శీతోష్ణస్థితి (Climate)

భారతదేశ సహజ పర్యావరణాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి మూడు ప్రాథమిక అంశాలు కావాలి: భూస్వరూపాలు, నదీ వ్యవస్థ, వాతావరణ పరిస్థితులు. మొదటి రెండింటిని ముందు అధ్యాయాల్లో చదివాక, ఈ అధ్యాయం మూడో అంశమైన వాతావరణ పరిస్థితులను వివరిస్తుంది.

డిసెంబర్‌లో ఉన్ని దుస్తులు, మే నెలలో ఉక్కపోత, జూన్–జూలైలో వర్షాలు అనే ప్రశ్నలకు సమాధానం శీతోష్ణస్థితి అధ్యయనంలో దొరుకుతుంది.

ముఖ్య నిర్వచనాలు

• శీతోష్ణస్థితి (Climate): విశాల ప్రాంతంలో చాలా కాలం (30 ఏళ్లకు పైగా) ఉండే వాతావరణ పరిస్థితుల, మార్పుల మొత్తం.
• వాతావరణం (Weather): ఒక ప్రాంతంలో ఒక నిర్దిష్ట సమయంలో వాతావరణం ఉన్న స్థితి.
• వాతావరణానికి, శీతోష్ణస్థితికి మూలకాలు ఒకటే: ఉష్ణోగ్రత, వాతావరణ పీడనం, గాలి, తేమ (Humidity), అవపాతం (Precipitation).
• సాధారణ నెలవారీ వాతావరణ పరిస్థితుల ఆధారంగా సంవత్సరాన్ని శీతాకాలం, వేసవి, వర్షాకాలం వంటి రుతువులుగా విభజిస్తారు.
• రుతుపవనం (Monsoon):
  1. అరబిక్ పదం 'మౌసిమ్' (అర్థం: రుతువు) నుంచి వచ్చింది
  2. ఏడాదిలో గాలి దిశ రుతువుల వారీగా తిరగబడటాన్ని సూచిస్తుంది.
• భారత శీతోష్ణస్థితిని 'రుతుపవన రకం' (Monsoon type) అంటారు. ఆసియాలో ఈ రకం ప్రధానంగా దక్షిణ, ఆగ్నేయ ప్రాంతాల్లో కనిపిస్తుంది.

ప్రాంతీయ వ్యత్యాసాలు (ఉష్ణోగ్రత)

• వేసవిలో రాజస్థాన్ ఎడారిలో కొన్నిచోట్ల 50°C వరకు
• జమ్మూ కశ్మీర్‌లోని పహల్గామ్‌లో సుమారు 20°C.
• శీతాకాల రాత్రి జమ్మూ కశ్మీర్‌లోని ద్రాస్‌లో −45°C వరకు
• తిరువనంతపురంలో 22°C.
• థార్ ఎడారిలో పగలు 50°C, అదే రాత్రి సుమారు 15°C – పగలు రాత్రి తేడా చాలా ఎక్కువ. అండమాన్ నికోబార్ దీవులు, కేరళలో ఈ తేడా దాదాపు లేదు.

ప్రాంతీయ వ్యత్యాసాలు (అవపాతం)

• హిమాలయాల ఎగువ భాగాల్లో అవపాతం ఎక్కువగా మంచు రూపంలో
• మిగతా దేశంలో వర్షం.
• వార్షిక అవపాతం:
  1. మేఘాలయలో 400 సెం.మీ.కు పైగా
  2. లడఖ్, పశ్చిమ రాజస్థాన్‌లలో 10 సెం.మీ. కంటే తక్కువ.
• దేశంలో చాలా ప్రాంతాల్లో వర్షాలు జూన్–సెప్టెంబర్ మధ్య
• తమిళనాడు తీరం తన వర్షంలో ఎక్కువ భాగాన్ని అక్టోబర్–నవంబర్‌లో పొందుతుంది.
• తీర ప్రాంతాల్లో ఉష్ణోగ్రత వ్యత్యాసాలు తక్కువ
• దేశ అంతర్భాగంలో రుతు వ్యత్యాసాలు ఎక్కువ. ఉత్తర మైదానాల్లో తూర్పు నుంచి పశ్చిమానికి వర్షం తగ్గుతుంది.
• ఈ వైవిధ్యాలు ప్రజల ఆహారం, దుస్తులు, ఇళ్ల రకాలలో వైవిధ్యానికి కారణం.

ఏ ప్రదేశపు శీతోష్ణస్థితినైనా ఆరు ప్రధాన నియంత్రకాలు నిర్ణయిస్తాయి: అక్షాంశం, ఎత్తు, పీడనం–గాలుల వ్యవస్థ, సముద్రానికి దూరం (ఖండాంతర్గత ప్రభావం), సముద్ర ప్రవాహాలు, ఉపశమన స్వరూపాలు.

ఒక్కొక్క నియంత్రకం

• అక్షాంశం (Latitude): భూమి వంపు వల్ల అక్షాంశాన్ని బట్టి సౌరశక్తి మారుతుంది. అందుకే గాలి ఉష్ణోగ్రత సాధారణంగా భూమధ్యరేఖ నుంచి ధృవాల వైపు తగ్గుతుంది.
• ఎత్తు (Altitude): భూ ఉపరితలం నుంచి పైకి వెళ్లే కొద్దీ వాతావరణం పలుచబడి ఉష్ణోగ్రత తగ్గుతుంది. అందుకే కొండ ప్రాంతాలు వేసవిలో చల్లగా ఉంటాయి.
• పీడనం – గాలుల వ్యవస్థ:
  1. ఇది ఆ ప్రదేశపు అక్షాంశం, ఎత్తుపై ఆధారపడి ఉంటుంది
  2. ఉష్ణోగ్రత, వర్షపాతాలను ప్రభావితం చేస్తుంది.
• ఖండాంతర్గత ప్రభావం (Continentality): సముద్రం శీతోష్ణస్థితిని మితం చేస్తుంది. సముద్రానికి దూరం పెరిగే కొద్దీ ఈ ప్రభావం తగ్గి వేసవిలో బాగా వేడి, శీతాకాలంలో బాగా చలి వంటి విపరీత వాతావరణం ఉంటుంది.
• సముద్ర ప్రవాహాలు (Ocean currents): సముద్రం నుంచి భూమి వైపు వీచే గాలులతో కలిసి తీర వాతావరణాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి. వేడి లేదా చల్లని ప్రవాహం తీరం వెంట ప్రవహిస్తూ, గాలులు సముద్రం నుంచి భూమికి వీస్తే ఆ తీరం వేడెక్కుతుంది లేదా చల్లబడుతుంది.
• ఉపశమన స్వరూపాలు (Relief):
  1. ఎత్తైన పర్వతాలు చల్లని లేదా వేడి గాలులకు అడ్డుగోడగా పనిచేస్తాయి
  2. ఎత్తు సరిపోతే, వర్షాన్నిచ్చే గాలుల దారిలో ఉంటే అవపాతానికి కారణమవుతాయి. పర్వతాల పవనవిముఖ దిశ (Leeward side) సాపేక్షంగా పొడిగా ఉంటుంది.

ఆలోచనా ప్రశ్నలు: ప్రపంచంలోని చాలా ఎడారులు ఖండాల పశ్చిమ అంచుల్లో, ఉపఉష్ణమండలంలో ఎందుకుంటాయి? రాజస్థాన్‌లో మందపాటి గోడలు, చదునైన పైకప్పులు; తరాయ్, గోవా, మంగళూరులో వాలు పైకప్పులు; అస్సాంలో కర్రల మీద ఇళ్లు ఎందుకు – అనే ప్రశ్నలను పుస్తకం లేవనెత్తింది. (పుస్తకం వెలుపలి సాధారణ వివరణ: వేడిని తట్టుకోవడానికి మందపాటి గోడలు, భారీ వర్షాన్ని జారవిడవడానికి వాలు పైకప్పులు, వర్షం–వరదల నుంచి రక్షణకు కర్రల మీద ఇళ్లు.)

భారత శీతోష్ణస్థితిని ప్రభావితం చేసే అంశాల్లో ముందుగా అక్షాంశం, ఎత్తు గురించి చూడాలి.

అక్షాంశం (Latitude)

• కర్కాటక రేఖ (Tropic of Cancer) దేశం మధ్యలో గుజరాత్‌లోని రణ్ ఆఫ్ కచ్ (పశ్చిమం) నుంచి మిజోరం (తూర్పు) వరకు వెళ్తుంది.
• కర్కాటక రేఖకు దక్షిణాన ఉన్న దాదాపు సగం భాగం ఉష్ణ మండలం (Tropical) లో
• రేఖకు ఉత్తరాన ఉన్న మిగతా భాగం ఉపఉష్ణమండలం (Sub-tropics) లో ఉంది.
• అందువల్ల భారత శీతోష్ణస్థితిలో ఉష్ణమండల, ఉపఉష్ణమండల రెండు లక్షణాలూ ఉంటాయి.
• (పుస్తకం వెలుపలి వాస్తవం, ధృవీకరించబడింది: కర్కాటక రేఖ గుజరాత్, రాజస్థాన్, మధ్యప్రదేశ్, ఛత్తీస్‌గఢ్, జార్ఖండ్, పశ్చిమ బెంగాల్, త్రిపుర, మిజోరం అనే ఎనిమిది రాష్ట్రాల గుండా వెళ్తుంది.)

ఎత్తు (Altitude)

• ఉత్తరాన ఉన్న పర్వతాల సగటు ఎత్తు సుమారు 6,000 మీటర్లు.
• విశాలమైన తీర ప్రాంతంలో గరిష్ఠ ఎత్తు సుమారు 30 మీటర్లు మాత్రమే.
• హిమాలయాలు మధ్య ఆసియా నుంచి వచ్చే చల్లని గాలులను ఉపఖండంలోకి రాకుండా అడ్డుకుంటాయి. ఈ పర్వతాల వల్లే మధ్య ఆసియాతో పోలిస్తే ఈ ఉపఖండంలో శీతాకాలం తక్కువ తీవ్రతతో ఉంటుంది.
• అదే కారణంతో ఉత్తర భారతం ఒకే అక్షాంశంలోని ఇతర ప్రాంతాల కంటే ఏకరీతిగా ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రతలు పొందుతుంది (రుతుపవనం ఏకీకరణ అంశంలో కూడా పుస్తకం ఇదే చెబుతుంది).
• దక్కన్ ద్వీపకల్పం మూడు వైపులా సముద్ర ప్రభావంలో ఉండటం వల్ల మితమైన ఉష్ణోగ్రతలు ఉంటాయి.

భారత శీతోష్ణస్థితి, ఇక్కడి వాతావరణ పరిస్థితులు మూడు వాతావరణ అంశాల ద్వారా నియంత్రితమవుతాయి: (1) పీడనం, ఉపరితల గాలులు; (2) ఎగువ గాలుల ప్రసరణ (Upper air circulation); (3) పశ్చిమ చక్రవాత అలజడులు (Western cyclonic disturbances), ఉష్ణమండల తుపానులు.

ఈశాన్య పవనాల ప్రాంతం

• భారతదేశం ఈశాన్య పవనాలు వీచే ప్రాంతంలో ఉంది. ఈ గాలులు ఉత్తరార్ధగోళంలోని ఉపఉష్ణమండల అధిక పీడన పట్టీ నుంచి పుడతాయి.
• ఇవి దక్షిణం వైపు వీస్తూ, కోరియోలిస్ బలం వల్ల కుడివైపు మళ్లి, భూమధ్యరేఖ దగ్గరి అల్ప పీడన ప్రాంతం వైపు కదులుతాయి.
• ఇవి భూమి మీదే పుట్టి వీచడం వల్ల తేమ చాలా తక్కువ
• అందువల్ల వర్షం ఇవ్వవు లేదా చాలా తక్కువ ఇస్తాయి. దీని ప్రకారం భారత్ శుష్క భూమి కావాలి, కానీ అలా లేదు – కారణం రుతుపవనాలు.

కోరియోలిస్ బలం (Coriolis force): భూ భ్రమణం వల్ల కలిగే ఆభాస బలం. ఇది గాలులను ఉత్తరార్ధగోళంలో కుడివైపుకు, దక్షిణార్ధగోళంలో ఎడమవైపుకు మళ్లిస్తుంది. దీన్ని 'ఫెరెల్ నియమం' (Ferrel's Law) అని కూడా అంటారు.

పీడన పరిస్థితులు – శీతాకాలం, వేసవి

• శీతాకాలం: హిమాలయాలకు ఉత్తరాన అధిక పీడన ప్రాంతం ఉంటుంది. అక్కడి నుంచి చల్లని పొడి గాలులు దక్షిణాన సముద్రాలపై ఉన్న అల్ప పీడన ప్రాంతాల వైపు వీస్తాయి.
• వేసవి: మధ్య ఆసియా భూభాగంలో, వాయవ్య భారతంలో అల్ప పీడనం ఏర్పడుతుంది. దీనివల్ల గాలుల దిశ పూర్తిగా తిరగబడుతుంది.
• దక్షిణ హిందూ మహాసముద్రంలోని అధిక పీడన ప్రాంతం నుంచి గాలి ఆగ్నేయ దిశలో కదిలి, భూమధ్యరేఖను దాటి, కుడివైపు మళ్లి భారత ఉపఖండంలోని అల్ప పీడన ప్రాంతాల వైపు వస్తుంది. వీటినే నైరుతి రుతుపవనాలు (Southwest Monsoon winds) అంటారు.
• ఈ గాలులు వెచ్చని సముద్రాలపై వీస్తూ తేమను గ్రహించి, భారత భూభాగమంతా విస్తృతంగా వర్షాన్ని ఇస్తాయి.

రుతుపవన రకం శీతోష్ణస్థితిలో రుతువుల వారీగా స్పష్టమైన క్రమం ఉంటుంది; వాతావరణ పరిస్థితులు ఒక రుతువు నుంచి మరొకదానికి బాగా మారతాయి. ఈ మార్పులు దేశ అంతర్భాగంలో ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి; తీరంలో ఉష్ణోగ్రత మార్పులు తక్కువ, వర్షపాత తేడాలే ఉంటాయి.

భారత్‌లో నాలుగు ప్రధాన రుతువులు: శీతాకాలం, వేసవి, ముందుకు సాగే రుతుపవనాలు (Advancing monsoon), తిరోగమన రుతుపవనాలు (Retreating monsoon) – కొన్ని ప్రాంతీయ తేడాలతో.

శీతాకాలం

• ఉత్తర భారతంలో మధ్య నవంబర్ నుంచి ఫిబ్రవరి వరకు. డిసెంబర్, జనవరి అత్యంత చల్లని నెలలు.
• ఉష్ణోగ్రత దక్షిణం నుంచి ఉత్తరానికి తగ్గుతుంది:
  1. తూర్పు తీరంలోని చెన్నైలో సగటు 24–25°C
  2. ఉత్తర మైదానాల్లో 10–15°C.
• పగళ్లు వెచ్చగా, రాత్రులు చల్లగా ఉంటాయి. ఉత్తరాన మంచు (Frost) సాధారణం
• హిమాలయ ఎగువ వాలుల్లో మంచు కురుస్తుంది.

గాలులు, వర్షం

• ఈ కాలంలో ఈశాన్య వాణిజ్య పవనాలు వీస్తాయి. ఇవి భూమి నుంచి సముద్రానికి వీస్తాయి కాబట్టి దేశంలో ఎక్కువ భాగం పొడి కాలం.
• తమిళనాడు తీరంలో ఈ గాలులు సముద్రం నుంచి భూమికి వీస్తాయి
• అందువల్ల అక్కడ కొంత వర్షం కురుస్తుంది.
• ఉత్తర భాగంలో బలహీన అధిక పీడన ప్రాంతం ఏర్పడి, దాని నుంచి తేలికపాటి గాలులు బయటికి వీస్తాయి. ఉపశమనం ప్రభావంతో ఇవి గంగా లోయ గుండా పశ్చిమ, వాయవ్య దిశల నుంచి వీస్తాయి.
• వాతావరణం: నిర్మలమైన ఆకాశం, తక్కువ ఉష్ణోగ్రత, తక్కువ తేమ, బలహీన మారే గాలులు.

పశ్చిమ అలజడులు (Western disturbances) – ప్రత్యేక లక్షణం

• ఉత్తర మైదానాల్లో శీతాకాలపు ప్రత్యేకత పశ్చిమం, వాయవ్యం నుంచి వచ్చే చక్రవాత అలజడులు.
• ఈ అల్పపీడన వ్యవస్థలు మధ్యధరా సముద్రం, పశ్చిమ ఆసియాలో పుట్టి, పశ్చిమ గాలులతో భారత్‌లోకి వస్తాయి.
• ఇవి మైదానాల్లో శీతాకాల వర్షాన్ని, పర్వతాల్లో మంచును ఇస్తాయి. ఈ వర్షాన్ని స్థానికంగా 'మహావత్' (Mahawat) అంటారు. మొత్తం పరిమాణం తక్కువైనా రబీ పంటల సాగుకు ఇది అత్యంత ముఖ్యమైనది.
• ద్వీపకల్ప ప్రాంతంలో స్పష్టమైన శీతాకాలం ఉండదు
• సముద్ర ప్రభావం వల్ల ఉష్ణోగ్రతల్లో గమనించదగిన రుతు మార్పు లేదు.

సూర్యుడు ఉత్తరానికి కదులుతున్నట్లు కనిపించడం వల్ల భూమిపై ఉష్ణ పట్టీ (heat belt) ఉత్తరానికి జరుగుతుంది. అందుకే భారత్‌లో మార్చి నుంచి మే వరకు వేసవి రుతువు. వేర్వేరు అక్షాంశాల వద్ద మార్చి–మే ఉష్ణోగ్రతల నమోదులు ఈ కదలికను స్పష్టంగా చూపుతాయి.

ఉష్ణోగ్రత పరిణామం

• మార్చి: దక్కన్ పీఠభూమిలో గరిష్ఠం సుమారు 38°C.
• ఏప్రిల్: గుజరాత్, మధ్యప్రదేశ్‌లలో సుమారు 42°C.
• మే: దేశ వాయవ్య భాగాల్లో 45°C సాధారణం.
• ద్వీపకల్ప భారతంలో సముద్ర ప్రభావం వల్ల ఉష్ణోగ్రతలు తక్కువ.
• ఉత్తర భాగంలో ఉష్ణోగ్రత పెరిగి గాలి పీడనం తగ్గుతుంది. మే చివరికి థార్ ఎడారి (వాయవ్యం) నుంచి తూర్పు, ఆగ్నేయంలోని పట్నా, ఛోటానాగ్‌పూర్ పీఠభూమి వరకు పొడవైన అల్ప పీడన ద్రోణి (trough) ఏర్పడుతుంది
• దాని చుట్టూ గాలి ప్రసరణ మొదలవుతుంది.

వేసవి ప్రత్యేకతలు

• లూ (Loo):
  1. ఉత్తర, వాయవ్య భారతంలో పగటి సమయంలో వీచే బలమైన, ఝంఝా, వేడి, పొడి గాలులు
  2. కొన్నిసార్లు సాయంత్రం వరకూ కొనసాగుతాయి. వీటికి నేరుగా గురైతే ప్రాణాపాయం కూడా కావచ్చు.
• మే నెలలో ఉత్తర భారతంలో ధూళి తుపానులు (Dust storms) సాధారణం
• ఇవి తాత్కాలికంగా ఉష్ణోగ్రత తగ్గించి, తేలికపాటి వర్షం, చల్లగాలి తెస్తాయి.
• స్థానిక ఉరుములతో కూడిన తుపానులు (Thunderstorms): హింసాత్మక గాలులు, కుండపోత వాన, తరచు వడగళ్లతో కూడి ఉంటాయి. పశ్చిమ బెంగాల్‌లో వీటిని 'కాల్ బైశాఖి' (Kaal Baisakhi) అంటారు.
• వేసవి ముగింపులో కేరళ, కర్ణాటకల్లో వర్షపూర్వ జల్లులు సాధారణం
• ఇవి మామిడి త్వరగా పక్వానికి రావడానికి తోడ్పడతాయి కాబట్టి 'మామిడి జల్లులు' (Mango showers) అంటారు.

జూన్ ఆరంభానికి ఉత్తర మైదానాల్లో అల్ప పీడనం తీవ్రమై, దక్షిణార్ధగోళపు వాణిజ్య పవనాలను ఆకర్షిస్తుంది.

రుతుపవనాల రాక

• ఆగ్నేయ వాణిజ్య పవనాలు దక్షిణ సముద్రాల వెచ్చని ఉపఉష్ణమండల ప్రాంతాల్లో పుడతాయి
• భూమధ్యరేఖ దాటి నైరుతి దిశలో వీస్తూ నైరుతి రుతుపవనాలుగా ద్వీపకల్పంలోకి ప్రవేశిస్తాయి.
• వెచ్చని సముద్రాలపై వీస్తాయి కాబట్టి ఉపఖండానికి అపారమైన తేమను తెస్తాయి. ఇవి బలమైన గాలులు
• సగటు వేగం గంటకు 30 కి.మీ.
• వాయవ్యపు అతి దూర భాగం మినహా ఈ గాలులు సుమారు ఒక నెలలో దేశమంతా వ్యాపిస్తాయి.
• (పుస్తకం వెలుపలి వాస్తవం:
  1. IMD ప్రకారం కేరళలో రుతుపవనాల ఆరంభానికి సాధారణ తేదీ జూన్ 1
  2. ఏటా కొన్ని రోజులు ముందుగా లేదా ఆలస్యంగా రావచ్చు.)

వర్షపాత ప్రభావం

• రుతుపవనాల రాకతో వాతావరణం పూర్తిగా మారుతుంది.
• సీజన్ ఆరంభంలో పశ్చిమ కనుమల పవనాభిముఖ (windward) వాలు 250 సెం.మీ. కంటే ఎక్కువ అత్యంత భారీ వర్షం పొందుతుంది.
• దక్కన్ పీఠభూమి, మధ్యప్రదేశ్‌లోని కొన్ని భాగాలు వర్షచ్ఛాయా ప్రాంతంలో ఉన్నా కొంత వర్షం పొందుతాయి.
• ఈ రుతువులో గరిష్ఠ వర్షపాతం ఈశాన్య భారతంలో. ఖాసీ కొండల దక్షిణ శ్రేణుల్లోని మావ్‌సిన్‌రామ్ ప్రపంచంలో అత్యధిక సగటు వర్షం పొందుతుంది. (పుస్తకంలోని బాక్స్: మావ్‌సిన్‌రామ్ భూమిపై అత్యంత తడి ప్రదేశం
• స్టాలగ్‌మైట్, స్టాలక్టైట్ గుహలకు కూడా ప్రసిద్ధి. పుస్తకం వెలుపలి వాస్తవం: ఇది మేఘాలయలోని తూర్పు ఖాసీ కొండల జిల్లాలో ఉంది.)
• గంగా లోయలో వర్షం తూర్పు నుంచి పశ్చిమానికి తగ్గుతుంది. రాజస్థాన్, గుజరాత్‌లోని కొన్ని భాగాల్లో అల్ప వర్షం.

రుతుపవన వర్షాల ఒక ముఖ్య లక్షణం వర్షంలో 'విరామాలు' (Breaks) ఉండటం. అంటే తడి, పొడి దశలు ఒకదాని తర్వాత ఒకటి వస్తాయి; వర్షం కొన్ని రోజులు మాత్రమే కురిసి, మధ్యలో వర్షం లేని విరామాలు ఉంటాయి.

విరామాలకు కారణం – రుతుపవన ద్రోణి

• ఈ విరామాలు రుతుపవన ద్రోణి (Monsoon trough) కదలికతో సంబంధం కలవి. ద్రోణి, దాని అక్షం పలు కారణాల వల్ల ఉత్తరానికి లేదా దక్షిణానికి జరుగుతూ ఉంటాయి
• ఇదే వర్షం ప్రాదేశిక పంపిణీని నిర్ణయిస్తుంది.
• ద్రోణి అక్షం మైదానాలపై ఉన్నప్పుడు ఈ ప్రాంతాల్లో మంచి వర్షం.
• అక్షం హిమాలయాలకు దగ్గరగా జరిగినప్పుడు మైదానాల్లో దీర్ఘ పొడి విరామాలు ఏర్పడతాయి
• హిమాలయ నదుల పర్వత పరివాహక ప్రాంతాల్లో విస్తృత వర్షాలు కురుస్తాయి.
• ఈ భారీ వర్షాలు మైదానాల్లో ప్రాణ, ఆస్తి నష్టం కలిగించే వినాశకర వరదలు తెస్తాయి.

ఉష్ణమండల అల్పపీడనాలు, అనిశ్చితి

• ఉష్ణమండల అల్పపీడనాల (Tropical depressions) తరచుదనం, తీవ్రత రుతుపవన వర్షపు పరిమాణం, కాలవ్యవధిని నిర్ణయిస్తాయి.
• ఇవి బంగాళాఖాతం శిరస్సు వద్ద ఏర్పడి ప్రధాన భూభాగంలోకి వస్తాయి
• 'రుతుపవన అల్ప పీడన ద్రోణి' అక్షాన్ని అనుసరిస్తాయి.
• రుతుపవనాలు అనిశ్చితికి పేరుపడ్డాయి: తడి–పొడి దశల మార్పు తీవ్రత, తరచుదనం, వ్యవధిలో తేడా ఉంటుంది.
• ఒకచోట భారీ వరదలు తెస్తే మరోచోట కరవుకు కారణమవుతాయి. రాకలో, తిరోగమనంలో తరచు క్రమరహితం కాబట్టి దేశవ్యాప్తంగా కోట్లాది రైతుల వ్యవసాయ షెడ్యూల్‌ను అప్పుడప్పుడు దెబ్బతీస్తాయి.

అక్టోబర్–నవంబర్ నెలల్లో సూర్యుడు దక్షిణానికి కదులుతున్నట్లు కనిపిస్తుంది. అప్పుడు ఉత్తర మైదానాల్లోని రుతుపవన ద్రోణి (అల్పపీడన ద్రోణి) బలహీనపడి, క్రమంగా అధిక పీడన వ్యవస్థ ఆక్రమిస్తుంది.

నైరుతి రుతుపవన గాలులు బలహీనపడి క్రమంగా వెనక్కి తగ్గుతాయి. అక్టోబర్ ఆరంభానికి రుతుపవనం ఉత్తర మైదానాల నుంచి వైదొలుగుతుంది.

పరివర్తన కాలం

• అక్టోబర్–నవంబర్ వేడి వర్షాకాలం నుంచి పొడి శీతాకాలానికి మారే పరివర్తన (Transition) కాలం
• అందుకే 'పరివర్తన రుతువు' అంటారు.
• తిరోగమనాన్ని నిర్మల ఆకాశం, ఉష్ణోగ్రత పెరుగుదల సూచిస్తాయి. పగళ్లు వేడి, రాత్రులు చల్లగా, ఆహ్లాదంగా ఉంటాయి.
• నేల ఇంకా తడిగా ఉండటం, అధిక ఉష్ణోగ్రత–తేమ వల్ల పగటి వాతావరణం ఉక్కగా మారుతుంది
• దీనినే 'అక్టోబర్ హీట్' (October heat) అంటారు.
• అక్టోబర్ రెండో అర్ధభాగంలో ఉత్తర భారతంలో పాదరసం వేగంగా పడిపోతుంది.

తుపానులు – తూర్పు తీరం

• నవంబర్ ఆరంభానికి వాయవ్య భారతంలోని అల్ప పీడనం బంగాళాఖాతానికి బదిలీ అవుతుంది.
• ఈ మార్పుతో అండమాన్ సముద్రంలో పుట్టే చక్రవాత అల్పపీడనాలు ఏర్పడి, సాధారణంగా భారత తూర్పు తీరాన్ని దాటుతూ భారీ, విస్తృత వర్షాన్ని ఇస్తాయి.
• ఈ ఉష్ణమండల తుపానులు తరచు చాలా వినాశకరం. దట్టమైన జనాభా గల గోదావరి, కృష్ణా, కావేరి డెల్టాలు తరచు తుపానుల దెబ్బకు ప్రాణ, ఆస్తి నష్టం చవిచూస్తాయి.
• కొన్నిసార్లు ఈ తుపానులు ఒడిశా, పశ్చిమ బెంగాల్, బంగ్లాదేశ్ తీరాలకు చేరుతాయి.
• కోరమాండల్ తీరపు వర్షంలో అధిక భాగం ఈ అల్పపీడనాలు, తుపానుల నుంచే వస్తుంది.

భారతదేశంలో వర్షపాత పంపిణీ చాలా అసమానం.

అధిక వర్షం

• పశ్చిమ తీరంలోని కొన్ని భాగాలు, ఈశాన్య భారతం ఏటా సుమారు 400 సెం.మీ. కంటే ఎక్కువ వర్షం పొందుతాయి.

అల్ప వర్షం

• పశ్చిమ రాజస్థాన్, దానికి ఆనుకున్న గుజరాత్, హరియాణా, పంజాబ్ ప్రాంతాల్లో 60 సెం.మీ. కంటే తక్కువ.
• దక్కన్ పీఠభూమి అంతర్భాగంలో, సహ్యాద్రి (పశ్చిమ కనుమలు)కి తూర్పున కూడా వర్షం తక్కువే (పర్వతాల పవనవిముఖ, వర్షచ్ఛాయా ప్రాంతం కావడం).
• జమ్మూ కశ్మీర్‌లోని లేహ్ చుట్టూ మూడో అల్ప వర్షపాత ప్రాంతం.
• మిగతా దేశం మధ్యస్థ వర్షం పొందుతుంది. మంచు కురియడం హిమాలయ ప్రాంతానికే పరిమితం.

వైవిధ్యం (Variability)

• రుతుపవనాల స్వభావం వల్ల వార్షిక వర్షపాతం సంవత్సరానికి సంవత్సరం చాలా మారుతుంది.
• తక్కువ వర్ష ప్రాంతాల్లో – రాజస్థాన్, గుజరాత్‌లోని కొన్ని భాగాలు, పశ్చిమ కనుమల పవనవిముఖ వైపు – ఈ వైవిధ్యం ఎక్కువ.
• అందువల్ల అధిక వర్ష ప్రాంతాలకు వరదల ముప్పు
• అల్ప వర్ష ప్రాంతాలు కరవుకు గురయ్యే అవకాశం ఉన్నవి.

పుస్తకంలోని ఇతర అంశాలు

• వార్తల ఆధారంగా ప్రదేశాలు, రుతువులను గుర్తించడం, చెన్నై–ముంబై వర్షాలను పోల్చి కారణాలు చెప్పడం, వరదను విపత్తుగా కేస్ స్టడీతో మదింపు చేయడం అనే కృత్యం ఇచ్చారు. పటంలో (Figure 4.3) వార్షిక వర్షపాతం చూపారు.
• (పుస్తకం వెలుపలి వాస్తవం:
  1. మావ్‌సిన్‌రామ్‌కు సమీపంలో ఉన్న చిరపుంజి – సోహ్రా కూడా మేఘాలయలోని ఖాసీ కొండల్లోనే ఉంది
  2. పుస్తకం మాత్రం అత్యధిక సగటు వర్షానికి మావ్‌సిన్‌రామ్‌నే పేర్కొంటుంది.)

భారత శీతోష్ణస్థితిలో ఎన్నో వైవిధ్యాలున్నా రుతుపవనం దేశాన్ని ఒకటిగా కలిపే బంధంగా పనిచేస్తుంది.

మితం చేసే ప్రభావాలు

• హిమాలయాలు మధ్య ఆసియా అత్యంత చల్లని గాలుల నుంచి ఉపఖండాన్ని కాపాడుతాయి
• అందువల్ల ఉత్తర భారతం ఒకే అక్షాంశంలోని ఇతర ప్రాంతాల కంటే ఏకరీతిగా ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రత కలిగి ఉంటుంది.
• ద్వీపకల్ప పీఠభూమి మూడు వైపులా సముద్ర ప్రభావంలో ఉండి మితమైన ఉష్ణోగ్రతలు కలిగి ఉంటుంది.
• ఇలాంటి మితం చేసే ప్రభావాలున్నా ఉష్ణోగ్రత పరిస్థితుల్లో గొప్ప వైవిధ్యాలు ఉన్నాయి.

ఏకీకరణ ప్రభావం

• గాలి వ్యవస్థల రుతు మార్పు, దానితో ముడిపడిన వాతావరణ పరిస్థితులు రుతువుల లయబద్ధ చక్రాన్ని ఇస్తాయి.
• వర్షపు అనిశ్చితి, అసమాన పంపిణీ కూడా రుతుపవనాల విలక్షణ లక్షణాలే.
• భారత భూదృశ్యం, జంతు–వృక్ష జీవనం, మొత్తం వ్యవసాయ క్యాలెండర్, పండుగలతో సహా ప్రజల జీవితం ఈ రుతుపవన విషయం చుట్టూ తిరుగుతాయి.
• ఏటా ఉత్తరం నుంచి దక్షిణం, తూర్పు నుంచి పడమర వరకు ప్రజలు రుతుపవనాల రాకకై ఆత్రుతగా ఎదురుచూస్తారు.
• రుతుపవన గాలులు వ్యవసాయ కార్యకలాపాలకు నీటిని అందించి దేశాన్ని బంధిస్తాయి. ఈ నీటిని మోసే నదీ లోయలు కూడా ఒకే నదీ లోయ యూనిట్‌గా ఏకమవుతాయి.

ప్రాజెక్ట్ సూచనలు: రుతువులతో ముడిపడిన పాటలు, నృత్యాలు, పండుగలు, ఆహార పదార్థాలు; గ్రామీణ ఇళ్లు, దుస్తులు శీతోష్ణస్థితి–ఉపశమనంతో కలిగిన సంబంధం.

ఈ అధ్యాయం చివర 10 కేంద్రాల సగటు నెలవారీ ఉష్ణోగ్రత, వర్షపాతాల పట్టిక (Table I) ఇచ్చారు: బెంగళూరు, ముంబై, కోల్‌కతా, ఢిల్లీ, జోధ్‌పూర్, చెన్నై, నాగ్‌పూర్, షిల్లాంగ్, తిరువనంతపురం, లేహ్. వీటి గ్రాఫ్‌లు గీయడం, తులనం చేయడం కృత్యం.

ఢిల్లీ గ్రాఫ్‌ను ఉదాహరణగా ఇచ్చారు. పట్టికలోని కొన్ని అంకెలు స్పష్టంగా చదవలేనివి; అవి కింద చేర్చలేదు (ముంబై వర్షపాత విలువలు, కొన్ని నెలల విలువలు).

కేంద్రాల వివరాలు (పట్టికలో స్పష్టంగా ఉన్నవి)

• కోల్‌కతా (22°34′ఉ., ఎత్తు 6 మీ.): జూన్ 29.0, జూలై 33.1, ఆగస్టు 33.4 సెం.మీ.
• వార్షికం 162.5 సెం.మీ.
• మే సగటు 30.4°C.
• ఢిల్లీ (29°ఉ., 219 మీ.): జూలై 19.3, ఆగస్టు 17.8 సెం.మీ.
• వార్షికం 67.0
• జనవరి 14.4°C, జూన్ 33.3°C.
• జోధ్‌పూర్ (26°18′ఉ., 224 మీ.): జూలై 10.8, ఆగస్టు 13.1 సెం.మీ.
• వార్షికం 36.6
• జనవరి 16.8°C, జూన్ 33.9°C.
• చెన్నై (13°4′ఉ., 7 మీ.): అక్టోబర్ 30.6, నవంబర్ 35.0, డిసెంబర్ 13.9 సెం.మీ.
• జూలై 8.7, ఆగస్టు 11.3
• వార్షికం 128.6
• మే 33.0°C.
• నాగ్‌పూర్ (21°9′ఉ., 312 మీ.): జూలై 37.6 సెం.మీ.
• వార్షికం 124.2
• మే 35.5°C.
• షిల్లాంగ్ (24°34′ఉ., 1,461 మీ.): జూన్ 47.6, జూలై 35.9 సెం.మీ.
• వార్షికం 225.3
• జనవరి 9.8°C, జూలై 21.1°C.
• తిరువనంతపురం (8°29′ఉ., 61 మీ.): జూన్ 35.6, జూలై 22.3, అక్టోబర్ 27.3 సెం.మీ.
• వార్షికం 181.2
• నెలవారీ ఉష్ణోగ్రత 26.2–28.7°C మధ్యే.
• లేహ్ (34°ఉ., 3,506 మీ.): జనవరి −8.5°C, ఫిబ్రవరి −7.2°C, జూలై 17.2°C
• ప్రతి నెల వర్షం 1.3 సెం.మీ. లోపే
• వార్షికం 8.5 సెం.మీ.
• బెంగళూరు (12°58′ఉ., 909 మీ.): ఏప్రిల్ 27.1°C గరిష్ఠ నెల
• వార్షిక వర్షం 88.9 సెం.మీ. (అంకె అస్పష్టంగా ఉన్నా ఇదే చదవగలిగింది).
• ముంబై (19°ఉ., 11 మీ.): జనవరి 24.4°C, మే 30.0°C
• నెలవారీ ఉష్ణోగ్రత పరిధి చిన్నది.

పట్టిక నుంచి తీసే నిర్ధారణలు

• పట్టికలోని స్పష్టమైన విలువలలో వర్షపాతం అత్యధికం షిల్లాంగ్ (225.3), తరువాత తిరువనంతపురం (181.2)
• అత్యల్పం లేహ్ (8.5), తరువాత జోధ్‌పూర్ (36.6).
• తిరువనంతపురం ఉష్ణోగ్రతల్లో సంవత్సరమంతా తేడా చాలా తక్కువ (సమశీతోష్ణ – equable) కాబట్టి సముద్ర ప్రభావం స్పష్టం. లేహ్‌లో వార్షిక పరిధి 25.7°C (−8.5 నుంచి 17.2), జోధ్‌పూర్‌లో 17.1, ఢిల్లీలో 18.9 – ఇవి విపరీత (extreme) ఖండాంతర్గత ఉదాహరణలు (గణన పట్టికలోని విలువల ఆధారంగా).
• జూన్ నెలలో తిరువనంతపురం, షిల్లాంగ్ రెండింటిలో వర్షం జూలై కంటే ఎక్కువ
• కోల్‌కతా, ఢిల్లీలో జూలైలో ఎక్కువ
• ముంబైలో జూలై ఎక్కువ అనేది ప్రశ్న.
• చెన్నైలో వర్షం ఎక్కువగా అక్టోబర్–నవంబర్: దేశంలో చాలాచోట్ల రుతుపవన తీవ్రత తగ్గాక, తిరోగమన రుతుపవన కాలంలో.
• ఢిల్లీ, జోధ్‌పూర్‌లలో వర్షం దాదాపు మూడు నెలల్లో కేంద్రీకృతం (జూలై–సెప్టెంబర్)
• తిరువనంతపురం, షిల్లాంగ్‌లో సుమారు తొమ్మిది నెలలు వ్యాపిస్తుంది.
• పట్టిక ప్రశ్నలు:
  1. వేసవి ఉష్ణోగ్రత క్రమంలో నాగ్‌పూర్ మే (35.5°C) అత్యధికం
  2. జోధ్‌పూర్ జూన్ 33.9°C.

అధ్యాయం చివర ఇచ్చిన అభ్యాస ప్రశ్నల నుంచి పరీక్షకు పనికొచ్చే సమాధానాలు.

బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నల సమాధానాలు

• ప్రపంచంలో అత్యధిక వర్షం పొందే స్థలం: మావ్‌సిన్‌రామ్.
• వేసవిలో ఉత్తర మైదానాల్లో వీచే గాలి: లూ.
• భారత్‌లో రుతుపవనాలు సుమారుగా వచ్చే సమయం: జూన్ ఆరంభం.
• భారత శీతాకాల లక్షణం: వెచ్చని పగళ్లు, చల్లని రాత్రులు.

చిన్న ప్రశ్నలకు వాస్తవాలు

• భారత శీతోష్ణస్థితి నియంత్రకాలు: అక్షాంశం, ఎత్తు, పీడనం–గాలులు, సముద్రం నుంచి దూరం, సముద్ర ప్రవాహాలు, ఉపశమనం.
• భారత్ రుతుపవన రకం శీతోష్ణస్థితి కలిగి ఉండటానికి కారణం ఏడాదిలో గాలి దిశ రుతువుల వారీగా పూర్తిగా తిరగబడటం.
• రోజువారీ ఉష్ణోగ్రత వ్యత్యాసం (Diurnal range) అత్యధికంగా ఉండే ప్రాంతం థార్ ఎడారి: పగలు 50°C వరకు, రాత్రి సుమారు 15°C (పుస్తకంలోని ఉదాహరణ).
• మలబార్ తీరంలో వర్షానికి కారణం నైరుతి రుతుపవన పవనాలు.
• రుతుపవనం నిర్వచనం: గాలి దిశ రుతువులతో తిరగబడటం. 'బ్రేక్' = తడి దశల మధ్య వర్షం లేని విరామాలు.
• ఉత్తర భారతంలో తూర్పు నుంచి పడమరకు వర్షం తగ్గడానికి కారణం:
  1. రుతుపవన గాలులు తేమను కోల్పోతూ ముందుకు సాగడం (పుస్తకంలో గంగా లోయ వర్షం తూర్పు నుంచి పడమరకు తగ్గుతుందని ఉంది
  2. కారణం పుస్తకం వెలుపలి సాధారణ వివరణ).

కారణ ప్రశ్నలు

• భారత ఉపఖండంలో గాలి దిశ రుతువుల వారీగా తిరగబడటం:
  1. శీతాకాలంలో హిమాలయాల ఉత్తరాన అధిక పీడనం (గాలులు సముద్రం వైపు)
  2. వేసవిలో వాయవ్య భారతం, మధ్య ఆసియాలో అల్ప పీడనం (గాలులు భూమి వైపు).
• వర్షంలో ఎక్కువ భాగం కొన్ని నెలల్లోనే కేంద్రీకృతం: నైరుతి రుతుపవనాలు జూన్–సెప్టెంబర్ మధ్యే వర్షాన్ని ఇవ్వడం.
• తమిళనాడు తీరానికి శీతాకాల వర్షం: ఈశాన్య పవనాలు అక్కడ సముద్రం నుంచి భూమికి వీయడం.
• తూర్పు తీర డెల్టాలకు తుపానుల ముప్పు: బంగాళాఖాతం, అండమాన్ సముద్రాల్లో పుట్టే అల్పపీడనాలు తూర్పు తీరాన్ని దాటడం.
• రాజస్థాన్, గుజరాత్, పశ్చిమ కనుమల పవనవిముఖ వైపు కరవు ముప్పు: ఇక్కడ వర్షం తక్కువ, వైవిధ్యం ఎక్కువ.

పట్టిక ఆధారిత కృత్యాలు (పుస్తకంలోని 'సొంతంగా చేయండి' భాగం)

• 10 కేంద్రాల ఉష్ణోగ్రత–వర్షపాత గ్రాఫ్‌లు గీసి పోల్చాలి
• కేంద్రాలను భూమధ్యరేఖ నుంచి దూరం, సముద్ర మట్టం నుంచి ఎత్తు ప్రకారం రెండు విధాలుగా అమర్చాలి.
• ఎక్కువ వర్షం కేంద్రాలు, అతి తక్కువ వర్షం కేంద్రాలు, సమశీతోష్ణ (equable) రెండు, విపరీత (extreme) రెండు, తిరోగమన రుతుపవనాల ప్రభావ కేంద్రాలు, ఫిబ్రవరి–ఏప్రిల్–మే–జూన్‌లో అత్యంత వేడి కేంద్రాలను గుర్తించాలి.
• జూన్–జూలై వర్ష తేడాలు (తిరువనంతపురం, షిల్లాంగ్, ముంబై, కోల్‌కతా), చెన్నైలో నైరుతి రుతుపవన వర్షం తక్కువ కావడం, షిల్లాంగ్ కోల్‌కతా కంటే ఎక్కువ వర్షం, ఢిల్లీ జోధ్‌పూర్ కంటే ఎక్కువ వర్షం పొందడం, లేహ్‌లో ఏడాదంతా స్వల్ప అవపాతం వంటి కారణాలను ఆలోచించాలి. చివరి నిర్ధారణ: రుతుపవనాలు దేశానికి బలమైన శీతోష్ణస్థితి ఐక్యతను ఇస్తున్నాయి.

ఇతర కృత్యాలు

• మ్యాప్ నైపుణ్యాలు: 400 సెం.మీ.+ ప్రాంతాలు, 20 సెం.మీ. కంటే తక్కువ ప్రాంతాలు, నైరుతి రుతుపవన దిశ గుర్తించాలి.
• ప్రాంతీయ వైవిధ్యాలు, శీతాకాల లక్షణాలు, రుతుపవన వర్షం లక్షణాలు, ప్రభావాలు వివరించాలి.