పేదరికం – ఒక సవాలు (Poverty as a Challenge)

స్వతంత్ర భారతదేశం ఎదుర్కొన్న అత్యంత కఠినమైన సవాళ్లలో పేదరికం (Poverty) ఒకటి. ఇది బహుముఖ (multi-dimensional) సమస్య.

పాఠం మొదట ఉదాహరణలతో దీన్ని చర్చించి, సామాజిక శాస్త్రాలు పేదరికాన్ని ఎలా చూస్తాయో వివరిస్తుంది; తర్వాత దారిద్ర్య రేఖ (Poverty Line) భావనతో భారత, ప్రపంచ పేదరిక ధోరణులను చూపి, కారణాలు, ప్రభుత్వ పేదరిక నిర్మూలన చర్యలను చర్చిస్తుంది.

చివరగా అధికారిక భావనను మానవ పేదరికం (Human Poverty) వరకు విస్తరించాలని చెబుతుంది.

ప్రాథమిక విషయాలు

• నిత్య జీవితంలో కనిపించే పేదలు: గ్రామాల్లో భూమిలేని కూలీలు, నగరాల్లో కిక్కిరిసిన గుడిసెల్లో (jhuggis) ఉండేవారు, నిర్మాణ స్థలాల్లో రోజు కూలీలు, ధాబాల్లో పనిచేసే బాలకార్మికులు, చినిగిన బట్టల పిల్లలతో యాచకులు.
• పుస్తకం ప్రకారం (2011-12) భారతదేశంలో ప్రతి ఐదో వ్యక్తి పేదవాడు
• అంటే సుమారు 270 మిలియన్లు (27 కోట్లు) మంది పేదరికంలో ఉన్నారు. ప్రపంచంలో పేదల అతి పెద్ద ఏకైక కేంద్రీకరణ (largest single concentration of the poor) భారతదేశంలోనే ఉంది.

పట్టణ ఉదాహరణ (Urban Case) – జార్ఖండ్ రాంచీ సమీపం

• 33 ఏళ్ల రోజు కూలీ గోధుమ పిండి మిల్లులో పని చేస్తాడు
• పని దొరికినప్పుడు నెలకు సుమారు రూ.1,500 సంపాదిస్తాడు, కానీ పని తరచుగా దొరకదు.
• కుటుంబంలో ఆరుగురు (భార్య, 6 నెలల నుంచి 12 ఏళ్ల మధ్య వయసున్న నలుగురు పిల్లలు). వృద్ధ తల్లిదండ్రులు, తమ్ముడు కూడా అతనిపై ఆధారపడతారు (వారు రాంగఢ్, హజారీబాగ్ ప్రాంతాల్లో).
• భార్య పార్ట్‌టైమ్ పనిమనిషిగా రూ.800, పెద్ద కొడుకు టీ దుకాణంలో రూ.300 సంపాదిస్తారు
• 10 ఏళ్ల కుమార్తె తమ్ముళ్లను చూసుకుంటుంది.
• ఇల్లు: నగర శివార్లలోని కిక్కిరిసిన బస్తీలో ఒక గది అద్దె ఇల్లు (ఇటుకలు, మట్టి పెంకులతో తాత్కాలిక గుడిసె). రోజుకు రెండుసార్లు పప్పు-అన్నం, అదీ సరిపోదు.
• పిల్లలెవరూ బడికి వెళ్లరు
• ఒక్కొక్కరికి రెండే జతల పాత బట్టలు
• చిన్న పిల్లలు పోషకాహార లోపంతో ఉంటారు
• అనారోగ్యంలో వైద్యం అందదు.

గ్రామీణ ఉదాహరణ (Rural Case) – ఉత్తరప్రదేశ్ మీరట్ సమీపం

• కుటుంబానికి భూమి లేదు
• పెద్ద రైతుల వద్ద చిన్నా చితక పనులు చేస్తారు. పని, ఆదాయం రెండూ అస్థిరం. కొన్నిసార్లు కష్టమైన ఒక రోజు పనికి రూ.50 ఇస్తారు
• తరచుగా కొన్ని కిలోల గోధుమ, పప్పు లేదా కూరగాయల రూపంలో (వస్తురూపంలో) కూలీ.
• ఎనిమిది మంది కుటుంబానికి రోజుకు రెండు పూటలా కడుపునిండా తిండి దొరకదు
• గ్రామ శివార్లలో కచ్చా గుడిసె.
• మహిళలు పశుగ్రాసం కోయడం, పొలాల్లో వంట చెరకు సేకరించడంలో రోజంతా గడుపుతారు.
• తండ్రి క్షయ (TB) రోగి
• మందులు లేక రెండేళ్ల క్రితం మరణించాడు
• తల్లి కూడా అదే వ్యాధితో బాధపడుతోంది.
• గ్రామంలో ప్రాథమిక పాఠశాల ఉన్నా 10 ఏళ్ల వయసులోనే సంపాదన మొదలుపెట్టాల్సి వచ్చింది
• కొత్త బట్టలు కొన్నేళ్లకోసారి
• సబ్బు, నూనె కూడా విలాసమే.

పుస్తకం చర్చకు సూచించిన అంశాలు (ఈ రెండు ఉదాహరణల నుంచి): భూమిలేమి, నిరుద్యోగం, కుటుంబ పరిమాణం, నిరక్షరాస్యత, ఆరోగ్య లోపం/పోషకాహార లోపం, బాలకార్మిక వ్యవస్థ, నిస్సహాయత (helplessness).

పై రెండు ఉదాహరణలు పేదరికంలోని అనేక కోణాలను చూపుతాయి. పేదరికం అంటే కేవలం తక్కువ ఆదాయం కాదు.

పేదరికం యొక్క కోణాలు (పుస్తకం ప్రకారం)

• ఆకలి, ఆశ్రయ (నివాస) లోపం.
• తల్లిదండ్రులు పిల్లలను బడికి పంపలేని స్థితి
• జబ్బుపడినవారు చికిత్స చేయించుకోలేని స్థితి.
• పరిశుభ్రమైన నీరు, పారిశుద్ధ్య (sanitation) సౌకర్యాల లేమి.
• కనీస మర్యాదకరమైన స్థాయిలో క్రమబద్ధమైన ఉద్యోగం లేకపోవడం.
• అన్నింటికన్నా ముఖ్యం: నిస్సహాయతతో జీవించడం. పేదలను పొలాలు, కర్మాగారాలు, ప్రభుత్వ కార్యాలయాలు, ఆసుపత్రులు, రైల్వే స్టేషన్లు వంటి దాదాపు ప్రతిచోటా చులకనగా చూస్తారు.
• స్వతంత్ర భారతదేశం ముందున్న అతి పెద్ద సవాళ్లలో ఒకటి: లక్షలాది మందిని దారుణమైన పేదరికం నుంచి బయటకు తీసుకురావడం. మహాత్మా గాంధీ ఎప్పుడూ చెప్పింది: అత్యంత పేదవారు మానవ బాధల నుంచి విముక్తులైనప్పుడే భారతదేశం నిజంగా స్వతంత్రం అవుతుంది.

సామాజిక శాస్త్రవేత్తల దృష్టిలో పేదరికం

• పేదరికానికి అనేక పార్శ్వాలు ఉన్నందున వివిధ సూచికల (indicators) ద్వారా చూస్తారు. సాధారణంగా వాడేవి ఆదాయం, వినియోగ (consumption) స్థాయిలు.
• ఇప్పుడు సామాజిక సూచికలతో కూడా చూస్తున్నారు: నిరక్షరాస్యత స్థాయి, పోషకాహార లోపం వల్ల వ్యాధినిరోధక శక్తి లేమి, ఆరోగ్య సేవలు అందకపోవడం, ఉపాధి అవకాశాల లేమి, సురక్షిత తాగునీరు, పారిశుద్ధ్య సౌకర్యాలు అందకపోవడం.
• సామాజిక బహిష్కరణ (Social Exclusion), దుర్బలత్వం (Vulnerability) ఆధారిత విశ్లేషణ ఇప్పుడు బాగా పెరుగుతోంది.

సామాజిక బహిష్కరణ (Social Exclusion)

• ఈ భావన ప్రకారం పేదరికాన్ని ఇలా చూడాలి:
  1. పేదలు కేవలం పేద పరిసరాల్లో ఇతర పేదలతోనే జీవించాల్సి వస్తుంది
  2. మెరుగైన పరిసరాల్లో ఉన్న సంపన్నులు అనుభవించే సామాజిక సమానత్వానికి వారు దూరం.
• సాధారణ అర్థంలో ఇది పేదరికానికి కారణం, పర్యవసానం రెండూ కావచ్చు.
• విస్తృతంగా ఇది ఒక ప్రక్రియ: వ్యక్తులు లేదా సమూహాలు ఇతరులు (తమ 'మెరుగైనవారు') అనుభవించే సౌకర్యాలు, ప్రయోజనాలు, అవకాశాల నుంచి బహిష్కృతులవుతారు.
• విలక్షణ ఉదాహరణ: భారతదేశంలో కుల వ్యవస్థ పనితీరు – కొన్ని కులాల వారిని సమాన అవకాశాల నుంచి దూరంగా ఉంచుతుంది.
• అందువల్ల సామాజిక బహిష్కరణ చాలా తక్కువ ఆదాయం కంటే కూడా ఎక్కువ నష్టం కలిగించవచ్చు.

సామాజిక శాస్త్రాల్లో పేదరికాన్ని విశ్లేషించే మరో ముఖ్యమైన భావన దుర్బలత్వం (Vulnerability to Poverty).

నిర్వచనం

• కొన్ని సముదాయాలు (ఉదా: వెనుకబడిన కులానికి చెందినవారు) లేదా వ్యక్తులు (ఉదా: వితంతువు, శారీరక వికలాంగుడు) రాబోయే సంవత్సరాల్లో పేదలుగా మారడానికి లేదా పేదలుగానే కొనసాగడానికి గల ఎక్కువ సంభావ్యతను (probability) కొలిచే కొలమానమే దుర్బలత్వం.

దుర్బలత్వాన్ని నిర్ణయించేవి

• ఆస్తులు, విద్య, ఆరోగ్యం, ఉద్యోగ అవకాశాల పరంగా వేరే జీవనోపాధిని కనుగొనడానికి వివిధ సముదాయాలకు ఉన్న ఎంపికలు (options).
• భూకంపం, సునామీ వంటి ప్రకృతి విపత్తులు, ఉగ్రవాదం మొదలైన సందర్భాల్లో ఈ సమూహాలు ఎదుర్కొనే ఎక్కువ ప్రమాదాలు (risks).
• ఈ ప్రమాదాలను ఎదుర్కొనే వారి సామాజిక, ఆర్థిక సామర్థ్యం గురించి అదనపు విశ్లేషణ.

సారాంశంగా: అందరికీ కష్టకాలం వచ్చినప్పుడు (వరద, భూకంపం లేదా ఉద్యోగ లభ్యత పడిపోవడం) ఇతరులకన్నా ఎక్కువగా దెబ్బతినే సంభావ్యతను దుర్బలత్వం వివరిస్తుంది.

పేదరిక చర్చకు కేంద్ర బిందువు సాధారణంగా దారిద్ర్య రేఖ (Poverty Line) భావన. ఆదాయం లేదా వినియోగ స్థాయిల ఆధారంగా పేదరికాన్ని కొలవడం సాధారణ పద్ధతి.

భావన

• ఒక వ్యక్తి ఆదాయం లేదా వినియోగం, ప్రాథమిక అవసరాలు తీర్చడానికి అవసరమైన ఒక ఇచ్చిన 'కనీస స్థాయి' కంటే తక్కువగా ఉంటే అతడిని పేదగా పరిగణిస్తారు.
• ప్రాథమిక అవసరాలు తీర్చడానికి అవసరమైనది వేర్వేరు కాలాల్లో, వేర్వేరు దేశాల్లో వేరుగా ఉంటుంది. కాబట్టి దారిద్ర్య రేఖ కాలాన్ని, ప్రదేశాన్ని బట్టి మారుతుంది.
• ప్రతి దేశం తన అభివృద్ధి స్థాయికి, ఆమోదించిన కనీస సామాజిక ప్రమాణాలకు తగినదిగా భావించే ఒక ఊహాత్మక రేఖను (imaginary line) వాడుతుంది. ఉదాహరణ: అమెరికాలో కారు లేనివాడిని పేదగా భావించవచ్చు
• భారత్‌లో కారు ఉండటం ఇప్పటికీ విలాసంగా పరిగణిస్తారు.

భారత్‌లో అంచనా పద్ధతి

• జీవనాధారానికి కనీస ఆహార అవసరం, దుస్తులు, పాదరక్షలు, ఇంధనం-వెలుతురు, విద్య, వైద్య అవసరాలు మొదలైన వాటి భౌతిక పరిమాణాలను నిర్ణయిస్తారు
• వాటిని రూపాయల్లో ధరలతో గుణిస్తారు.
• ఆహార అవసర ప్రస్తుత సూత్రం కోరదగిన కేలరీల అవసరంపై ఆధారపడి ఉంది. ధాన్యాలు, పప్పులు, కూరగాయలు, పాలు, నూనె, చక్కెర మొదలైన ఆహార పదార్థాలు కలిసి ఈ కేలరీలను ఇస్తాయి.
• కేలరీల అవసరం వయసు, లింగం, చేసే పని రకాన్ని బట్టి మారుతుంది.
• భారత్‌లో ఆమోదిత సగటు కేలరీల అవసరం:
  1. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో రోజుకు ఒక్కొక్కరికి 2400 కేలరీలు
  2. పట్టణాల్లో 2100 కేలరీలు. గ్రామీణులు ఎక్కువ శారీరక శ్రమ చేస్తారు కాబట్టి వారికి ఎక్కువ కేలరీలు అవసరమని భావిస్తారు.
• ఈ కేలరీల ఆహార ధాన్యాలు మొదలైనవి కొనడానికి తలసరి రూపాయి ఖర్చును ధరల పెరుగుదలను పరిగణించి కాలానుగుణంగా సవరిస్తారు.

2011-12 దారిద్ర్య రేఖ (పుస్తకం ప్రకారం)

• ఒక వ్యక్తికి నెలకు:
  1. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో రూ.816
  2. పట్టణ ప్రాంతాల్లో రూ.1000.
• తక్కువ కేలరీల అవసరం ఉన్నా పట్టణ మొత్తం ఎక్కువగా నిర్ణయించారు – పట్టణ కేంద్రాల్లో అనేక ముఖ్య వస్తువుల ధరలు ఎక్కువ కాబట్టి.
• ఈ ప్రకారం 2011-12లో గ్రామీణ ప్రాంతంలో ఐదుగురు సభ్యుల కుటుంబం నెలకు సుమారు రూ.4,080 కంటే తక్కువ సంపాదిస్తే దారిద్ర్య రేఖకు దిగువన ఉన్నట్టు
• పట్టణాల్లో అలాంటి కుటుంబానికి ప్రాథమిక అవసరాలకు కనీసం రూ.5,000 అవసరం.

ఎవరు, ఎన్నాళ్లకోసారి అంచనా వేస్తారు

• దారిద్ర్య రేఖను కాలానుగుణంగా (సాధారణంగా ప్రతి ఐదేళ్లకు) నమూనా సర్వేల ద్వారా అంచనా వేస్తారు. ఈ సర్వేలు జాతీయ నమూనా సర్వే సంస్థ (National Sample Survey Organisation – NSSO) నిర్వహిస్తుంది.

అంతర్జాతీయ పోలిక

• అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలను పోల్చడానికి ప్రపంచ బ్యాంకు వంటి అంతర్జాతీయ సంస్థలు ఏకరూప ప్రమాణం వాడతాయి: రోజుకు తలసరి $1.90 కి సమానమైన కనీస లభ్యత (2011, PPP). పాఠం తర్వాతి భాగాల్లో $2.15 (2017 PPP) అనే మరో ప్రమాణం కూడా వాడారు.
• చర్చాంశాలు (పుస్తకం):
  1. వివిధ దేశాలు వేర్వేరు దారిద్ర్య రేఖలను ఎందుకు వాడతాయి
  2. స్థానికంగా 'కనీస అవసర స్థాయి' ఏమిటి.

పట్టిక 3.1 (తెండూల్కర్ పద్ధతి – Tendulkar Methodology) ప్రకారం భారతదేశంలో పేదరిక నిష్పత్తులు గణనీయంగా తగ్గాయి.

ముఖ్య ధోరణి

• పేదరిక నిష్పత్తి 1993-94లో సుమారు 45 శాతం నుంచి 2004-05లో 37.2 శాతానికి, 2011-12లో సుమారు 22 శాతానికి తగ్గింది.
• ఇదే ధోరణి కొనసాగితే దారిద్ర్య రేఖ కింద ఉన్నవారి నిష్పత్తి రాబోయే కొన్నేళ్లలో 20 శాతం కంటే తక్కువకు పడిపోవచ్చని పుస్తకం చెబుతుంది.
• మొదటి రెండు దశాబ్దాల్లో (1973–1993) పేదల శాతం తగ్గింది
• పేదల సంఖ్య మాత్రం 2004-05లో 407 మిలియన్ల నుంచి 2011-12లో 270 మిలియన్లకు తగ్గింది
• 2004-05 నుంచి 2011-12 మధ్య సగటు వార్షిక తగ్గుదల 2.2 శాతం పాయింట్లు.

పట్టిక 3.1 – పేదరిక నిష్పత్తి (గ్రామీణ / పట్టణ / మొత్తం %) మరియు పేదల సంఖ్య (మిలియన్లలో, గ్రామీణ / పట్టణ / మొత్తం)

• 1993-94:
  1. 50 / 32 / 45 శాతం
  2. 329 / 75 / 404 మిలియన్లు.
• 2004-05:
  1. 42 / 26 / 37 శాతం
  2. 326 / 81 / 407 మిలియన్లు.
• 2009-10:
  1. 34 / 21 / 30 శాతం
  2. 278 / 76 / 355 మిలియన్లు.
• 2011-12:
  1. 26 / 14 / 22 శాతం
  2. 217 / 53 / 270 మిలియన్లు.

(మూలం: India in Figures 2018, కేంద్ర గణాంక కార్యాలయం.)

పుస్తకం చర్చకు ఇచ్చిన ప్రశ్నలు: 1993-94 నుంచి 2004-05 మధ్య పేదరిక నిష్పత్తి తగ్గినా పేదల సంఖ్య సుమారు 407 మిలియన్ల వద్ద ఎందుకు ఉండిపోయింది (పుస్తకం పట్టిక చూపుతున్నది: జనాభా పెరుగుదల వల్ల నిష్పత్తి తగ్గినా సంఖ్య తగ్గలేదు)? గ్రామీణ, పట్టణ భారత్‌లో పేదరిక తగ్గుదల తీరు ఒకటేనా (కాదు – నిష్పత్తులు, సంఖ్యలు వేర్వేరుగా మారాయి)?

[బ్రాకెట్‌లో – పుస్తకం బయటి సమాచారం, వెబ్ ద్వారా ధృవీకరించినది: నీతి ఆయోగ్ 2024 జనవరి చర్చా పత్రం ప్రకారం భారత్‌లో బహుమితీయ పేదరికం (Multidimensional Poverty) 2013-14లో 29.17 శాతం నుంచి 2022-23లో 11.28 శాతానికి తగ్గింది; ఈ తొమ్మిదేళ్లలో సుమారు 24.82 కోట్ల మంది దాని నుంచి బయటపడ్డారు. ఇది ఆదాయ/వినియోగ ఆధారిత దారిద్ర్య రేఖ కంటే వేరు; ఇది ఆరోగ్యం, విద్య, జీవన ప్రమాణం అనే మూడు సమాన బరువు గల అంశాల 12 సూచికలను వాడుతుంది.]

పేదరిక రేఖకు దిగువన ఉన్నవారి నిష్పత్తి అన్ని సామాజిక సమూహాలకు, ఆర్థిక వర్గాలకు ఒకేలా లేదు.

అత్యంత దుర్బల సమూహాలు

• సామాజిక సమూహాల్లో: షెడ్యూల్డ్ కులాల (SC), షెడ్యూల్డ్ తెగల (ST) కుటుంబాలు.
• ఆర్థిక వర్గాల్లో: గ్రామీణ వ్యవసాయ కూలీ కుటుంబాలు, పట్టణ తాత్కాలిక (casual) కూలీ కుటుంబాలు.

గ్రాఫ్ 3.1 (2011-12) విలువలు – పుస్తకం పాఠ్యం ప్రకారం

• అన్ని సమూహాలకు సగటున భారత్‌లో దారిద్ర్య రేఖ కింద ఉన్నవారు 22 శాతం.
• ప్రతి 100 మంది షెడ్యూల్డ్ తెగల వారిలో 43 మంది తమ ప్రాథమిక అవసరాలు తీర్చుకోలేరు.
• పట్టణ తాత్కాలిక కూలీల్లో 34 శాతం మంది పేదలు.
• గ్రామీణ వ్యవసాయ తాత్కాలిక కూలీల్లో సుమారు 34 శాతం, షెడ్యూల్డ్ కులాల్లో 29 శాతం మంది పేదలు.
• భూమిలేని తాత్కాలిక కూలీ కుటుంబం కావడం, అదే సమయంలో సామాజికంగా వెనుకబడిన సమూహానికి చెందడం అనే 'ద్విముఖ ప్రతికూలత' (double disadvantage) సమస్య తీవ్రతను చూపుతుంది.
• ఇటీవలి అధ్యయనాల ప్రకారం షెడ్యూల్డ్ తెగల కుటుంబాలు తప్ప మిగతా మూడు సమూహాలు (SC, గ్రామీణ వ్యవసాయ కూలీలు, పట్టణ తాత్కాలిక కూలీలు) 1990లలో పేదరికంలో తగ్గుదల చూశాయి.

(గ్రాఫ్‌లోని ఇతర విలువలు చదవడానికి వీలులేదు; పై సంఖ్యలే పాఠ్యంలో ఇచ్చినవి.)

కుటుంబంలో ఆదాయ అసమానత

• ఈ సామాజిక సమూహాలకు తోడు కుటుంబం లోపల కూడా ఆదాయ అసమానత ఉంది. పేద కుటుంబాల్లో అందరూ బాధపడతారు కానీ కొందరు మిగతావారి కంటే ఎక్కువ బాధపడతారు.
• కొన్ని సందర్భాల్లో మహిళలు, వృద్ధులు, ఆడ శిశువులకు కుటుంబానికి అందుబాటులో ఉన్న వనరులపై సమాన ప్రవేశం ఉండదు.

తమిళనాడు కరూర్ సమీప గ్రామ కుటుంబ ఉదాహరణ (పుస్తకం)

• కరూర్ చేనేత, మరమగ్గ వస్త్రాలకు ప్రసిద్ధి
• గ్రామంలో 100 కుటుంబాలు. అరుంధతీయార్ (చెప్పులు కుట్టే) కులానికి చెందిన వ్యవసాయ కూలీ రోజుకు రూ.160 సంపాదిస్తాడు, కానీ ఏడాదిలో ఐదారు నెలలే పని
• మిగతా కాలం పట్టణంలో చిల్లర పనులు.
• భార్య అదే పనికి రోజుకు రూ.100 మాత్రమే పొందుతుంది (పురుషుడికన్నా తక్కువ), పని దొరకడం అరుదు.
• కుటుంబంలో ఎనిమిది మంది: 65 ఏళ్ల అనారోగ్య వితంతు తల్లి, 25 ఏళ్ల అవివాహిత సోదరి, 1–16 ఏళ్ల వయసున్న నలుగురు పిల్లలు (ముగ్గురు ఆడపిల్లలు, చిన్నవాడు అబ్బాయి).
• ఆడపిల్లలెవరూ బడికి వెళ్లరు
• పెళ్లి ఖర్చుల కోసం వారి చదువుపై ఖర్చు పెట్టరు
• కొడుకును మాత్రం వయసు వచ్చాక బడికి పంపాలని అనుకుంటారు
• ఇంట్లో పాలు అప్పుడప్పుడు కొడుక్కు మాత్రమే.
• రెండు పూటల తిండి సమకూర్చడం కష్టం. ఇది లింగ వివక్ష, వృద్ధుల నిర్లక్ష్యం, కుటుంబంలో అసమాన వనరుల పంపిణీని చూపుతుంది.

భారత పేదరికానికి మరో కోణం: పేదల నిష్పత్తి అన్ని రాష్ట్రాల్లో ఒకటే కాదు.

సాధారణ స్థితి

• 1970ల ప్రారంభ స్థాయిలతో పోలిస్తే రాష్ట్రస్థాయి పేదరికం క్రమంగా (secular) తగ్గుతూ వచ్చినా, పేదరిక తగ్గింపులో విజయ రేటు రాష్ట్రాన్ని బట్టి మారుతుంది.
• శిరోగణన నిష్పత్తి (Head Count Ratio – HCR) 2011-12లో అఖిల భారత స్థాయిలో 21.9 శాతం.
• అఖిల భారత స్థాయి కంటే ఎక్కువ పేదరికం ఉన్న రాష్ట్రాలు: మధ్యప్రదేశ్, అస్సాం, ఉత్తరప్రదేశ్, బీహార్, ఒడిశా.
• గ్రాఫ్ 3.2 ప్రకారం బీహార్ (33.7%), ఒడిశా (32.6%) అత్యంత పేద రాష్ట్రాలుగా కొనసాగుతున్నాయి.
• గ్రామీణ పేదరికంతో పాటు ఒడిశా, మధ్యప్రదేశ్, బీహార్, ఉత్తరప్రదేశ్‌లలో పట్టణ పేదరికం కూడా ఎక్కువ.

గణనీయంగా తగ్గిన రాష్ట్రాలు

• కేరళ, మహారాష్ట్ర, ఆంధ్రప్రదేశ్, తమిళనాడు, గుజరాత్, పశ్చిమ బెంగాల్.

తగ్గుదలకు కారణాలు (పుస్తకం ప్రకారం)

• పంజాబ్, హర్యానా: అధిక వ్యవసాయ వృద్ధి రేట్ల సహాయంతో సంప్రదాయంగా పేదరికాన్ని తగ్గించాయి.
• కేరళ: మానవ వనరుల అభివృద్ధిపై ఎక్కువ దృష్టి పెట్టింది.
• పశ్చిమ బెంగాల్: భూ సంస్కరణ చర్యలు సహాయపడ్డాయి.
• ఆంధ్రప్రదేశ్, తమిళనాడు: ఆహార ధాన్యాల ప్రజాపంపిణీ (public distribution) మెరుగుదలకు కారణమై ఉండవచ్చు.

(గ్రాఫ్ 3.2 – 2011 జనగణన ఆధారంగా ఎంపిక చేసిన రాష్ట్రాల పేదరిక నిష్పత్తి; మూలం ఆర్థిక సర్వే 2020-21. బీహార్, ఒడిశా తప్ప ఇతర రాష్ట్రాల విలువలు చదవగలిగే రూపంలో లేవు.)

అంతర్జాతీయంగా తీవ్ర ఆర్థిక పేదరికం (extreme poverty) అంటే ప్రపంచ బ్యాంకు నిర్వచనం ప్రకారం రోజుకు $2.15 కంటే తక్కువతో జీవించడం.

ప్రపంచ ధోరణి

• అలాంటి వారి నిష్పత్తి 2010లో 16.27 శాతం నుంచి 2019లో 9.05 శాతానికి తగ్గింది.
• ప్రపంచ పేదరికం గణనీయంగా తగ్గినా, ప్రాంతీయ వ్యత్యాసాలు చాలా ఎక్కువ.
• చైనా, ఆగ్నేయాసియా దేశాల్లో వేగవంతమైన ఆర్థిక వృద్ధి, మానవ వనరుల అభివృద్ధిలో భారీ పెట్టుబడుల ఫలితంగా పేదరికం గణనీయంగా తగ్గింది. చైనాలో పేదల నిష్పత్తి 2014లో 2.1 శాతం నుంచి 2015లో 1.2 శాతానికి, 2020లో 0.1 శాతానికి దిగింది.
• దక్షిణాసియా (భారత్, పాకిస్తాన్, శ్రీలంక, నేపాల్, బంగ్లాదేశ్, భూటాన్, అఫ్గానిస్తాన్, మాల్దీవులు)లో కూడా తగ్గుదల వేగంగా ఉంది: 2017లో 12.8 శాతం నుంచి 2021లో 10.9 శాతానికి. పేదల సంఖ్య కూడా 2017లో 233 మిలియన్ల నుంచి 2021లో 207 మిలియన్లకు తగ్గింది. అయినా దక్షిణాసియాలో పేదల అతిపెద్ద కేంద్రీకరణ ఉంది (గ్రాఫ్ 3.4 పై కృత్యం).
• వేరే దారిద్ర్య రేఖ నిర్వచనం వల్ల అంతర్జాతీయ ప్రమాణం ప్రకారం భారత పేదరికం జాతీయ అంచనాల కంటే ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది.
• సబ్-సహారా ఆఫ్రికాలో పేదరికం 2017లో 36.6 శాతం నుంచి 2019లో 35.4 శాతానికి మాత్రమే తగ్గింది.
• లాటిన్ అమెరికా, కరీబియన్‌లో పేదరిక నిష్పత్తి 2017లో 4.4 శాతం నుంచి 2021లో 4.6 శాతానికి పెరిగింది.
• రష్యా వంటి పూర్వ సోషలిస్టు దేశాల్లో అధికారికంగా లేదనుకున్న పేదరికం మళ్లీ ఉద్భవించింది.
• ఐక్యరాజ్యసమితి (UN) కొత్త సుస్థిర అభివృద్ధి లక్ష్యాలు (SDGs) 2030 నాటికి అన్ని రకాల పేదరికాన్ని అంతం చేయాలని ప్రతిపాదిస్తున్నాయి.
• గ్రాఫ్ 3.4 సూచన: 2030 నాటికి తీవ్ర పేదల్లో దాదాపు 10కి 9 మంది సబ్-సహారా ఆఫ్రికాలోనే ఉంటారని అంచనా. గ్రాఫ్‌లు 3.3, 3.4 లోని ఇతర విలువలు (2005–2019 మధ్య $1.90 ప్రమాణ ప్రాంతాల వారీ) చదవడానికి వీలులేదు.

పట్టిక 3.2 – కొన్ని దేశాల్లో $2.15/రోజు (2017 PPP) కంటే తక్కువ జనాభా శాతం

• నైజీరియా 30.9 (2018)
• బంగ్లాదేశ్ 9.6 (2022)
• భారత్ 11.9 (2021)
• పాకిస్తాన్ 4.9 (2018)
• చైనా 0.1 (2020)
• బ్రెజిల్ 5.8 (2021)
• ఇండోనేషియా 2.5 (2022)
• శ్రీలంక 1.0 (2019)

(మూలం: ప్రపంచ బ్యాంకు Poverty and Equity Database.)

[బ్రాకెట్‌లో – పుస్తకం బయటి సమాచారం: ప్రపంచ బ్యాంకు జూన్ 2025లో తీవ్ర పేదరిక రేఖను రోజుకు $3.00 (2021 PPP)కి సవరించింది (ధృవీకరించబడింది); అయినా పరీక్షలో పుస్తకంలోని విలువలనే (ఈ పాఠంలో $2.15) చదవండి.]

భారత్‌లో విస్తృత పేదరికానికి అనేక కారణాలున్నాయి.

చారిత్రక కారణం

• బ్రిటిష్ వలస పాలనలో ఆర్థికాభివృద్ధి తక్కువ స్థాయిలో ఉండటం. వలస ప్రభుత్వ విధానాలు సంప్రదాయ హస్తకళలను నాశనం చేశాయి, వస్త్ర పరిశ్రమ వంటి పరిశ్రమల అభివృద్ధిని నిరుత్సాహపరిచాయి.
• ఈ తక్కువ వృద్ధి రేటు 1980ల వరకు కొనసాగింది
• దీనివల్ల ఉద్యోగావకాశాలు, ఆదాయ వృద్ధి తక్కువ. దీనికి తోడు అధిక జనాభా వృద్ధి రేటు
• రెండూ కలిసి తలసరి ఆదాయ వృద్ధిని చాలా తక్కువగా ఉంచాయి.
• ఆర్థిక వృద్ధిని పెంచడం, జనాభా నియంత్రణ అనే రెండు రంగాల్లోనూ వైఫల్యం పేదరిక వలయాన్ని (cycle of poverty) కొనసాగించింది.

ఉపాధి, పట్టణీకరణ

• నీటిపారుదల విస్తరణ, హరిత విప్లవంతో వ్యవసాయంలో అనేక ఉద్యోగావకాశాలు ఏర్పడ్డాయి
• కానీ ఈ ప్రభావం భారత్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలకే పరిమితమైంది.
• ప్రభుత్వ, ప్రైవేట్ రంగ పరిశ్రమలు కొన్ని ఉద్యోగాలు ఇచ్చాయి కానీ ఉద్యోగార్థులందరినీ ఇముడ్చుకోలేకపోయాయి.
• నగరాల్లో సరైన ఉద్యోగాలు దొరక్క చాలామంది రిక్షా లాగేవారు, వీధి వ్యాపారులు, నిర్మాణ కార్మికులు, ఇంటి పనివారు వంటి పనుల్లో చేరారు. క్రమరహిత చిన్న ఆదాయాల వల్ల ఖరీదైన ఇళ్లు భరించలేక నగర శివార్లలో మురికివాడల్లో నివసించారు. అలా ప్రధానంగా గ్రామీణ దృగ్విషయమైన పేదరికం పట్టణ రంగ లక్షణంగా కూడా మారింది.

ఆదాయ అసమానతలు, భూమి

• అధిక పేదరిక రేటుకు మరో లక్షణం భారీ ఆదాయ అసమానతలు
• ప్రధాన కారణం భూమి, ఇతర వనరుల అసమాన పంపిణీ.
• గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ఆస్తుల పునఃపంపిణీని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న భూ సంస్కరణల వంటి ప్రధాన విధానాలను సరిగా అమలు చేయలేదు, ప్రభుత్వాలు కూడా తగినంత చిత్తశుద్ధి చూపలేదు.
• భూమి వనరుల లేమి భారత పేదరికానికి ప్రధాన కారణాల్లో ఒకటి కాబట్టి విధానాన్ని సరిగా అమలు చేస్తే లక్షలాది గ్రామీణ పేదల జీవితాలు బాగుపడేవి.

సామాజిక-సాంస్కృతిక, ఆర్థిక కారకాలు

• సామాజిక బాధ్యతలు నెరవేర్చడానికి, మత కార్యక్రమాలకు అతి పేదలతో సహా భారతీయులు చాలా ఖర్చు చేస్తారు.
• చిన్న రైతులకు విత్తనాలు, ఎరువులు, పురుగుమందులు వంటి వ్యవసాయ సామగ్రి కొనడానికి డబ్బు కావాలి
• పేదలకు పొదుపు ఉండదు కాబట్టి అప్పులు చేస్తారు. పేదరికం వల్ల తిరిగి చెల్లించలేక రుణగ్రస్తులవుతారు.
• కాబట్టి అధిక రుణభారం పేదరికానికి కారణం, ఫలితం రెండూ.

పేదరిక నిర్మూలన భారత అభివృద్ధి వ్యూహపు ప్రధాన లక్ష్యాల్లో ఒకటి. ప్రభుత్వ ప్రస్తుత పేదరిక నిర్మూలన వ్యూహం రెండు ప్రధాన స్తంభాలపై ఆధారపడింది: (1) ఆర్థిక వృద్ధి ప్రోత్సాహం, (2) లక్ష్య నిర్దేశిత (targeted) పేదరిక నిర్మూలన కార్యక్రమాలు.

వృద్ధి – పేదరికం సంబంధం

• 1980ల ప్రారంభం వరకు సుమారు ముప్పై ఏళ్లపాటు తలసరి ఆదాయ వృద్ధి తక్కువగా ఉండి పేదరికం పెద్దగా తగ్గలేదు. 1950ల ప్రారంభంలో సుమారు 45 శాతంగా ఉన్న అధికారిక పేదరిక అంచనాలు 1980ల ప్రారంభంలోనూ దాదాపు అలాగే ఉన్నాయి.
• 1980ల నుంచి భారత ఆర్థిక వృద్ధి ప్రపంచంలో వేగవంతమైన వాటిలో ఒకటి. వృద్ధి రేటు 1970లలో సగటున సుమారు 3.5 శాతం నుంచి 1980లు, 1990లలో సుమారు 6 శాతానికి పెరిగింది.
• అధిక వృద్ధి రేట్లు పేదరిక తగ్గింపుకు గణనీయంగా తోడ్పడ్డాయి. కాబట్టి ఆర్థిక వృద్ధికి, పేదరిక తగ్గింపుకు బలమైన సంబంధం ఉందని తెలుస్తోంది.
• ఆర్థిక వృద్ధి అవకాశాలను విస్తరిస్తుంది, మానవాభివృద్ధిలో పెట్టుబడి పెట్టడానికి అవసరమైన వనరులను అందిస్తుంది. ఆర్థిక రాబడి మెరుగవుతుందనే ఆశతో బాలికలతో సహా పిల్లలను బడులకు పంపడానికి ప్రజలను ప్రోత్సహిస్తుంది.

పరిమితులు

• ఆర్థిక వృద్ధి సృష్టించిన అవకాశాల నుంచి పేదలు నేరుగా ప్రయోజనం పొందలేకపోవచ్చు.
• అంతేకాక వ్యవసాయ రంగ వృద్ధి అంచనాల కంటే చాలా తక్కువగా ఉంది
• పేదల్లో చాలామంది గ్రామాల్లో ఉంటూ వ్యవసాయంపై ఆధారపడతారు కాబట్టి ఇది పేదరికంపై ప్రత్యక్ష ప్రభావం చూపుతుంది.
• ఈ పరిస్థితుల్లో లక్ష్య నిర్దేశిత పేదరిక నిర్మూలన కార్యక్రమాల అవసరం స్పష్టం. పేదరికాన్ని ప్రత్యక్షంగా లేదా పరోక్షంగా ప్రభావితం చేయడానికి అనేక పథకాలున్నాయి
• వాటిలో కొన్ని ప్రధానమైనవి తరువాతి విభాగాల్లో.

లక్ష్య నిర్దేశిత పేదరిక నిర్మూలన కార్యక్రమాల్లో అతి ముఖ్యమైనది మహాత్మా గాంధీ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ చట్టం, 2005 (Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Act – MGNREGA).

లక్ష్యాలు

• గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో జీవనోపాధి భద్రత కోసం ప్రతి కుటుంబానికి 100 రోజుల వేతన ఉపాధి కల్పించడం.
• కరవు, అటవీ నిర్మూలన, నేల కోత కారణాలను పరిష్కరిస్తూ సుస్థిర అభివృద్ధిని సాధించడం కూడా లక్ష్యం.
• ప్రతిపాదిత ఉద్యోగాల్లో మూడో వంతు మహిళలకు రిజర్వ్ చేశారు.

సాధన (పుస్తకం గణాంకాలు)

• పథకం 220 కోట్ల పనిదినాల ఉపాధిని 4.78 కోట్ల కుటుంబాలకు అందించింది.
• పనిదినాల్లో SC, ST, మహిళల వాటా వరుసగా 23 శాతం, 17 శాతం, 53 శాతం.
• సగటు వేతనం 2006-07లో రూ.65 నుంచి 2013-14లో రూ.132కు పెరిగింది.
• 2018 మార్చిలో అనైపుణ్య (unskilled) మాన్యువల్ కార్మికుల వేతన రేటును రాష్ట్రాల వారీగా సవరించారు
• వేతన రేట్ల పరిధి హర్యానా కార్మికులకు రోజుకు రూ.281 నుంచి బీహార్, జార్ఖండ్ కార్మికులకు రూ.168 వరకు.

[బ్రాకెట్‌లో – పుస్తకం బయటి సమాచారం, వెబ్ ద్వారా ధృవీకరించినది: 'వికసిత్ భారత్ – గ్యారంటీ ఫర్ రోజ్‌గార్ అండ్ ఆజీవికా మిషన్ (గ్రామీణ)' (VB-G RAM G) చట్టానికి రాష్ట్రపతి 21 డిసెంబర్ 2025న ఆమోదం తెలిపారు; ఇది MGNREGA స్థానంలో 1 జూలై 2026 నుంచి అమల్లోకి వచ్చింది (MGNREGA రద్దయింది); ఏడాదికి 125 రోజుల వేతన ఉపాధి హామీ, కేంద్ర–రాష్ట్ర వ్యయ వాటా 60:40. ఈ పాఠ్యాంశం పరీక్షల కోసం పుస్తకంలోని MGNREGA వివరాలే ప్రామాణికం.]

MGNREGAతో పాటు పుస్తకం పేర్కొన్న ఇతర ముఖ్య పథకాలు ఇవి.

ప్రధానమంత్రి రోజ్‌గార్ యోజన (Prime Minister Rozgar Yojana – PMRY)

• 1993లో ప్రారంభమైంది. లక్ష్యం:
  1. గ్రామీణ ప్రాంతాలు, చిన్న పట్టణాల్లోని విద్యావంతులైన నిరుద్యోగ యువతకు స్వయం ఉపాధి అవకాశాలు కల్పించడం
  2. చిన్న వ్యాపారాలు, పరిశ్రమలు ప్రారంభించడంలో సహాయం అందిస్తారు.

గ్రామీణ ఉపాధి కల్పన కార్యక్రమం (Rural Employment Generation Programme – REGP)

• 1995లో ప్రారంభమైంది. లక్ష్యం: గ్రామీణ ప్రాంతాలు, చిన్న పట్టణాల్లో స్వయం ఉపాధి అవకాశాల సృష్టి. పదో పంచవర్ష ప్రణాళికలో ఈ కార్యక్రమం కింద 25 లక్షల కొత్త ఉద్యోగాల సృష్టి లక్ష్యం పెట్టారు.

స్వర్ణజయంతి గ్రామ స్వరోజ్‌గార్ యోజన (Swarnajayanti Gram Swarozgar Yojana – SGSY)

• 1999లో ప్రారంభమైంది. సహాయం పొందిన పేద కుటుంబాలను స్వయం సహాయక బృందాలుగా (self help groups) ఏర్పరిచి, బ్యాంకు రుణం, ప్రభుత్వ సబ్సిడీ కలయికతో దారిద్ర్య రేఖ పైకి తీసుకురావడం లక్ష్యం.

ప్రధానమంత్రి గ్రామోదయ యోజన (Pradhan Mantri Gramodaya Yojana – PMGY)

• 2000లో ప్రారంభం. ప్రాథమిక ఆరోగ్యం, ప్రాథమిక విద్య, గ్రామీణ గృహ వసతి, గ్రామీణ తాగునీరు, గ్రామీణ విద్యుదీకరణ వంటి ప్రాథమిక సేవల కోసం రాష్ట్రాలకు అదనపు కేంద్ర సహాయం ఇస్తారు.

అంత్యోదయ అన్న యోజన (Antyodaya Anna Yojana – AAY)

• మరో ముఖ్య పథకం
• దీని గురించి పుస్తకం తదుపరి అధ్యాయం (ఆహార భద్రత)లో వివరిస్తుంది.

కాలక్రమం: PMRY 1993 → REGP 1995 → SGSY 1999 → PMGY 2000 → MGNREGA 2005.

కార్యక్రమాల ఫలితాలు

• ఫలితాలు మిశ్రమం. ప్రభావం తక్కువగా ఉండటానికి ప్రధాన కారణాలు:
  1. సరైన అమలు, సరైన లక్ష్యీకరణ (targeting) లేకపోవడం
  2. పథకాల మధ్య పునరావృతం (overlapping) ఎక్కువ.
• మంచి ఉద్దేశాలున్నా ప్రయోజనాలు అర్హులైన పేదలకు పూర్తిగా చేరడం లేదు. అందువల్ల ఇటీవలి సంవత్సరాల్లో పేదరిక నిర్మూలన కార్యక్రమాలన్నింటిపై సరైన పర్యవేక్షణ (monitoring)కు ప్రాధాన్యం పెరిగింది.

భారత్‌లో పేదరికం ఖచ్చితంగా తగ్గింది. అయినా ఈ పురోగతి ఉన్నప్పటికీ పేదరిక తగ్గింపు భారతదేశానికి అత్యంత ఒత్తిడి కలిగించే సవాలుగానే ఉంది.

అసమానతలు, అంచనాలు

• గ్రామీణ-పట్టణ ప్రాంతాల మధ్య, వివిధ రాష్ట్రాల మధ్య పేదరికంలో పెద్ద వ్యత్యాసాలు కనిపిస్తాయి.
• కొన్ని సామాజిక, ఆర్థిక సమూహాలు పేదరికానికి ఎక్కువ దుర్బలం.
• రాబోయే పది నుంచి పదిహేనేళ్లలో పేదరిక తగ్గింపు మెరుగైన పురోగతి సాధిస్తుందని అంచనా. ఇది ప్రధానంగా సాధ్యం కావడానికి కారణాలు: అధిక ఆర్థిక వృద్ధి, సార్వత్రిక ఉచిత ప్రాథమిక విద్యపై పెరుగుతున్న ఒత్తిడి, తగ్గుతున్న జనాభా వృద్ధి, మహిళలు, ఆర్థికంగా బలహీన వర్గాల సాధికారత పెరగడం.

మానవ పేదరికం (Human Poverty)

• పేదరికానికి అధికారిక నిర్వచనం పేదరికం ప్రజలకు నిజంగా ఏమిటో అందులోని పరిమిత భాగాన్నే పట్టుకుంటుంది. ఇది 'సహేతుకమైన' (reasonable) జీవన స్థాయి కాక, 'కనీస' (minimum) జీవనాధార స్థాయి గురించి.
• అనేకమంది పండితులు ఈ భావనను మానవ పేదరికంగా విస్తృతం చేయాలని సూచిస్తున్నారు. చాలామంది కడుపు నింపుకోగలిగి ఉండవచ్చు
• కానీ వారికి విద్య, ఆశ్రయం, ఆరోగ్య సేవలు, ఉద్యోగ భద్రత, ఆత్మవిశ్వాసం ఉన్నాయా? కుల, లింగ వివక్ష నుంచి విముక్తులా? బాలకార్మిక వ్యవస్థ ఇంకా సాధారణమేనా? అని ప్రశ్నించాలి.
• అనుభవం ప్రకారం అభివృద్ధితో పేదరికం అంటే ఏమిటన్న నిర్వచనం కూడా మారుతుంది. పేదరిక నిర్మూలన ఎప్పుడూ కదిలే లక్ష్యం (moving target).
• రాబోయే దశాబ్దం చివరికల్లా ఆదాయం పరంగా మాత్రమే కనీస 'అవసరమైన' స్థాయిని అందరికీ అందించగలమని ఆశ
• కానీ ఆరోగ్య సంరక్షణ, విద్య, ఉద్యోగ భద్రత అందరికీ అందించడం, లింగ సమానత్వం, పేదలకు గౌరవం సాధించడం వంటి పెద్ద సవాళ్లు మిగిలే ఉంటాయి
• ఇవి మరింత పెద్ద కర్తవ్యాలు.

సారాంశం (పుస్తకం)

• పేదరికానికి అనేక కోణాలున్నాయి
• దీన్ని సాధారణంగా 'దారిద్ర్య రేఖ' భావనతో కొలుస్తారు. ఈ భావనతో ప్రధాన జాతీయ, ప్రపంచ ధోరణులను విశ్లేషించారు. ఇటీవల సామాజిక బహిష్కరణ వంటి కొత్త భావనలతో విశ్లేషణ సుసంపన్నమవుతోంది
• మానవ పేదరికం వరకు భావన విస్తరిస్తూ సవాలు పెద్దదవుతోంది.

అభ్యాస ప్రశ్నల అంశాలు (పుస్తకం): దారిద్ర్య రేఖ అంచనా విధానం; ప్రస్తుత పద్ధతి సరైందేనా; 1973 నుంచి భారత పేదరిక ధోరణులు; పేదరికానికి ప్రధాన కారణాలు; అత్యంత దుర్బల సామాజిక, ఆర్థిక సమూహాలు; రాష్ట్రాల పేదరిక అసమానతలు; ప్రపంచ పేదరిక ధోరణులు; ప్రస్తుత ప్రభుత్వ వ్యూహం; మానవ పేదరికం అంటే ఏమిటి; 'పేదల్లోకెల్లా పేదలు' ఎవరు; MGNREGA 2005 ప్రధాన లక్షణాలు.