ఇక్ష్వాకులు (Ikshvakus)

శాతవాహనుల పతనం తర్వాత కృష్ణా లోయలో అధికారంలోకి వచ్చినవారు ఇక్ష్వాకులు (Ikshvakus). వీరు మొదట శాతవాహనుల కింద సామంతులు (మహాతలవరులు) గా ఉండేవారని భావిస్తారు. సుమారు క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దం నుంచి 4వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు పాలించారు.

వీరి రాజధాని విజయపురి (నాగార్జునకొండ).

• అయోధ్య ఇక్ష్వాకు (సూర్య) వంశపు శాఖ అని ఒక అభిప్రాయం.
• ఆంధ్ర ప్రాంతపు స్థానిక తెగ ఆ పేరు పెట్టుకుంది అని మరో అభిప్రాయం.
• కొందరు కర్ణాటక మూలాన్ని కూడా సూచిస్తారు. దీనిపై చరిత్రకారుల్లో ఏకాభిప్రాయం లేదు.
• పురాణాలు: పురాణాల్లో 'శ్రీపర్వతీయులు' అనే వంశం ప్రస్తావన ఉంది. చాలామంది చరిత్రకారులు వీరిని ఇక్ష్వాకులుగా గుర్తిస్తారు.
• శాసనాలు: నాగార్జునకొండ, జగ్గయ్యపేట, అమరావతి, రెంటాల (పల్నాడు) శాసనాలు.
• ఎక్కువ శాసనాలు ప్రాకృత భాషలో, బ్రాహ్మీ లిపిలో ఉన్నాయి.
• చివరి కాలంలో సంస్కృత శాసనాలు కూడా కనిపిస్తాయి.
• నాగార్జునకొండ తవ్వకాలు:
  1. 1926లో ఎ.ఆర్. సరస్వతి ఈ ప్రదేశాన్ని గుర్తించారు.
  2. 1927–31 మధ్య ఎ.హెచ్. లాంగ్‌హర్స్ట్ (A.H. Longhurst) తవ్వకాలు చేశారు.
  3. నాగార్జునసాగర్ ఆనకట్ట కట్టకముందు 1954–60 మధ్య ఆర్. సుబ్రహ్మణ్యం నేతృత్వంలో పెద్ద తవ్వకాలు జరిగాయి.
• నాణేలు: ఇక్ష్వాకుల సీసం నాణేలు దొరికాయి. రోమన్ నాణేలు కూడా దొరికాయి.

ఇక్ష్వాకు రాజ్య స్థాపకుడు వాసిష్ఠీపుత్ర శాంతమూలుడు (Vasishthiputra Santamula / Chamtamula I). శాతవాహనుల బలహీనతను అవకాశంగా తీసుకుని కృష్ణా లోయలో స్వతంత్ర రాజ్యం స్థాపించాడు. ఆయన వైదిక మతాన్ని గట్టిగా అనుసరించాడు.

• యాగాలు: అశ్వమేధం, అగ్నిహోత్రం, అగ్నిష్టోమం, వాజపేయం వంటి వైదిక యాగాలు చేశాడని శాసనాలు చెబుతాయి.
• అశ్వమేధం చేయడం ద్వారా తన స్వతంత్ర సార్వభౌమత్వాన్ని ప్రకటించాడు.
• దానాలు: కోట్ల కొద్దీ బంగారం, లక్షల గోవులు, వేల నాగళ్లు (వ్యవసాయ భూమి) దానం చేశాడని శాసనాలు వర్ణిస్తాయి. ఇది కొంత అతిశయోక్తి కావచ్చు, కానీ ఆయన దానశీలతను సూచిస్తుంది.
• కుటుంబ సంబంధాలు:
  1. ఆయన సోదరి చాంతిసిరి (Chamtisiri / Santisri) – పూగియ వంశపు మహాతలవరుడు వాసిష్ఠీపుత్ర కందసిరిని వివాహం చేసుకుంది.
  2. చాంతిసిరి నాగార్జునకొండలో మహాచైత్యానికి పెద్ద దానాలు చేసింది.
• సామంత కుటుంబాలు: పూగియ, ధనక, హిరణ్యక వంటి సామంత వంశాలతో వివాహ సంబంధాలు పెట్టుకుని రాజ్యాన్ని బలపరిచాడు.
• విశేషం: రాజు వైదిక మతస్థుడు అయినా, రాజ కుటుంబంలోని స్త్రీలు బౌద్ధాన్ని ఆదరించారు. ఇదే ఇక్ష్వాకుల కాలపు ప్రత్యేకత.

శాంతమూలుని కుమారుడు మాఠరీపుత్ర వీరపురుషదత్తుడు (Mathariputra Virapurushadatta). ఇక్ష్వాకుల్లో అత్యంత ప్రసిద్ధ రాజు. ఆయన సుమారు 20 ఏళ్లకు పైగా పాలించాడని శాసనాలు సూచిస్తాయి. ఆయన కాలాన్ని నాగార్జునకొండ బౌద్ధ స్వర్ణయుగం అంటారు.

• బౌద్ధ నిర్మాణాలు: ఆయన పాలనలో నాగార్జునకొండలో అనేక స్తూపాలు, చైత్యాలు, విహారాలు నిర్మితమయ్యాయి.
• ఆయన పాలన 6వ సంవత్సరంలో మేనత్త చాంతిసిరి మహాచైత్యం పనులు పూర్తిచేసిందని శాసనం చెబుతుంది.
• ఎక్కువ దానాలు రాజ కుటుంబపు స్త్రీలు చేశారు.
• వివాహ సంబంధాలు:
  1. మేనత్త చాంతిసిరి కుమార్తెలను వివాహం చేసుకున్నాడు (మేనరికం – Cross-cousin marriage). ఇది దక్షిణాది ఆచారాన్ని సూచిస్తుంది.
  2. ఉజ్జయిని శక రాజవంశానికి చెందిన రుద్రధర భట్టారికను కూడా వివాహం చేసుకున్నాడు. దీనివల్ల పశ్చిమ క్షత్రపులతో స్నేహ సంబంధం ఏర్పడింది.
• మతం: వీరపురుషదత్తుడు బౌద్ధాన్ని ఆదరించాడు. నాగార్జునకొండలో ఒక రాజు శివలింగాన్ని కాలితో తొక్కుతున్నట్లు ఉన్న శిల్పం ఉంది. దీన్ని కొందరు వీరపురుషదత్తునికి అన్వయిస్తారు, కానీ ఈ వివరణపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.
• శాసనాలు: నాగార్జునకొండ, జగ్గయ్యపేట, అమరావతిలో ఆయన కాలపు శాసనాలు ఉన్నాయి. జగ్గయ్యపేట స్తూపం దగ్గర ఆయన కాలపు ఆయక స్తంభ శాసనాలు ఉన్నాయి.
• సింహళ సంబంధం: ఈ కాలంలో శ్రీలంక భిక్షువుల కోసం ప్రత్యేక విహారం నిర్మించారు. దీని ద్వారా శ్రీలంకతో మత సంబంధాలు తెలుస్తాయి.

వీరపురుషదత్తుని తర్వాత ఆయన కుమారుడు వాసిష్ఠీపుత్ర ఎహువల శాంతమూలుడు (Ehuvula Santamula / Santamula II) రాజయ్యాడు. ఆయన కాలంలో మళ్లీ వైదిక, శైవ ఆలయాల నిర్మాణం పెరిగింది. చివరిగా తెలిసిన రాజు రుద్రపురుషదత్తుడు.

• ఎహువల శాంతమూలుడు:
  1. దశాబ్దానికి పైగా పాలించాడని శాసనాలు సూచిస్తాయి.
  2. ఆయన కాలంలో నాగార్జునకొండలో హిందూ దేవాలయాలు నిర్మితమయ్యాయి. కార్తికేయుడు, పుష్పభద్రస్వామి (శివుడు) వంటి దేవతలకు ఆలయాలు కట్టారు.
  3. దక్షిణ భారతదేశంలో తొలి సంస్కృత శాసనాలు నాగార్జునకొండలో ఈయన కాలంలోనే కనిపిస్తాయని చెబుతారు.
  4. బౌద్ధానికి దానాలు కూడా కొనసాగాయి – ఆయన సోదరి కొడబలిసిరి బౌద్ధ విహారానికి దానం చేసింది.
• రుద్రపురుషదత్తుడు: ఎహువల శాంతమూలుని కుమారుడు. ఇక్ష్వాకుల్లో చివరిగా తెలిసిన రాజు. ఆయన శాసనాలు గురజాల (పల్నాడు), నాగార్జునకొండల్లో ఉన్నాయి.
• పురాణాల లెక్క: పురాణాలు శ్రీపర్వతీయ (ఇక్ష్వాకు) వంశంలో 7 మంది రాజులని చెబుతాయి. కానీ శాసనాల ద్వారా నలుగురు రాజులు మాత్రమే స్పష్టంగా తెలుసు.
• పతనం: సుమారు క్రీ.శ. 4వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఇక్ష్వాకుల పాలన ముగిసింది.
• దక్షిణం నుంచి వచ్చిన పల్లవులు, ఇతర పొరుగు శక్తుల దాడులు కారణం అని భావిస్తారు (కచ్చితమైన కారణంపై స్పష్టత లేదు).
• తర్వాత కృష్ణా ప్రాంతంలో బృహత్ఫలాయనులు, ఆనందగోత్రికులు, శాలంకాయనులు, తర్వాత విష్ణుకుండినులు వచ్చారు.

ఇక్ష్వాకుల రాజధాని విజయపురి (Vijayapuri). ఇది కృష్ణా నది కుడి ఒడ్డున, నల్లమల కొండల మధ్య లోయలో ఉండేది. ఈ ప్రాంతాన్ని ఇప్పుడు నాగార్జునకొండ (Nagarjunakonda) అంటారు. ఇది ప్రస్తుతం పల్నాడు జిల్లాలో ఉంది.

ఆచార్య నాగార్జునుని పేరుతో ఈ కొండకు పేరు వచ్చిందని సంప్రదాయం.

• శాసనాల్లో పేరు: 'శ్రీపర్వత విజయపురి' అని శాసనాల్లో ఉంది. శ్రీపర్వతం అనేది ఈ కొండల పేరు.
• నగర నిర్మాణం:
  1. కోట గోడలు, కందకంతో రక్షిత దుర్గం (Citadel)
  2. రాజభవనాలు, సైనిక స్థావరాలు
  3. స్నాన ఘట్టాలు (Ghats), పెద్ద స్నానాల గదులు
  4. రంగస్థలం / క్రీడా ప్రాంగణం (Amphitheatre / Stadium) – ఇది ఈ నగరపు ప్రత్యేకత
  5. అనేక స్తూపాలు, విహారాలు, హిందూ ఆలయాలు
• చారిత్రక పొరలు: ఇక్కడ పాత రాతి యుగం నుంచి కొత్త రాతి యుగం, బృహత్ శిలా యుగం, ఇక్ష్వాకుల కాలం వరకు ఆధారాలు దొరికాయి. అంటే వేల ఏళ్లుగా ఇక్కడ మనుషులు నివసించారు.
• నాగార్జునసాగర్ ఆనకట్ట: 1955లో నాగార్జునసాగర్ ఆనకట్ట నిర్మాణం మొదలైంది. జలాశయంలో ఈ లోయ మునిగిపోతుందని ముందే పెద్ద ఎత్తున తవ్వకాలు జరిపారు.
• ముఖ్యమైన కట్టడాలను తీసి, జలాశయం మధ్యలోని ద్వీపంపై (నాగార్జునకొండ దీవి) తిరిగి నిర్మించారు.
• కొన్ని కట్టడాలను ఒడ్డున ఉన్న అనుపు దగ్గర తిరిగి నిర్మించారు.
• దీవిపై పురావస్తు మ్యూజియం ఉంది.
• ఆధునిక ప్రాజెక్ట్: బౌద్ధ వారసత్వాన్ని చూపించడానికి నాగార్జునసాగర్ దగ్గర 'బుద్ధవనం' (తెలంగాణ వైపు) అనే బౌద్ధ వారసత్వ పార్కును అభివృద్ధి చేశారు.

ఇక్ష్వాకు రాజులు ఎక్కువగా వైదిక మతాన్ని అనుసరించారు. కానీ రాజ కుటుంబంలోని స్త్రీలు – రాణులు, రాకుమార్తెలు, మేనత్తలు – బౌద్ధ మతానికి భారీ దానాలు చేశారు. నాగార్జునకొండ శాసనాల్లో ఎక్కువ భాగం ఈ స్త్రీల దానాల గురించే.

• చాంతిసిరి (Chamtisiri): శాంతమూలుని సోదరి, వీరపురుషదత్తుని మేనత్త, అత్తగారు.
• నాగార్జునకొండ మహాచైత్యాన్ని (Mahachaitya) నిర్మించింది/పూర్తిచేసింది. ఇందులో బుద్ధుని అస్థి ధాతువు ఉంచారని శాసనాలు చెబుతాయి.
• ఇక్ష్వాకు కాలపు అతిపెద్ద బౌద్ధ దాత.
• ఇతర రాజ స్త్రీ దాతలు: బాపిసిరి, ఛఠిసిరి (వీరపురుషదత్తుని రాణులు), అడవి చాంతిసిరి, కొడబలిసిరి వంటి వారు స్తూపాలు, విహారాలు, చైత్యాలకు దానాలు చేశారు.
• బోధిసిరి (Bodhisiri): ఈమె రాణి కాదు – ఒక ఉపాసిక (బౌద్ధ గృహస్థ భక్తురాలు).
• శ్రీలంక భిక్షువుల కోసం చుళధమ్మగిరిపై చైత్యగృహం నిర్మించింది (సింహళ విహారం).
• ఆమె శాసనం శ్రీలంక, కశ్మీర్, గాంధారం, చైనా వంటి దేశాల నుంచి బౌద్ధులు వచ్చిన విషయం చెబుతుంది.
• బౌద్ధ శాఖలు: నాగార్జునకొండ శాసనాల్లో ఈ శాఖల పేర్లు ఉన్నాయి:
• అపరమహావినసేలియులు (మహాసాంఘిక శాఖ)
• బహుశ్రుతీయులు, మహీశాసకులు
• థేరవాదులు (శ్రీలంక భిక్షువులు)
• అంతర్జాతీయ కేంద్రం: ఈ దానాల వల్ల విజయపురి అంతర్జాతీయ బౌద్ధ విద్యా కేంద్రంగా ఎదిగింది.

ఇక్ష్వాకులు శాతవాహనుల పాలనా పద్ధతినే చాలావరకు కొనసాగించారు. వీరి పాలనా కాలం తక్కువే అయినా, కళ, వాస్తు రంగాల్లో గొప్ప సంపదను మిగిల్చారు. నాగార్జునకొండ శిల్పాలు అమరావతి శైలికి చివరి దశ.

• పరిపాలన:
  1. రాజు సర్వాధికారి. వంశపారంపర్య రాజరికం.
  2. సామంతులు, ఉన్నతాధికారుల బిరుదులు: మహాతలవరుడు, మహాసేనాపతి, మహాదండనాయకుడు.
  3. రాజ కుటుంబం, సామంత కుటుంబాల మధ్య వివాహ సంబంధాలు రాజ్యాన్ని బలంగా ఉంచాయి.
  4. శాతవాహనుల లాగే 'ఆహారాలు' (జిల్లాలు) పాలనా విభాగాలుగా ఉండేవని భావిస్తారు.
• భాష, లిపి:
  1. ప్రాకృతం (ప్రధానంగా), చివర్లో సంస్కృతం
  2. బ్రాహ్మీ లిపి.
• సమాజం:
  1. స్త్రీలకు గౌరవ స్థానం – స్వతంత్రంగా దానాలు చేశారు.
  2. మేనరికం (Cross-cousin marriage) ఆచారం ఉంది.
  3. వర్తకులు, వృత్తి సంఘాలు బౌద్ధ నిర్మాణాలకు దానాలు చేశారు.
• ఆర్థికం: వ్యవసాయం, విదేశీ వ్యాపారం. నాగార్జునకొండలో రోమన్ నాణేలు, మధ్యధరా ప్రాంతపు వస్తువులు దొరికాయి.
• కళ (Nagarjunakonda Art):
  1. తెల్ల-ఆకుపచ్చ సున్నపురాయి (పల్నాడు పాలరాయి) పై శిల్పాలు.
  2. బుద్ధుని జీవిత ఘట్టాలు, జాతక కథలు చెక్కారు. మాంధాత జాతకం వంటి దృశ్యాలు ప్రసిద్ధి.
  3. బుద్ధుని మానవ రూపంలో ఎక్కువగా చూపించారు.
  4. కొన్ని శిల్పాల్లో విదేశీ (స్కైథియన్) సైనికుల రూపాలు కనిపిస్తాయి.
• వాస్తు: చక్రాకార పునాది గల స్తూపాలు (చక్రం ఆకారంలో గోడలు), ఆయక స్తంభాలు (Ayaka pillars) – ఆంధ్ర స్తూపాల ప్రత్యేకత. స్తూపం నాలుగు దిక్కుల్లో వేదికలపై ఐదేసి ఆయక స్తంభాలు ఉంటాయి.