప్రధాన చట్టాలు జల చట్టం 1974, వాయు చట్టం 1981. ఈ చట్టాల ద్వారానే కేంద్ర, రాష్ట్ర కాలుష్య నియంత్రణ మండళ్లు ఏర్పడ్డాయి.

• జల (కాలుష్య నివారణ & నియంత్రణ) చట్టం 1974 (Water Act):
  1. నీటి కాలుష్యాన్ని నివారించి, నీటి నాణ్యత కాపాడే మొదటి చట్టం.
  2. ఈ చట్టం ద్వారా కేంద్ర కాలుష్య నియంత్రణ మండలి (CPCB) 1974లో ఏర్పడింది. రాష్ట్రాల్లో రాష్ట్ర కాలుష్య నియంత్రణ మండళ్లు (SPCBs).
  3. 1988లో సవరించి, మండళ్లకు మూసివేత ఆదేశాలు జారీచేసే అధికారాలు ఇచ్చారు.
  4. నీటి వనరుల్లోకి కాలుష్యకారకాలను వదలడానికి మండలి అనుమతి (Consent) తప్పనిసరి.
• జల సెస్ చట్టం 1977 (Water Cess Act): పరిశ్రమల నీటి వినియోగంపై సెస్ విధించి, కాలుష్య నియంత్రణ మండళ్ల వనరులు పెంచడానికి.
• వాయు (కాలుష్య నివారణ & నియంత్రణ) చట్టం 1981 (Air Act):
  1. 1972 స్టాక్‌హోమ్ సదస్సు నిర్ణయాల అమలు కోసం రూపొందింది.
  2. వాయు కాలుష్య నివారణ, నియంత్రణ, తగ్గింపు లక్ష్యం.
  3. 1987 సవరణతో శబ్ద కాలుష్యాన్ని కూడా 'వాయు కాలుష్యం' నిర్వచనంలో చేర్చారు.
  4. కాలుష్య నియంత్రణ ప్రాంతాలు (Air Pollution Control Areas) ప్రకటించే అధికారం రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి.
• CPCB (Central Pollution Control Board): పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖ కింద ఉండే చట్టబద్ధ సంస్థ. ప్రధాన కార్యాలయం ఢిల్లీ. జాతీయ గాలి నాణ్యత పర్యవేక్షణ చేస్తుంది.
• SPCB:
  1. ప్రతి రాష్ట్రంలో
  2. తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లకు వేర్వేరు మండళ్లు ఉన్నాయి.
• ప్రధాన ఉద్దేశం: కాలుష్యం చేసేవారికి అనుమతులు (Consent to Establish, Consent to Operate) ఇవ్వడం, పర్యవేక్షించడం, ఉల్లంఘనలపై చర్యలు తీసుకోవడం.

పర్యావరణ (రక్షణ) చట్టం 1986 (Environment Protection Act – EPA) భారత్‌లో పర్యావరణ రక్షణకు 'గొడుగు చట్టం' (Umbrella Legislation). భోపాల్ వాయు దుర్ఘటన (1984) తర్వాత కఠినమైన చట్టం అవసరమని భావించి ఇది రూపొందింది.

• నేపథ్యం: 1972 స్టాక్‌హోమ్ సదస్సు నిర్ణయాలు, భోపాల్ దుర్ఘటన (2–3 డిసెంబర్ 1984).
• అమలు: 19 నవంబర్ 1986 నుండి (ఇందిరా గాంధీ జన్మదినం). ఈ చట్టం మొత్తం భారత్‌కు వర్తిస్తుంది.
• రాజ్యాంగ ఆధారం: ఆర్టికల్ 253 (అంతర్జాతీయ ఒప్పందాల అమలు).
• 'పర్యావరణం' నిర్వచనం: నీరు, గాలి, భూమి, మనుషులు, జంతువులు, మొక్కలు, సూక్ష్మజీవులు, ఆస్తి మరియు వీటి మధ్య పరస్పర సంబంధం.
• కేంద్ర ప్రభుత్వ అధికారాలు (సెక్షన్ 3):
  1. పర్యావరణ నాణ్యత ప్రమాణాలు నిర్ణయించడం
  2. కాలుష్య ఉద్గార ప్రమాణాలు
  3. పరిశ్రమల ప్రదేశాలపై పరిమితులు
  4. ప్రమాదకర పదార్థాల నిర్వహణ నియమాలు
  5. ప్రమాద నివారణ చర్యలు
• EPA కింద వచ్చిన ముఖ్య నియమాలు/నోటిఫికేషన్లు:
  1. తీర నియంత్రణ ప్రాంత నోటిఫికేషన్ (CRZ) 1991
  2. EIA నోటిఫికేషన్ 1994, 2006
  3. శబ్ద కాలుష్య నియమాలు 2000
  4. ఘన వ్యర్థాలు, ప్లాస్టిక్, ఇ-వ్యర్థాలు, బయోమెడికల్ వ్యర్థాల నియమాలు
• ఉల్లంఘనకు శిక్షలు: జైలు శిక్ష, జరిమానా (ఉల్లంఘన తీవ్రతను బట్టి). కంపెనీల విషయంలో బాధ్యులైన అధికారులు కూడా శిక్షార్హులు.
• కేంద్ర పర్యావరణ, అటవీ, వాతావరణ మార్పు మంత్రిత్వ శాఖ (MoEFCC): EPA అమలు చేసే నోడల్ శాఖ.

ఒక కొత్త ప్రాజెక్టు (ఫ్యాక్టరీ, ఆనకట్ట, గని, రహదారి) పర్యావరణంపై ఎలాంటి ప్రభావం చూపుతుందో ముందుగానే అంచనా వేయడాన్ని పర్యావరణ ప్రభావ అంచనా (Environmental Impact Assessment – EIA) అంటారు.

• చరిత్ర: భారత్‌లో 1978–79లో నదీలోయ ప్రాజెక్టులకు EIA మొదలైంది. 27 జనవరి 1994న EPA 1986 కింద తొలి చట్టబద్ధ EIA నోటిఫికేషన్ వచ్చింది. 14 సెప్టెంబర్ 2006న కొత్త EIA నోటిఫికేషన్ వచ్చింది (ప్రస్తుత ప్రధాన చట్రం).
• కేటగిరీలు (2006 నోటిఫికేషన్):
  1. కేటగిరీ A: జాతీయ స్థాయి ప్రాముఖ్యత గల పెద్ద ప్రాజెక్టులు; కేంద్ర పర్యావరణ శాఖ (MoEFCC) పరిధి. నిపుణుల అంచనా కమిటీ (EAC) పరిశీలన.
  2. కేటగిరీ B: చిన్న ప్రాజెక్టులు; రాష్ట్ర స్థాయి పర్యావరణ ప్రభావ అంచనా అథారిటీ (SEIAA) పరిధి. B1 (EIA అవసరం), B2 (అవసరం లేదు).
• EIA దశలు: స్క్రీనింగ్ (అవసరమా కాదా) → స్కోపింగ్ (ఏ అంశాలు పరిశీలించాలి) → ప్రభావ అంచనా నివేదిక తయారీ → ప్రజా విచారణ (Public Hearing) → అంచనా కమిటీ పరిశీలన → పర్యావరణ అనుమతి (Environmental Clearance – EC) లేదా తిరస్కరణ.
• ప్రజా విచారణ (Public Hearing): ప్రాజెక్టు ప్రభావానికి గురయ్యే స్థానిక ప్రజల అభిప్రాయాలు వినే దశ.
• ఏ ప్రాజెక్టులకు: గనులు, థర్మల్ విద్యుత్, నదీలోయ ప్రాజెక్టులు, పెద్ద రసాయన, ఉక్కు పరిశ్రమలు, రహదారులు, విమానాశ్రయాలు మొదలైనవి.
• తీర నియంత్రణ ప్రాంతం (CRZ):
  1. 1991లో తొలి నోటిఫికేషన్
  2. తరువాత 2011, 2019. అధిక ఆటుపోటు రేఖ (HTL) నుండి నిర్దిష్ట దూరం వరకు కార్యకలాపాలపై నియంత్రణ.
• పర్యావరణ సున్నిత ప్రాంతాలు (Eco-Sensitive Zones): జాతీయ పార్కులు, అభయారణ్యాల చుట్టూ కార్యకలాపాల నియంత్రణ.

పర్యావరణానికి సంబంధించిన చట్టాలు చాలా ఉన్నాయి. పరీక్షల్లో 'ఏ చట్టం ఏ సంవత్సరంలో వచ్చింది?' అనే ప్రశ్నలు వస్తాయి. కింది జాబితాను గుర్తుంచుకోండి.

• భారత అటవీ చట్టం 1927 (Indian Forest Act):
  1. బ్రిటిష్ కాలం నాటి చట్టం
  2. రిజర్వు, రక్షిత, గ్రామ అడవుల వర్గీకరణ.
• వన్యప్రాణి (రక్షణ) చట్టం 1972 (Wildlife Protection Act): జంతువుల వేట నిషేధం, అభయారణ్యాలు, జాతీయ పార్కుల ఏర్పాటు.
• జల చట్టం 1974
• జల సెస్ చట్టం 1977.
• అటవీ (సంరక్షణ) చట్టం 1980 (Forest Conservation Act): అటవీ భూమిని అటవీయేతర అవసరాలకు మళ్లించాలంటే కేంద్ర అనుమతి తప్పనిసరి.
• వాయు చట్టం 1981.
• పర్యావరణ (రక్షణ) చట్టం 1986.
• ప్రమాదకర వ్యర్థాల నియమాలు 1989: ప్రమాదకర వ్యర్థాల నిర్వహణ.
• ప్రజా బాధ్యత బీమా చట్టం 1991 (Public Liability Insurance Act): ప్రమాదకర పదార్థాల ప్రమాదాల బాధితులకు తక్షణ పరిహారం కోసం బీమా తప్పనిసరి.
• జాతీయ పర్యావరణ ట్రిబ్యునల్ చట్టం 1995:
  1. ఇది ఆచరణలోకి రాలేదు
  2. తర్వాత NGT చట్టం వచ్చింది.
• జాతీయ పర్యావరణ అప్పీలేట్ అథారిటీ చట్టం 1997.
• జీవవైవిధ్య చట్టం 2002 (Biological Diversity Act):
  1. జీవ వనరులు, సంప్రదాయ జ్ఞానం పరిరక్షణ
  2. నేషనల్ బయోడైవర్సిటీ అథారిటీ (NBA) – చెన్నై.
• అటవీ హక్కుల చట్టం 2006 (Forest Rights Act): గిరిజనులు, సంప్రదాయ అటవీ నివాసుల హక్కుల గుర్తింపు.
• జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్ చట్టం 2010 (NGT Act): పర్యావరణ వివాదాల సత్వర పరిష్కారం.
• ఇతర:
  1. ఇంధన సంరక్షణ చట్టం 2001
  2. మోటారు వాహనాల చట్టంలో కాలుష్య నియంత్రణ నిబంధనలు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 72 వన్యప్రాణి – 74 జలం – 80 అడవి (సంరక్షణ) – 81 వాయువు – 86 పర్యావరణ రక్షణ. 7-4-0-1-6 అంకెల క్రమంలో 'వన్య, జల, అటవీ, వాయు, పర్యావరణ' అని గుర్తుంచుకోండి.

భారత సుప్రీంకోర్టు పర్యావరణ రక్షణలో కీలక పాత్ర పోషించింది. అనేక కేసుల్లో కొత్త సూత్రాలు ప్రకటించింది. ఈ సూత్రాలు, కేసుల పేర్లు పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• కాలుష్యకారి చెల్లింపు సూత్రం (Polluter Pays Principle): కాలుష్యం చేసినవారే నష్ట పరిహారం చెల్లించాలి, పునరుద్ధరణ ఖర్చు భరించాలి. ఇండియన్ కౌన్సిల్ ఫర్ ఎన్విరో-లీగల్ యాక్షన్ vs యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1996) (భిచ్రీ కేసు) లో ప్రముఖంగా అనువర్తించారు.
• ముందు జాగ్రత్త సూత్రం (Precautionary Principle): శాస్త్రీయ నిరూపణ లేకపోయినా తీవ్ర నష్టం జరిగే ప్రమాదం ఉంటే, నివారణ చర్యలు తీసుకోవాలి. వెల్లూర్ సిటిజన్స్ వెల్ఫేర్ ఫోరమ్ vs యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1996) లో ఈ సూత్రాలు భారత చట్టంలో భాగమని కోర్టు చెప్పింది (తమిళనాడు తోళ్ల పరిశ్రమల కాలుష్యం).
• సుస్థిర అభివృద్ధి (Sustainable Development): అభివృద్ధి, పర్యావరణం మధ్య సమతుల్యత.
• ప్రజా విశ్వాస సిద్ధాంతం (Public Trust Doctrine):
  1. సహజ వనరులు ప్రజల ఆస్తి
  2. ప్రభుత్వం ధర్మకర్త. M.C. మెహతా vs కమల్ నాథ్ (1997) కేసులో వర్తింపు.
• సంపూర్ణ బాధ్యత సూత్రం (Absolute Liability): ప్రమాదకర పరిశ్రమల్లో ప్రమాదం జరిగితే, ఎంత జాగ్రత్త తీసుకున్నా సంస్థదే పూర్తి బాధ్యత. M.C. మెహతా vs యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1986) – శ్రీరామ్ ఫుడ్స్ ఓలియం వాయువు లీకేజీ కేసు.
• దూన్ లోయ కేసు (1985):
  1. రూరల్ లిటిగేషన్ & ఎంటైటిల్‌మెంట్ కేంద్రం vs ఉత్తర ప్రదేశ్. సున్నపురాయి గనుల తవ్వకాల వల్ల పర్యావరణ సమతుల్యత దెబ్బతింటోందని దాఖలైన తొలి ప్రధాన కేసుల్లో ఒకటి
  2. అనేక గనులు మూసివేయించారు.
• తాజ్ మహల్ కేసు (M.C. మెహతా, 1996):
  1. తాజ్ చుట్టూ కాలుష్య పరిశ్రమల మార్పు ఆదేశం
  2. 'తాజ్ ట్రేపీజియం జోన్'.
• గంగా కాలుష్య కేసు (M.C. మెహతా): తోళ్ల పరిశ్రమల శుద్ధి ఆదేశాలు.
• సుభాష్ కుమార్ vs బీహార్ (1991): కాలుష్య రహిత నీరు, గాలి ఆర్టికల్ 21 హక్కు.
• T.N. గోదావర్మన్ తిరుమల్‌పాద్ కేసు (1996): 'అటవీ' అంటే నిఘంటువు అర్థం ప్రకారం అన్ని అడవులు – యాజమాన్యంతో సంబంధం లేకుండా – అటవీ సంరక్షణ చట్టం పరిధిలోకి వస్తాయి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఎన్నో కేసుల్లో పిటిషనర్ M.C. మెహతా (న్యాయవాది) – ఆయనను 'భారత పర్యావరణ న్యాయవాది'గా పిలుస్తారు.