జీవవైవిధ్యం & హాట్‌స్పాట్లు (Biodiversity Hotspots)

భూమిపై ఉన్న అన్ని రకాల జీవుల వైవిధ్యాన్ని జీవవైవిధ్యం (Biodiversity) అంటారు. ఇందులో మొక్కలు, జంతువులు, సూక్ష్మజీవులు, వాటి జన్యువులు, అవి ఉండే పర్యావరణ వ్యవస్థలు అన్నీ ఉంటాయి.

• పదం: 'బయోడైవర్సిటీ' అనే పదాన్ని వాల్టర్ రోజెన్ (Walter Rosen) 1985లో ఉపయోగించారు. ఇ.ఓ. విల్సన్ (E.O. Wilson) దీన్ని ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు.
• మూడు స్థాయిలు:
  1. జన్యు వైవిధ్యం (Genetic diversity): ఒకే జాతిలో జన్యువుల తేడా – ఉదా: భారత్‌లో వేల రకాల వరి, మామిడి.
  2. జాతి వైవిధ్యం (Species diversity): ఒక ప్రాంతంలోని జాతుల సంఖ్య, వాటి మధ్య సమతుల్యత.
  3. పర్యావరణ వ్యవస్థ వైవిధ్యం (Ecosystem diversity): అడవి, ఎడారి, సముద్రం వంటి విభిన్న వ్యవస్థలు.
• విట్టేకర్ (Whittaker) వర్గీకరణ: ఆల్ఫా (ఒక చోటి వైవిధ్యం), బీటా (ప్రాంతాల మధ్య తేడా), గామా (పెద్ద ప్రాంత మొత్తం వైవిధ్యం).
• అత్యంత జీవవైవిధ్యం గల ప్రాంతాలు:
  1. ఉష్ణమండల వర్షారణ్యాలు
  2. అక్షాంశం తగ్గే కొద్దీ (భూమధ్యరేఖ వైపు) జాతులు పెరుగుతాయి.
• ఎండెమిక్ జాతులు (Endemic species): ఒక ప్రాంతంలో మాత్రమే కనిపించేవి.
• మెగా డైవర్స్ దేశాలు:
  1. ప్రపంచంలో చాలా జాతులు ఉండే దేశాలు (17 దేశాలు)
  2. భారత్ వాటిలో ఒకటి.
• భారత్: ప్రపంచ భూభాగంలో సుమారు 2.4% మాత్రమే అయినా సుమారు 8% జాతులు ఇక్కడ ఉన్నాయి.

జీవవైవిధ్యం భూమిపై అన్ని చోట్లా ఒకేలా ఉండదు. కొన్ని ప్రాంతాల్లో ఎక్కువ, కొన్నిటిలో తక్కువ. ఈ నమూనాలను అర్థం చేసుకోవడం పరిరక్షణకు ముఖ్యం.

• అక్షాంశ ప్రవణత (Latitudinal Gradient): ధ్రువాల నుండి భూమధ్యరేఖ వైపు వెళ్ళే కొద్దీ జాతుల సంఖ్య పెరుగుతుంది.
• కారణాలు: ఎక్కువ సూర్యకాంతి, స్థిర వాతావరణం, ఎక్కువ శక్తి.
• జాతి–విస్తీర్ణ సంబంధం (Species–Area Relationship): విస్తీర్ణం పెరిగే కొద్దీ జాతుల సంఖ్య పెరుగుతుంది. దీన్ని ప్రతిపాదించినవారు అలెగ్జాండర్ వాన్ హంబోల్ట్ (Alexander von Humboldt).
• సూత్రం: S = CA^Z
• అమెజాన్ వర్షారణ్యం:
  1. ప్రపంచంలో అత్యధిక జాతులు ఉన్న ప్రాంతం
  2. దీన్ని 'భూమి ఊపిరితిత్తులు (Lungs of the Planet)' అంటారు.
• జీవవైవిధ్యం ఎందుకు ముఖ్యం?:
  1. ఆహారం, ఔషధాలు, కలప
  2. పరాగసంపర్కం, నేల సారవంతం
  3. వాతావరణ నియంత్రణ
  4. సౌందర్యం, సంస్కృతి
• జాతుల అంచనా:
  1. శాస్త్రవేత్తలు గుర్తించినవి సుమారు 20 లక్షల వరకు
  2. ఇంకా చాలా గుర్తించనివి ఉన్నాయి.
• ఉష్ణమండలం ఎందుకు ఎక్కువ?: ఎక్కువ కాలం స్థిర వాతావరణం ఉండడం వల్ల జీవులు పరిణామం చెందడానికి సమయం ఎక్కువ దొరికింది.

ఎక్కువ ఎండెమిక్ జాతులు ఉండి, అదే సమయంలో తీవ్రమైన ముప్పులో ఉన్న ప్రాంతాలను జీవవైవిధ్య హాట్‌స్పాట్లు అంటారు. పరిరక్షణ నిధులను ఇవ్వడానికి ఈ భావన ఉపయోగపడుతుంది.

• ప్రతిపాదించినవారు: బ్రిటిష్ శాస్త్రవేత్త నార్మన్ మైయర్స్ (Norman Myers) – 1988లో.
• కన్జర్వేషన్ ఇంటర్నేషనల్ (Conservation International): ఈ భావనను పరిరక్షణ ప్రాధాన్యతగా అభివృద్ధి చేసింది.
• ఎంపిక ప్రమాణాలు (రెండూ ఉండాలి):
  1. కనీసం 1,500 ఎండెమిక్ నాళికా మొక్కల జాతులు (ప్రపంచ మొత్తంలో 0.5%).
  2. అసలు ఆవాసంలో కనీసం 70% కోల్పోయి ఉండాలి.
• సంఖ్య:
  1. మొదట 25 (2000లో)
  2. తరువాత పెరిగి ప్రస్తుతం ప్రపంచవ్యాప్తంగా 36 హాట్‌స్పాట్లు.
• ప్రత్యేకత: ఈ ప్రాంతాలు భూమి వైశాల్యంలో చాలా తక్కువ భాగం కానీ ప్రపంచంలోని చాలా ఎండెమిక్ మొక్కలు, జంతువులకు ఆవాసం.
• భారత్‌లో 4 హాట్‌స్పాట్లు:
  1. హిమాలయాలు (Himalaya)
  2. ఇండో–బర్మా (Indo-Burma) – ఈశాన్య భారత్ (అండమాన్ మినహా)
  3. పశ్చిమ కనుమలు & శ్రీలంక (Western Ghats and Sri Lanka)
  4. సుండాలాండ్ (Sundaland) – భారత్‌లో నికోబార్ దీవులు మాత్రమే
• గుర్తుంచుకోవడం: 'హిమా – ఇండో – పశ్చిమ – సుండా' అని నాలుగు పేర్లు వరుసగా చెప్పుకోండి.

భారత హాట్‌స్పాట్లలో పశ్చిమ కనుమలు ప్రత్యేకమైనవి. తెలుగు రాష్ట్రాల్లో తూర్పు కనుమలు, నల్లమల అడవులు జీవవైవిధ్యానికి ముఖ్య ప్రాంతాలు.

• పశ్చిమ కనుమలు (Western Ghats):
  1. పశ్చిమ తీరం వెంట విస్తరించి ఉన్న కనుమలు
  2. వీటికి 2012లో యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ హోదా లభించింది.
• ఎండెమిక్ జాతులు ఎక్కువ: సింహపు తోక కోతి (Lion-tailed macaque), నీలగిరి తార్ (Nilgiri Tahr).
• పరిరక్షణ కమిటీలు: మాధవ్ గాడ్గిల్ కమిటీ, కస్తూరిరంగన్ కమిటీ (పశ్చిమ కనుమల పర్యావరణ పరిరక్షణపై).
• తూర్పు కనుమలు (Eastern Ghats):
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, ఒడిశా, తమిళనాడు మీదుగా విస్తరించి ఉన్నాయి. పశ్చిమ కనుమల్లా నిరంతర వరుస కాదు
  2. ముక్కలు ముక్కలుగా ఉంటాయి.
• శేషాచలం కొండలు (AP): ఎర్రచందనం (Red Sanders – Pterocarpus santalinus) ఇక్కడే సహజంగా పెరిగే ఎండెమిక్ చెట్టు. శేషాచలం బయోస్ఫియర్ రిజర్వ్ ఇక్కడే ఉంది.
• నల్లమల అడవులు (AP–తెలంగాణ): నాగార్జునసాగర్–శ్రీశైలం టైగర్ రిజర్వ్ భారత్‌లో విస్తీర్ణంలో అతిపెద్ద పులుల అభయారణ్యం.
• తెలంగాణ: అమ్రాబాద్ టైగర్ రిజర్వ్ (నల్లమలలో భాగం), కవ్వాల్ టైగర్ రిజర్వ్.
• నల్లమల సంపద: పులి, చిరుత, ఎలుగుబంటి వంటి జంతువులకు, వివిధ రకాల పక్షులకు ఆవాసం.

జీవవైవిధ్యాన్ని కాపాడడానికి రెండు ప్రధాన పద్ధతులు ఉన్నాయి. జీవి సహజ ఆవాసంలోనే కాపాడడం ఇన్‌సిటు; బయట కాపాడడం ఎక్స్‌సిటు.

• ఇన్‌సిటు (In-situ) పరిరక్షణ: సహజ ఆవాసంలోనే రక్షించడం.
• జాతీయ ఉద్యానవనాలు (National Parks)
• వన్యప్రాణి అభయారణ్యాలు (Wildlife Sanctuaries)
• జీవావరణ రిజర్వ్‌లు (Biosphere Reserves) – ఇవి మూడు మండలాలు: కోర్, బఫర్, ట్రాన్సిషన్.
• కమ్యూనిటీ రిజర్వ్‌లు, కన్జర్వేషన్ రిజర్వ్‌లు, పవిత్ర తోటలు (Sacred Groves)
• భారత మొదటి జీవావరణ రిజర్వ్: నీలగిరి (1986). AP లో శేషాచలం కొండల బయోస్ఫియర్ రిజర్వ్ (2010).
• మాన్ & బయోస్ఫియర్ (MAB) కార్యక్రమం: యునెస్కో 1971లో ప్రారంభించింది.
• ఎక్స్‌సిటు (Ex-situ) పరిరక్షణ: జీవిని సహజ ఆవాసం బయట రక్షించడం.
• జంతు ప్రదర్శనశాలలు (Zoos)
• వృక్షశాస్త్ర ఉద్యానవనాలు (Botanical gardens)
• జన్యు బ్యాంకులు, విత్తన బ్యాంకులు (Seed Banks)
• క్రయోప్రిజర్వేషన్ (Cryopreservation) – అతి శీతల ఉష్ణోగ్రతలో కణాలను నిల్వ చేయడం
• కణజాల వర్ధనం (Tissue culture)
• ఏది మంచిది?:
  1. ఇన్‌సిటు మరింత సహజమైన, ఖర్చు తక్కువైన పద్ధతి
  2. ఎక్స్‌సిటు అంతరించే ప్రమాదం ఉన్న జాతులకు అవసరం.

ప్రస్తుతం జాతులు చాలా వేగంగా అంతరించిపోతున్నాయి. దీన్ని 'ఆరవ సామూహిక విలుప్తం (Sixth Mass Extinction)' అంటారు. ఇందుకు ప్రధానంగా మానవ చర్యలే కారణం.

• 'ఈవిల్ క్వార్టెట్' (Evil Quartet) – జారెడ్ డైమండ్ (Jared Diamond) చెప్పిన నాలుగు కారణాలు:
• ఆవాస నష్టం, ముక్కలవడం (Habitat loss & fragmentation) – అతి ముఖ్య కారణం
• అతి వినియోగం (Over-exploitation) – వేట, చేపల వేట
• ఆక్రమణ జాతులు (Alien species invasions)
• సహ-విలుప్తం (Co-extinctions)
• ఇతర ముప్పులు: కాలుష్యం, వాతావరణ మార్పు, జనాభా పెరుగుదల.
• ఆక్రమణ జాతులు (Invasive Alien Species): ఇతర ప్రాంతాల నుండి వచ్చి స్థానిక జాతులను నాశనం చేసేవి.
• ఉదా: లాంటానా (Lantana), గుర్రపుడెక్క (Water hyacinth – Eichhornia), పార్థీనియం (కాంగ్రెస్ గడ్డి), సీమ తుమ్మ (Prosopis juliflora).
• గుర్రపుడెక్కను బెంగాల్‌లో 'టెర్రర్ ఆఫ్ బెంగాల్' అంటారు.
• నైలు పెర్చ్ చేప (Nile perch) ఆఫ్రికాలోని విక్టోరియా సరస్సులో స్థానిక చేపలను నాశనం చేసింది.
• ఆవాస నష్టానికి కారణాలు: అడవుల నరికివేత, పట్టణీకరణ, డ్యాములు, మైనింగ్.
• మానవ–జంతు సంఘర్షణ: ఆవాసం తగ్గడంతో ఏనుగులు, పులులు పొలాల్లోకి వస్తున్నాయి.

జీవవైవిధ్య పరిరక్షణ కోసం అంతర్జాతీయ ఒప్పందం, భారత్‌లో చట్టం ఉన్నాయి. వాటి సంవత్సరాలు, సంస్థలు పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• జీవవైవిధ్య సమావేశం (CBD):
  1. 1992లో రియో డి జనీరో (బ్రెజిల్) 'ఎర్త్ సమ్మిట్'లో ఆమోదం
  2. 1993 డిసెంబర్ 29 నుండి అమల్లోకి వచ్చింది. భారత్ 1994లో సంతకం చేసి ఆమోదించింది.
• మూడు లక్ష్యాలు:
  1. జీవవైవిధ్య పరిరక్షణ
  2. స్థిర వినియోగం
  3. జన్యు వనరుల ప్రయోజనాల న్యాయమైన పంపిణీ.
• కార్టజీనా ప్రోటోకాల్ (Cartagena Protocol): జన్యుమార్పిడి జీవుల (GMOs) జీవ సురక్షతకు సంబంధించినది.
• నగోయా ప్రోటోకాల్ (Nagoya Protocol): జన్యు వనరుల వినియోగం, ప్రయోజనాల పంపిణీ (ABS) గురించి.
• కున్మింగ్–మాంట్రియల్ గ్లోబల్ బయోడైవర్సిటీ ఫ్రేమ్‌వర్క్ (2022): 2030 నాటికి 30% భూమి, సముద్రాన్ని రక్షించే '30 by 30' లక్ష్యం.
• భారత జీవవైవిధ్య చట్టం, 2002 (Biological Diversity Act): CBD అమలు కోసం.
• మూడంచెల వ్యవస్థ:
  1. జాతీయ జీవవైవిధ్య అథారిటీ (NBA) – హెడ్‌క్వార్టర్స్ చెన్నై
  2. రాష్ట్ర జీవవైవిధ్య బోర్డులు (SBB)
  3. స్థానిక జీవవైవిధ్య నిర్వహణ కమిటీలు (BMC).
• NBA 2003లో ఏర్పాటైంది.
• ప్రజా జీవవైవిధ్య రిజిస్టర్ (People's Biodiversity Register): స్థానిక సంప్రదాయ జ్ఞానాన్ని నమోదు చేస్తుంది.
• భారత్‌లో పేటెంట్ల సమస్య: పసుపు, వేప, బాస్మతి వంటి వాటి జీవపైరసీ (Biopiracy) కేసులు ప్రసిద్ధం.