కేంద్ర బడ్జెట్ & ఆర్థిక సర్వే ముఖ్యాంశాలు (Budget & Economic Survey)

కేంద్ర బడ్జెట్ అంటే ఒక ఆర్థిక సంవత్సరంలో ప్రభుత్వ ఆదాయ, ఖర్చుల అంచనా పట్టిక. రాజ్యాంగంలో 'బడ్జెట్' అనే పదం లేదు; 'వార్షిక ఆర్థిక ప్రకటన (Annual Financial Statement)' అని ఉంటుంది.

• ఆర్టికల్ 112: రాష్ట్రపతి ప్రతి ఆర్థిక సంవత్సరం పార్లమెంటు ముందు వార్షిక ఆర్థిక ప్రకటన ఉంచేలా చేస్తారు. దీన్ని ఆర్థిక మంత్రి లోక్‌సభలో ప్రవేశపెడతారు.
• ఆర్థిక సంవత్సరం: ఏప్రిల్ 1 నుండి మార్చి 31 వరకు.
• సంబంధిత ఆర్టికల్స్:
  1. ఆర్టికల్ 113 – పద్దుల కోసం డిమాండ్లు (Demands for Grants); లోక్‌సభ మాత్రమే ఓటు వేస్తుంది.
  2. ఆర్టికల్ 114 – ద్రవ్య వినిమయ బిల్లు (Appropriation Bill).
  3. ఆర్టికల్ 116 – ఓట్ ఆన్ అకౌంట్ (Vote on Account).
  4. ఆర్టికల్ 266 – భారత సంఘటిత నిధి (Consolidated Fund) & ప్రజా పద్దు (Public Account).
  5. ఆర్టికల్ 267 – ఆకస్మిక నిధి (Contingency Fund).
• ప్రక్రియ: బడ్జెట్ ప్రసంగం → సాధారణ చర్చ → శాఖల వారీ చర్చ → పద్దుల ఓటింగ్ → ద్రవ్య వినిమయ బిల్లు → ఆర్థిక బిల్లు (Finance Bill).
• మొదటి బడ్జెట్: 7 ఏప్రిల్ 1860న జేమ్స్ విల్సన్ (బ్రిటిష్ ఇండియా). స్వతంత్ర భారత మొదటి బడ్జెట్: 26 నవంబర్ 1947, ఆర్.కె. షణ్ముఖం చెట్టి.
• మార్పులు:
  1. 1999 నుండి బడ్జెట్ ప్రసంగం ఉదయం 11 గంటలకు (యశ్వంత్ సిన్హా); ముందు సాయంత్రం 5 గంటలకు.
  2. 2017 నుండి బడ్జెట్ ఫిబ్రవరి 1న; రైల్వే బడ్జెట్ సాధారణ బడ్జెట్‌లో విలీనం (అరుణ్ జైట్లీ).
  3. 2021లో మొదటి కాగిత రహిత (paperless) బడ్జెట్.
• ఎక్కువ బడ్జెట్లు ప్రవేశపెట్టినవారు: మొరార్జీ దేశాయ్ (10).
• నిర్మలా సీతారామన్:
  1. పూర్తి సమయ మొదటి మహిళా ఆర్థిక మంత్రి (2019)
  2. బడ్జెట్ ప్రవేశపెట్టిన మొదటి మహిళా ఆర్థిక మంత్రి కూడా.

బడ్జెట్‌లో 'ఆదాయం, ఖర్చు, లోటు' అనే మూడు పదాలకు అనేక రకాలున్నాయి. ఫార్ములాలతో సహా తెలుసుకుంటే గణన ప్రశ్నలూ సులభంగా చేయవచ్చు.

• రాబడులు (Receipts):
  1. రెవెన్యూ రాబడి: పన్ను రాబడి (ఆదాయ పన్ను, కార్పొరేషన్ పన్ను, GST, కస్టమ్స్) + పన్నేతర రాబడి (వడ్డీ, డివిడెండ్లు).
  2. మూలధన రాబడి: అప్పులు, ఆస్తుల అమ్మకం (పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ).
• వ్యయం: రెవెన్యూ వ్యయం (జీతాలు, వడ్డీ, సబ్సిడీలు) + మూలధన వ్యయం (రోడ్లు, ఆస్తుల సృష్టి).
• లోటు రకాలు:
  1. రెవెన్యూ లోటు = రెవెన్యూ వ్యయం − రెవెన్యూ రాబడి.
  2. ద్రవ్య లోటు (Fiscal Deficit) = మొత్తం వ్యయం − (రెవెన్యూ రాబడి + అప్పులు కాకుండా మూలధన రాబడి) → అంటే ప్రభుత్వ మొత్తం అప్పు అవసరం.
  3. ప్రాథమిక లోటు (Primary Deficit) = ద్రవ్య లోటు − వడ్డీ చెల్లింపులు.
• ప్రత్యక్ష పన్నులు: ఆదాయపు పన్ను, కార్పొరేట్ పన్ను (భారం బదిలీ కాదు). పరోక్ష పన్నులు: GST, కస్టమ్స్ (వినియోగదారుడు భరిస్తాడు).
• సెస్సు, సర్‌చార్జి: వీటి ఆదాయం రాష్ట్రాలతో పంచుకోరు.
• కోత తీర్మానాలు (Cut Motions): విధాన కోత (₹1), పొదుపు కోత (నిర్దిష్ట మొత్తం), టోకెన్ కోత (₹100).
• వివిధ బడ్జెట్లు: జీరో బేస్డ్ బడ్జెట్, ఫలిత బడ్జెట్ (Outcome Budget), లింగ బడ్జెట్ (2005–06 నుండి).

ప్రభుత్వ అప్పులు, లోటు అదుపు తప్పకుండా ఉండటానికి చేసిన చట్టమే FRBM చట్టం. లక్ష్యాలు, కమిటీలు, 'ఎస్కేప్ క్లాజ్' పరీక్షల్లో వస్తాయి.

• FRBM (Fiscal Responsibility and Budget Management) చట్టం 2003: ప్రభుత్వ ఆర్థిక పారదర్శకత, ద్రవ్య లోటు తగ్గింపు లక్ష్యం. 2004 నుండి అమలు.
• ముఖ్య లక్ష్యాలు:
  1. రెవెన్యూ లోటును పూర్తిగా తొలగించడం.
  2. ద్రవ్య లోటును GDPలో 3%కి తగ్గించడం (గడువు తరచూ వాయిదా పడింది).
• ఎన్.కె. సింగ్ కమిటీ (2017): FRBM సమీక్ష కమిటీ.
• రుణం – GDP నిష్పత్తి 60% (కేంద్రం 40%, రాష్ట్రాలు 20%) సిఫార్సు.
• ద్రవ్య లోటు 3% కొనసాగింపు.
• 'ఆర్థిక మండలి' ఏర్పాటు సూచన.
• ఎస్కేప్ క్లాజ్: యుద్ధం, జాతీయ విపత్తు, ఆర్థిక మందగమనం వంటి సందర్భాల్లో లక్ష్యాలకు తాత్కాలిక సడలింపు. ప్రభుత్వం 2020–21లో కోవిడ్ కారణంగా ద్రవ్య లోటు లక్ష్యం దాటింది.
• వార్షిక పత్రాలు: బడ్జెట్‌తో పాటు మధ్యకాలిక ద్రవ్య విధాన ప్రకటన, ద్రవ్య విధాన వ్యూహ ప్రకటన పార్లమెంటుకు సమర్పించాలి.
• రాష్ట్రాలు: రాష్ట్రాలు తమ సొంత FRBM చట్టాలు చేశాయి. ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ కూడా రాష్ట్ర స్థాయి FRBM చట్టాలు కలిగి ఉన్నాయి.

GST 'ఒకే దేశం – ఒకే పన్ను' ఆలోచనతో వచ్చిన పరోక్ష పన్ను విధానం. ఇందులో అనేక కేంద్ర, రాష్ట్ర పన్నులు కలిసిపోయాయి. చట్టపరమైన ఆర్టికల్స్, GST మండలి వివరాలు తరచూ అడుగుతారు.

• అమలు తేదీ: 1 జూలై 2017 (అందుకే జూలై 1 GST దినోత్సవం).
• రాజ్యాంగ సవరణ: 101వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టం 2016.
• సంబంధిత ఆర్టికల్స్:
  1. ఆర్టికల్ 246A – వస్తు సేవల పన్నుపై ప్రత్యేక అధికారం.
  2. ఆర్టికల్ 269A – అంతర్‌రాష్ట్ర సరఫరాపై GST.
  3. ఆర్టికల్ 279A – GST మండలి (GST Council).
• GST మండలి:
  1. అధ్యక్షుడు కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి
  2. సభ్యులు కేంద్ర సహాయ మంత్రి (ఆర్థిక), అన్ని రాష్ట్రాల ఆర్థిక మంత్రులు. నిర్ణయాలకు ¾ మెజారిటీ అవసరం. ఓట్ల విలువలో కేంద్రానికి ⅓, రాష్ట్రాలన్నింటికీ కలిపి ⅔.
• GST రకాలు (Dual GST):
  1. CGST – కేంద్రం వసూలు చేస్తుంది.
  2. SGST – రాష్ట్రం వసూలు చేస్తుంది.
  3. IGST – అంతర్‌రాష్ట్ర, దిగుమతులపై; కేంద్రం వసూలు చేసి పంచుతుంది.
  4. UTGST – కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు.
• గమ్యస్థాన ఆధారిత పన్ను: వినియోగ రాష్ట్రానికి పన్ను ఆదాయం వెళ్తుంది (Destination-based).
• మినహాయింపు వస్తువులు: పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు, మద్యం GST పరిధి బయటే (ఇంకా చేర్చలేదు, 2025 నాటికి).
• GST నెట్‌వర్క్ (GSTN): GST సాంకేతిక వేదిక.
• పన్ను శ్లాబులు: ప్రభుత్వం తరచూ మారుస్తోంది. కాబట్టి తాజా రేట్లను అధికారిక వనరుల నుండి చూసుకోండి.
• GST పరిహార సెస్సు: ఆదాయ నష్టం పొందిన రాష్ట్రాలకు ఐదేళ్ల వరకు పరిహారం ఇచ్చేందుకు.

ఆర్థిక సర్వే అంటే గత సంవత్సరంలో దేశ ఆర్థిక వ్యవస్థ ఎలా ఉందో వివరించే ప్రభుత్వ నివేదిక. ఇది బడ్జెట్‌కు ముందు రోజు పార్లమెంటులో సమర్పిస్తారు.

• తొలి సర్వే: 1950–51లో, బడ్జెట్ పత్రాల్లో భాగంగా. 1964 నుండి బడ్జెట్ నుండి వేరుగా సమర్పిస్తున్నారు.
• సమర్పణ: కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి, బడ్జెట్‌కు ఒక రోజు ముందు పార్లమెంటు ఉభయ సభల్లో.
• తయారీ: ఆర్థిక వ్యవహారాల శాఖలోని ఆర్థిక విభాగం, ప్రధాన ఆర్థిక సలహాదారు (Chief Economic Adviser – CEA) నేతృత్వంలో.
• వి. అనంత నాగేశ్వరన్ 2022 నుండి CEA (2025 నాటికి).
• చట్టబద్ధత:
  1. రాజ్యాంగం లేదా చట్టం ప్రకారం తప్పనిసరి కాదు
  2. ఇది ఆనవాయితీ.
• విషయం: GDP వృద్ధి అంచనా, వ్యవసాయం, పరిశ్రమలు, సేవలు, ద్రవ్యోల్బణం, విదేశీ వాణిజ్యం, సామాజిక రంగం.
• రెండు భాగాలు: సాధారణంగా రెండు సంపుటాలు (Volume I, II) – ఒకటి విధాన విశ్లేషణ, ఒకటి గణాంకాలు.
• పన్ను ప్రతిపాదనలు ఉండవు:
  1. ఇది కేవలం విశ్లేషణ నివేదిక
  2. పన్నుల మార్పులు బడ్జెట్‌లో ఉంటాయి.
• ప్రత్యేక అంశాలు: 2019–20 సర్వే 'థాలినామిక్స్' (శాకాహార భోజనం ఖర్చుల అధ్యయనం) ను పరిచయం చేసింది.
• రాష్ట్ర స్థాయి: ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ కూడా సామాజిక ఆర్థిక సర్వేలను ప్రతి సంవత్సరం విడుదల చేస్తాయి.

కొన్ని బడ్జెట్లు భారత ఆర్థిక వ్యవస్థను మలుపు తిప్పాయి. వాటి పేర్లు, ఆర్థిక మంత్రులు, ప్రత్యేకతలు పరీక్షల్లో జతలుగా అడుగుతారు.

• 1991 బడ్జెట్ (24 జూలై 1991):
  1. ఆర్థిక మంత్రి మన్మోహన్ సింగ్
  2. ప్రధాని పి.వి. నరసింహారావు. సరళీకరణ, ప్రైవేటీకరణ, ప్రపంచీకరణ (LPG) సంస్కరణలకు పునాది.
• నల్ల బడ్జెట్ (Black Budget) 1973–74:
  1. ఆర్థిక మంత్రి వై.బి. చవాన్
  2. ₹550 కోట్ల లోటు ఉండటం వల్ల ఈ పేరు.
• కలల బడ్జెట్ (Dream Budget) 1997–98:
  1. పి. చిదంబరం
  2. ఆదాయపు పన్ను, కార్పొరేట్ పన్ను రేట్లను తగ్గించారు.
• మిలీనియం బడ్జెట్ 2000–01:
  1. యశ్వంత్ సిన్హా
  2. సమాచార సాంకేతిక రంగానికి ప్రోత్సాహం.
• MODVAT: 1986లో వి.పి. సింగ్ ప్రవేశపెట్టారు (GSTకి ముందస్తు రూపం).
• ప్రధాని ప్రవేశపెట్టిన బడ్జెట్: ఇందిరా గాంధీ (1970–71) – బడ్జెట్ ప్రవేశపెట్టిన మొదటి మహిళ. అప్పుడు ఆమె ప్రధాని, ఆర్థిక శాఖ కూడా చూసేవారు.
• ఇతర ప్రత్యేకతలు:
  1. 2017లో రైల్వే బడ్జెట్ విలీనం (అరుణ్ జైట్లీ).
  2. 2019లో నిర్మలా సీతారామన్ బ్రీఫ్‌కేస్ బదులు 'బహీ-ఖాతా'తో బడ్జెట్ తెచ్చారు.
  3. 2021లో కాగిత రహిత బడ్జెట్ (డిజిటల్).
  4. ఎన్నికల ఏడాది మధ్యంతర బడ్జెట్ (Interim Budget) – ఉదా: 2019 ఫిబ్రవరిలో పీయూష్ గోయల్.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా '91 = మన్మోహన్ (సంస్కరణలు); 97 = చిదంబరం (కలల బడ్జెట్); 2000 = సిన్హా (మిలీనియం); 73 = చవాన్ (నల్ల బడ్జెట్)'.

కేంద్రం వసూలు చేసిన పన్నుల్లో రాష్ట్రాలకు ఎంత వాటా ఇవ్వాలో సిఫార్సు చేసే రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థ ఆర్థిక సంఘం. ఏపీ, తెలంగాణ రాష్ట్రాలకు ఇది కీలకం కాబట్టి పరీక్షల్లో తరచూ వస్తుంది.

• ఆర్టికల్ 280: ఆర్థిక సంఘం ఏర్పాటు. రాష్ట్రపతి ప్రతి ఐదేళ్లకోసారి లేదా అవసరమైతే ముందుగానే నియమిస్తారు.
• సభ్యులు: అధ్యక్షుడు + నలుగురు సభ్యులు.
• మొదటి ఆర్థిక సంఘం: 1951, అధ్యక్షుడు కె.సి. నియోగి.
• ముఖ్య సిఫార్సులు: కేంద్ర పన్నుల వాటా (విభాజ్య పూల్), గ్రాంట్లు ఇన్ ఎయిడ్ (ఆర్టికల్ 275), రాష్ట్రాల ఆర్థిక స్థితి.
• 14వ ఆర్థిక సంఘం:
  1. అధ్యక్షుడు వై.వి. రెడ్డి
  2. రాష్ట్రాలకు వాటా 32% నుండి 42%కి పెంచింది (2015–20).
• 15వ ఆర్థిక సంఘం:
  1. అధ్యక్షుడు ఎన్.కె. సింగ్
  2. 2021–26 కాలానికి రాష్ట్రాల వాటా 41% (జమ్ము కశ్మీర్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతమైనందున 1% తగ్గింది).
• 16వ ఆర్థిక సంఘం:
  1. అధ్యక్షుడు అరవింద్ పనగరియా
  2. 2026–31 కాలానికి సిఫార్సులు ఇవ్వాలి.
• రాష్ట్ర బడ్జెట్: ఆర్టికల్ 202 ప్రకారం గవర్నర్ రాష్ట్ర శాసనసభ ముందు వార్షిక ఆర్థిక ప్రకటన ఉంచేలా చేస్తారు.
• ఇతర సంస్థ: నీతి ఆయోగ్ (1 జనవరి 2015) ప్రణాళికా సంఘం స్థానంలో వచ్చింది – ఆర్థిక సంఘం వేరు, ప్రణాళికా సంఘం వేరు.