సామాజిక అభ్యసనం – బండూరా (Bandura)

ఇతరులను చూసి నేర్చుకోవడమే సామాజిక అభ్యసనం. పిల్లలు పెద్దల మాటలు, పనులు గమనించి వాటిని అనుకరిస్తారు. ఈ సిద్ధాంతాన్ని ఆల్బర్ట్ బండూరా (Albert Bandura) ప్రతిపాదించారు.

• ప్రతిపాదకుడు: ఆల్బర్ట్ బండూరా – కెనడాలో జన్మించిన అమెరికన్ మనస్తత్వవేత్త, స్టాన్‌ఫోర్డ్ విశ్వవిద్యాలయంలో పనిచేశారు.
• ముఖ్య ఆలోచన:
  1. అభ్యసనం కేవలం బహుమతి, శిక్షల వల్ల కాదు
  2. ఇతరుల ప్రవర్తనను గమనించడం ద్వారా కూడా జరుగుతుంది.
• ఇతర పేర్లు:
  1. పరిశీలనా అభ్యసనం (Observational Learning)
  2. అనుకరణ అభ్యసనం (Imitation Learning)
  3. నమూనా అభ్యసనం (Modelling)
  4. సామాజిక సంజ్ఞానాత్మక సిద్ధాంతం (Social Cognitive Theory) – తర్వాత కాలంలో బండూరా ఇచ్చిన పేరు
• ప్రవర్తనావాదానికి భిన్నం: స్కిన్నర్ ప్రత్యక్ష బలపరచడం (reinforcement) ద్వారా అభ్యసనం అన్నారు. బండూరా ప్రత్యక్ష అనుభవం లేకుండానే, చూడటం ద్వారా అభ్యసనం సాధ్యమన్నారు.
• ఆలోచనకు ప్రాధాన్యం: పరిశీలించిన విషయాన్ని మనసులో నిల్వ చేసి, తర్వాత అవసరమైనప్పుడు ఉపయోగించడంలో ఆలోచన, జ్ఞాపకశక్తి పాత్ర ఉంటుంది.

బండూరా తన సిద్ధాంతానికి ఆధారంగా పిల్లలపై చేసిన ప్రయోగం బోబో డాల్ ప్రయోగం. ఇది మనస్తత్వశాస్త్రంలో అత్యంత ప్రసిద్ధ ప్రయోగాల్లో ఒకటి. పరీక్షల్లో 'ఈ ప్రయోగం ఎవరిది?' అని అడుగుతారు.

• సంవత్సరం: 1961 (తర్వాత 1963లో కూడా ఇలాంటి ప్రయోగాలు చేశారు).
• ప్రయోగ సాధనం: గాలి నింపిన పెద్ద బొమ్మ – బోబో డాల్ (Bobo Doll).
• ప్రయోగ విధానం:
  1. పిల్లల బృందాలకు ఒక పెద్దవాడు బొమ్మను కొడుతూ, తిడుతూ హింసాత్మకంగా ప్రవర్తించడం చూపారు.
  2. మరో బృందానికి పెద్దవాడు బొమ్మతో శాంతంగా ఆడటం చూపారు.
  3. తర్వాత పిల్లలను అదే బొమ్మ ఉన్న గదిలో ఆడనిచ్చారు.
• ఫలితం: హింసను చూసిన పిల్లలు కూడా బొమ్మను అదే విధంగా కొట్టారు, అదే మాటలు ఉపయోగించారు. శాంతంగా ఆడటం చూసిన పిల్లలు అలా ప్రవర్తించలేదు.
• ముగింపు: పిల్లలు ప్రత్యక్ష బహుమతి లేకుండానే, కేవలం చూసి దూకుడు ప్రవర్తనను నేర్చుకుంటారు.
• సామాజిక ప్రభావం: ఈ ప్రయోగం పిల్లలపై టీవీ, సినిమాలు, పెద్దల ప్రవర్తన ప్రభావం గురించి చర్చకు దారితీసింది.
• ప్రయోగ ప్రాముఖ్యత:
  1. ఈ ప్రయోగంలో కొందరు పిల్లలు బొమ్మను కొట్టే వ్యక్తికి బహుమతి లభించడం చూశారు
  2. వారు మరింత ఎక్కువగా అనుకరించారు, శిక్ష చూసినవారు తక్కువగా అనుకరించారు.

ఒకరిని చూసి నేర్చుకునేటప్పుడు నాలుగు దశలు జరుగుతాయని బండూరా వివరించారు. ఈ నాలుగింటి పేర్లు, క్రమం పరీక్షలకు చాలా ముఖ్యం.

• 1. అవధాన ప్రక్రియ (Attention): ముందుగా నమూనాను శ్రద్ధగా గమనించాలి. నమూనా ఆకర్షణీయంగా, గౌరవనీయంగా ఉంటే శ్రద్ధ ఎక్కువ.
• 2. ధారణ ప్రక్రియ (Retention): చూసిన విషయాన్ని మనసులో చిత్రాలుగా లేదా మాటలుగా గుర్తుంచుకోవాలి.
• 3. పునరుత్పత్తి ప్రక్రియ (Reproduction): గుర్తుంచుకున్న ప్రవర్తనను శారీరకంగా చేయగలగాలి. దీనికి సామర్థ్యం, సాధన అవసరం.
• 4. ప్రేరణ ప్రక్రియ (Motivation): ప్రవర్తనను చేయడానికి కారణం ఉండాలి – బహుమతి దొరుకుతుందన్న ఆశ లేదా శిక్ష తప్పుతుందన్న నమ్మకం.
• క్రమం గుర్తుపెట్టుకోవడం: అవధానం → ధారణ → పునరుత్పత్తి → ప్రేరణ.
• ఏ ప్రక్రియ లోపించినా: ఒక్కటి లేకపోయినా అభ్యసనం పూర్తికాదు. ఉదాహరణకు, శ్రద్ధ లేకపోతే మిగతావన్నీ వ్యర్థం.

బండూరా ప్రకారం ఇతరులు బహుమతి పొందడం లేదా శిక్ష అనుభవించడం చూసి కూడా మనం ప్రవర్తనను మార్చుకుంటాం. దీన్ని పరోక్ష బలపరచడం అంటారు.

• పరోక్ష బలపరచడం (Vicarious Reinforcement): మరొకరు ప్రశంస పొందడం చూసి, మనం కూడా అలాంటి ప్రవర్తన చేయాలనుకోవడం.
• పరోక్ష శిక్ష (Vicarious Punishment): మరొకరు శిక్ష పొందడం చూసి, ఆ ప్రవర్తనను మానుకోవడం.
• స్వీయ బలపరచడం (Self-reinforcement): తనను తానే మెచ్చుకోవడం లేదా తృప్తి పొందడం.
• నమూనా రకాలు (Types of Models):
  1. ప్రత్యక్ష నమూనా (Live Model): తల్లిదండ్రులు, ఉపాధ్యాయులు, స్నేహితులు.
  2. సంకేత నమూనా (Symbolic Model): టీవీ, సినిమా, పుస్తకాలు, సామాజిక మాధ్యమాల్లోని పాత్రలు.
  3. మౌఖిక సూచనల నమూనా (Verbal Instructional Model): ఒక ప్రవర్తనను మాటల్లో వివరించి చెప్పడం.
• ఎవరిని ఎక్కువగా అనుకరిస్తారు: తమ లాంటి వారిని, గౌరవించే వారిని, ఆకర్షణీయమైన, అధికారం ఉన్న వారిని.

బండూరా సామాజిక అభ్యసనంతో పాటు రెండు ముఖ్య భావనలను కూడా ఇచ్చారు: స్వీయ సామర్థ్యం (Self-efficacy), పరస్పర నిర్ణయవాదం (Reciprocal Determinism). ఇవి TET, DSC పరీక్షల్లో వస్తాయి.

• స్వీయ సామర్థ్యం (Self-Efficacy): 'నేను ఈ పనిని విజయవంతంగా చేయగలను' అని ఒక వ్యక్తికి తనపై ఉన్న నమ్మకం. బండూరా ఈ భావనను 1977లో ప్రతిపాదించారు.
• స్వీయ సామర్థ్యం ఎక్కువ ఉన్న విద్యార్థులు కష్టమైన పనులను ధైర్యంగా చేపడతారు, పట్టుదలతో ప్రయత్నిస్తారు.
• తక్కువ ఉన్నవారు కష్టమైన పనులకు భయపడి వెనకడుగు వేస్తారు.
• స్వీయ సామర్థ్యాన్ని పెంచే మార్గాలు:
  1. గత విజయాలు
  2. ఇతరుల విజయాలను చూడటం
  3. ప్రోత్సాహం, మాటల ద్వారా నమ్మకం కలిగించడం
  4. భావోద్వేగ స్థితి (ఆందోళన తగ్గడం)
• పరస్పర నిర్ణయవాదం (Reciprocal Determinism): ప్రవర్తన (Behaviour), వ్యక్తి (ఆలోచనలు, నమ్మకాలు – Person/Cognition), పరిసరాలు (Environment) – ఈ మూడూ ఒకదానిపై ఒకటి ప్రభావం చూపుకుంటాయి.
• అంటే పరిసరాలు మనపై ప్రభావం చూపుతాయి, మనం కూడా పరిసరాలను మారుస్తాం.

పిల్లలు ఉపాధ్యాయులను, తోటి పిల్లలను చూసి నేర్చుకుంటారు. కాబట్టి తరగతి గదిలో ఉపాధ్యాయుడి ప్రవర్తనే గొప్ప పాఠం. ఈ సిద్ధాంతం నుండి వచ్చే బోధనా ఉపయోగాలు పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• ఉపాధ్యాయుడు మంచి నమూనా: సమయపాలన, నిజాయితీ, క్రమశిక్షణ, మర్యాద – ఇవన్నీ ఉపాధ్యాయుడు స్వయంగా పాటించి చూపాలి.
• ప్రదర్శన (Demonstration): కొత్త నైపుణ్యాన్ని నేర్పేటప్పుడు ముందు ఉపాధ్యాయుడే చేసి చూపించాలి.
• మంచి ప్రవర్తనకు ప్రశంస: ఒకరిని బహిరంగంగా మెచ్చుకుంటే మిగతావారికి పరోక్ష ప్రేరణ కలుగుతుంది.
• సానుకూల నమూనాలు: మంచి పుస్తకాలు, మహనీయుల కథలు, విజయవంతమైన పూర్వ విద్యార్థులను పరిచయం చేయాలి.
• టీవీ, సోషల్ మీడియా పట్ల జాగ్రత్త: పిల్లలు చూసే కార్యక్రమాలు హింసాత్మకంగా ఉంటే వారు దాన్ని అనుకరించే అవకాశం ఉంది.
• స్వీయ సామర్థ్యం పెంచడం: చిన్న చిన్న విజయాలు అందిస్తూ, పిల్లల్లో ఆత్మవిశ్వాసం పెంచాలి.
• సమూహ కృషి: తోటి విద్యార్థులు ఒకరికొకరు నమూనాగా ఉండేలా జట్టు పనులు, సహ-అభ్యసనం ఇవ్వాలి.