అట్టడుగుతనాన్ని ఎదుర్కోవడం (Confronting Marginalisation)

ఈ అధ్యాయం (పౌరశాస్త్రం – సామాజిక, రాజకీయ జీవితం, అధ్యాయం 6) మునుపటి అధ్యాయం కొనసాగింపు. అక్కడ రెండు సమూహాలు అనుభవించిన అసమానత, వివక్ష చర్చించారు. శక్తిహీనులైనా ఈ సమూహాలు ఇతరుల ఆధిపత్యానికి, బహిష్కరణకు వ్యతిరేకంగా నిరసన తెలిపాయి, పోరాడాయి.

• చరిత్రలో అనుసరించిన వ్యూహాలు:
  1. మత ఆశ్రయం (Religious solace), సాయుధ పోరాటం (Armed struggle), స్వీయ అభివృద్ధి, విద్య, ఆర్థిక ఉన్నతి. ఒకే మార్గం లేదు
  2. ఏ మార్గం ఎంచుకోవాలన్నది ఆ సమూహాలు ఉన్న పరిస్థితులపై ఆధారపడింది.
• ఈ అధ్యాయం ఏం చర్చిస్తుంది: ఉన్న అసమానతలను వ్యక్తులు, సమూహాలు ఎలా సవాలు చేస్తాయో చూస్తుంది.
• ఆదివాసీలు (Adivasis), దళితులు (Dalits), ముస్లింలు, మహిళలు, ఇతర అట్టడుగు వర్గాలు ఒక వాదన చేస్తాయి: ప్రజాస్వామ్య దేశ పౌరులు కావడం వల్లనే తమకు సమాన హక్కులు ఉన్నాయి, వాటిని గౌరవించాలి.
• వీరిలో చాలామంది తమ ఆందోళనల పరిష్కారానికి భారత రాజ్యాంగం వైపు చూస్తారు.
• అధ్యాయంలోని మూడు అంశాలు:
  1. (1) అట్టడుగు వర్గాలు రాజ్యాంగాన్ని ఎందుకు ఆశ్రయిస్తాయి
  2. (2) హక్కులు చట్టాలుగా ఎలా మారి దోపిడీ నుంచి రక్షణ ఇస్తాయి
  3. (3) ఈ వర్గాలకు అభివృద్ధి అవకాశాలు చేరేలా ప్రభుత్వం రూపొందించే విధానాలు (Policies).
• అధ్యాయం శీర్షికలు (క్రమంలో): ప్రాథమిక హక్కుల వినియోగం (Invoking Fundamental Rights) → అట్టడుగు వర్గాల కోసం చట్టాలు (Laws for the Marginalised) → సామాజిక న్యాయ ప్రోత్సాహం (Promoting Social Justice) → దళితులు, ఆదివాసీల హక్కుల రక్షణ (Protecting the Rights of Dalits and Adivasis) → SC/ST (అత్యాచారాల నిరోధక) చట్టం, 1989 → చేతితో మలం ఎత్తే దురాచారం (Manual Scavenging) → ఆదివాసీ డిమాండ్లు, 1989 చట్టం → ముగింపు.
• పదాల అర్థాలు (పుస్తకంలోని పదకోశం): ఇవి చివరి నోట్‌లో ఇచ్చారు.

రాజ్యాంగం సమాజాన్ని, రాజకీయ వ్యవస్థను ప్రజాస్వామ్యంగా నిలిపే సూత్రాలను నిర్దేశిస్తుంది. ఆ సూత్రాలు ప్రాథమిక హక్కుల (Fundamental Rights) జాబితా ద్వారా నిర్వచితమవుతాయి. ఈ హక్కులు భారతీయులందరికీ సమానంగా లభిస్తాయి.

• హక్కులను ఉపయోగించే రెండు మార్గాలు:
  1. 1) తమ ప్రాథమిక హక్కులను నొక్కిచెప్పడం ద్వారా తమకు జరిగిన అన్యాయాన్ని ప్రభుత్వం గుర్తించేలా చేయడం.
  2. 2) ఆ చట్టాలను ప్రభుత్వం అమలు చేయాలని పట్టుబట్టడం.
  3. కొన్ని సందర్భాల్లో అట్టడుగు వర్గాల పోరాటాలు ప్రాథమిక హక్కుల స్ఫూర్తికి తగిన కొత్త చట్టాలను ప్రభుత్వం రూపొందించేలా ప్రభావితం చేశాయి.
• ఆర్టికల్ 17 (Article 17): అంటరానితనం రద్దయింది (untouchability has been abolished).
• దీని అర్థం: దళితులు చదువుకోవడాన్ని, దేవాలయాల్లో ప్రవేశించడాన్ని, ప్రజా సౌకర్యాలు వాడుకోవడాన్ని ఇకపై ఎవరూ అడ్డుకోకూడదు.
• అంటరానితనం పాటించడం తప్పు
• ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వం దీన్ని సహించదు.
• ఇప్పుడు అంటరానితనం శిక్షార్హమైన నేరం (punishable crime).
• ఆర్టికల్ 15 (Article 15): మతం, జాతి (race), కులం, లింగం, జన్మస్థలం ఆధారంగా ఏ భారత పౌరుడిపైనా వివక్ష చూపరాదు. ఇది అంటరానితనానికి వ్యతిరేక వాదనను బలపరుస్తుంది. దీని గురించి 7వ తరగతి పుస్తకంలో 'సమానత్వం' అధ్యాయంలో చదివారని పుస్తకం చెబుతుంది. తమకు సమానత్వం నిరాకరించిన చోట దళితులు దీన్ని ఉపయోగించారు.
• హక్కును 'ప్రయోగించడం' (Invoke / Draw on): ఎవరైనా వ్యక్తి, సముదాయం – చివరికి ప్రభుత్వం కూడా – తమను చెడుగా చూశారని భావించినప్పుడు దళితులు ఒక ప్రాథమిక హక్కును (లేదా హక్కులను) ఉపయోగించగలరు. రాజ్యాంగాన్ని పాటించి తమకు న్యాయం చేయాలని వారు భారత ప్రభుత్వాన్ని కోరారు.
• ఇతర మైనారిటీ సమూహాలు: మతస్వేచ్ఛ హక్కు (right to freedom of religion), సాంస్కృతిక, విద్యా హక్కులు (cultural and educational rights) వీరికి ముఖ్యమైనవి. ముస్లింలు, పార్సీల వంటి విభిన్న సాంస్కృతిక, మత సమూహాలకు తమ సంస్కృతి సారాన్ని కాపాడుకునే హక్కు, దాన్ని ఎలా పరిరక్షించాలో నిర్ణయించుకునే హక్కు ఉన్నాయి.
• సాంస్కృతిక న్యాయం (Cultural Justice): వివిధ రూపాల్లో సాంస్కృతిక హక్కులిచ్చి రాజ్యాంగం ఈ సమూహాలకు సాంస్కృతిక న్యాయం కల్పించే ప్రయత్నం చేస్తుంది. లక్ష్యం: మెజారిటీ సముదాయపు సంస్కృతి వీరి సంస్కృతిపై ఆధిపత్యం చెలాయించకుండా, దాన్ని తుడిచిపెట్టకుండా చూడటం.

(పుస్తకం వెలుపల: మతస్వేచ్ఛ హక్కు ఆర్టికల్స్ 25–28 లో, సాంస్కృతిక–విద్యా హక్కులు ఆర్టికల్స్ 29–30 లో ఉన్నాయి.)

అట్టడుగు వర్గాల పోరాటంలో ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ నిబంధనలను ఒకే చోట పోల్చి చూడటం పరీక్షలకు ఉపయోగం.

• ఆర్టికల్ 17
• విషయం: అంటరానితనం రద్దు.
• ఎవరికి ఉపయోగం: ప్రధానంగా దళితులు.
• స్థితి:
  1. ఆచరించడం ఇప్పుడు శిక్షార్హమైన నేరం
  2. విద్య, దేవాలయ ప్రవేశం, ప్రజా సౌకర్యాల వాడకానికి ఆటంకం కల్పించరాదు.
• ఆర్టికల్ 15
• విషయం: మతం, జాతి, కులం, లింగం, జన్మస్థలం ఆధారంగా వివక్ష నిషేధం.
• ఎవరికి ఉపయోగం:
  1. ప్రతి పౌరుడికి
  2. దళితులు సమానత్వాన్ని నిరాకరించిన చోట దీన్ని ఉపయోగించారు.
• మతస్వేచ్ఛ, సాంస్కృతిక–విద్యా హక్కులు
• ఎవరికి ఉపయోగం: ముస్లింలు, పార్సీల వంటి మైనారిటీ సమూహాలు.
• ప్రయోజనం: తమ సంస్కృతి సారాన్ని పరిరక్షించుకునే, దాన్ని ఎలా కాపాడాలో నిర్ణయించుకునే హక్కు.
• ఒక తేడా గుర్తుంచుకోండి:
  1. ఆర్టికల్ 17 ఒక్క అంటరానితనాన్నే రద్దు చేస్తుంది (ఒక ప్రత్యేక ఆచారంపై నిషేధం)
  2. ఆర్టికల్ 15 వివక్షను విస్తృతంగా, ఐదు ఆధారాలపై నిషేధిస్తుంది.
• రక్షణ ఎందుకు అవసరం:
  1. ప్రభుత్వం, వ్యక్తులు లేదా సముదాయాలు చెడుగా ప్రవర్తించినప్పుడు కూడా ఈ హక్కులు ఆశ్రయంగా ఉంటాయి
  2. ఆ కారణంగా పోరాటాల్లో రాజ్యాంగ నిబంధనలను ఉటంకిస్తారు.
• పుస్తకంలోని సూచన:
  1. 'ప్రాథమిక హక్కుల జాబితా 14వ పేజీలో ఉంది' అని పుస్తకం ప్రశ్నలలో చెబుతుంది
  2. ఆ జాబితా ఈ అధ్యాయంలో లేదు.

అధ్యాయంలో రెండు కవితలు, వాటి నేపథ్యాలు ఇచ్చారు. కుల ఆధారిత 'అశుద్ధత' (pollution) భావనను శతాబ్దాల క్రితమే కవులు ప్రశ్నించారని ఇవి చూపుతాయి.

• సోయరాబాయి (Soyrabai):
  1. పద్నాలుగో శతాబ్దపు మహారాష్ట్ర ప్రసిద్ధ భక్తి కవి చోఖామేళా (Chokhamela) భార్య. వారు మహార్ (Mahar) కులానికి చెందినవారు
  2. అప్పట్లో ఆ కులాన్ని అంటరానిదిగా పరిగణించేవారు.
• కవిత సారాంశం:
  1. శరీరం అపవిత్రమని అంటారు, ఆత్మ మాత్రమే కళంకం లేనిదని అంటారు
  2. కానీ శరీర అశుద్ధత శరీరం లోపలే పుడుతుంది. రక్తంతో నిండిన గర్భంలో పుట్టకుండా ఏ ప్రాణీ లేదు
  3. కాబట్టి ఏ ఆచారంతో శరీరం శుద్ధమవుతుంది? 'మలినం లోపలే ఉంది' అని చోఖా మహారి మాటగా కవిత ముగుస్తుంది.
• పుస్తకం వివరణ: ప్రతి మనిషి ఒకే విధంగా పుడతారు కాబట్టి ఒక శరీరం మరొకదాని కంటే ఎక్కువ/తక్కువ శుద్ధం కాదని ఆమె వాదన. కులవ్యవస్థ ప్రజలను స్థలాలు, పనులు, జ్ఞానం, గౌరవం నుంచి దూరం చేసేందుకు వాడే ముఖ్య సాధనం 'అశుద్ధత'. అది చేసే పని స్వభావం వల్ల కాక ఆలోచనలు, విలువలు, నమ్మకాల 'లోపలి నుంచి' వస్తుందని కూడా ఆమె చెబుతుండవచ్చు.
• కబీర్ (Kabir):
  1. పదిహేనో శతాబ్దపు కవి, నేతపనివాడు
  2. భక్తి సంప్రదాయానికి చెందినవాడు.
• ఆయన కవిత్వం ఆచారాలు, పూజారులు లేని పరమాత్మ ప్రేమను చెబుతుంది
• అధికారంలో ఉన్నవారిపై ఘాటైన విమర్శ చేస్తుంది.
• మతం, కుల గుర్తింపుల ఆధారంగా వ్యక్తులను నిర్వచించే వారిని కబీర్ తప్పుపట్టాడు. ప్రతి మనిషి తన అనుభవం ద్వారానే ఉన్నత ఆధ్యాత్మిక ముక్తి, లోతైన జ్ఞానం పొందగలడని ఆయన అభిప్రాయం.
• మనుషులందరి సమానత్వం, వారి శ్రమ గౌరవం ఆయన కవిత్వంలో కనిపిస్తాయి. కుమ్మరి, నేతపనివాడు, నీటికుండ మోసే మహిళ పనికి విలువ ఇవ్వడం గురించి రాశాడు
• ఆ శ్రమే ఆయన కవిత్వంలో విశ్వాన్ని అర్థం చేసుకునే ఆధారమవుతుంది.
• ఆయన కవిత్వాన్ని నేటికీ ఉత్తరప్రదేశ్, రాజస్థాన్, పంజాబ్, మధ్యప్రదేశ్, బెంగాల్, బీహార్, గుజరాత్‌లలో దళితులు, అట్టడుగు వర్గాలు, సామాజిక అంతస్థుల విమర్శకులు పాడుతారు, అభినందిస్తారు.
• కబీర్ కవిత (పండితునికి ప్రశ్న):
  1. 'పండితా, నీ హృదయంలో జ్ఞానం వెతుకు
  2. అంటరానితనం ఎక్కడ నుంచి వచ్చిందో చెప్పు' అని అడుగుతాడు. ఎరుపు రసం, తెలుపు రసం, గాలి కలిసి శరీరం ఏర్పడుతుందని, ప్రతి వస్తువూ తాకడం ద్వారానే పుడుతుందని (కుండ, మనిషి, చిత్రం), 'అంటని వారెవరు?' అని ప్రశ్నిస్తాడు. 'భ్రాంతి లేనివాడే అంటని వాడు' అని సమాధానం.
• పుస్తక వివరణ:
  1. అంటరానితనం ఎక్కడి నుంచి వచ్చిందో పూజారిని నేరుగా అడిగాడు
  2. జ్ఞానాన్ని గ్రంథాల్లో కాక హృదయంలో వెతకమన్నాడు. ప్రతి శరీరం రక్తం, గాలితో తయారై తొమ్మిది నెలలు తల్లి గర్భంలో గడిపిందని చెప్పాడు. 'అంటరానితనం' అనే పదానికి వేరే అర్థం ఇచ్చాడు – సంకుచిత పరిమిత భావాలు తాకకపోవడమే అత్యున్నత జ్ఞానావస్థ. అలా అంటరానితనాన్ని కింది స్థితి నుంచి ఉన్నత స్థితికి మార్చాడు.

పౌరులను రక్షించడానికి ప్రభుత్వం చట్టాలు చేస్తుంది. అయితే చట్టాలు మాత్రమే ప్రభుత్వం తీసుకునే చర్య కాదు. అట్టడుగు వర్గాల కోసం ప్రత్యేక చట్టాలు, విధానాలు ఉన్నాయి.

• చట్టాలు + విధానాలు (Laws and Policies): కొన్ని విధానాలు లేదా పథకాలు కమిటీ ఏర్పాటు చేయడం, సర్వే చేపట్టడం వంటి ఇతర మార్గాల ద్వారా ఉద్భవిస్తాయి. నిర్దిష్ట సమూహాలకు అవకాశాలు ఇవ్వడానికి ప్రభుత్వం అలాంటి విధానాలను ప్రోత్సహిస్తుంది.
• సామాజిక న్యాయ ప్రోత్సాహం (Promoting Social Justice): రాజ్యాంగాన్ని అమలు చేసే ప్రయత్నంలో రాష్ట్ర, కేంద్ర ప్రభుత్వాలు గిరిజన ప్రాంతాల్లో లేదా దళిత జనాభా ఎక్కువగా ఉన్న ప్రాంతాల్లో అమలు చేసేందుకు ప్రత్యేక పథకాలు రూపొందిస్తాయి.
• ఉదాహరణ: దళిత, ఆదివాసీ విద్యార్థులకు ఉచిత లేదా రాయితీ హాస్టళ్లు. వారి స్థానిక ప్రాంతాల్లో లేని విద్యా సౌకర్యాలను ఈ హాస్టళ్ల ద్వారా వినియోగించుకోగలరు.
• పథకాల కృత్యం:
  1. పుస్తకంలో ఒక పట్టిక ఇచ్చారు – 'పథకాల జాబితా
  2. ఈ పథకం ఏమిటి
  3. సామాజిక న్యాయాన్ని ఎలా ప్రోత్సహిస్తుంది' అని మూడు వరుసల్లో: విద్యార్థులకు ఉపకార వేతనాలు (Scholarships), ప్రత్యేక పోలీస్ స్టేషన్లు (Special police stations), ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లో బాలికలకు ప్రత్యేక పథకాలు. పట్టికలోని నిలువు వరుసలు విద్యార్థులు పూరించాల్సిన ఖాళీలు
  4. వాటికి విలువలు ఇవ్వలేదు.
• గమనిక:
  1. పథకాలు గిరిజన/దళిత ప్రాంతాల వంటి నిర్దిష్ట ప్రాంతాలు లేదా సమూహాలను లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి
  2. చట్టాలు ఉల్లంఘనను శిక్షిస్తాయి, విధానాలు అవకాశాలను విస్తరిస్తాయి.
• విధానం (Policy) అంటే: భవిష్యత్తుకు దిశ చూపే, లక్ష్యాలను నిర్దేశించే లేదా పాటించాల్సిన సూత్రాలను తెలిపే నిర్ణీత కార్యాచరణ. ప్రభుత్వాలే కాక పాఠశాలలు, కంపెనీలకూ విధానాలు ఉంటాయి (పదకోశం).

సౌకర్యాలు అందించడమే కాక, వ్యవస్థలోని అసమానతను అంతం చేయడానికి నిర్దిష్ట చర్యలు తీసుకునేలా ప్రభుత్వం చట్టాల ద్వారా కూడా పనిచేస్తుంది. అలాంటి చట్టం/విధానమే రిజర్వేషన్ విధానం (Reservation Policy) – ఇది నేడు ప్రధానమైనదీ, అత్యంత వివాదాస్పదమైనదీ.

• ప్రాతిపదిక: విద్యలో, ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో దళితులు, ఆదివాసీల కోసం సీట్లు రిజర్వ్ చేసే చట్టాలు ఒక ముఖ్య వాదనపై ఆధారపడతాయి: శతాబ్దాలుగా సమాజంలోని కొన్ని వర్గాలకు కొత్త నైపుణ్యాలు, వృత్తులు నేర్చుకునే, పనిచేసే అవకాశాలు నిరాకరించిన సమాజంలో, ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వం జోక్యం చేసుకుని ఆ వర్గాలకు సహాయం చేయాలి.
• ఇది ఎలా పనిచేస్తుంది?
• భారతదేశంలోని ప్రభుత్వాలకు తమ తమ షెడ్యూల్డ్ కులాల (SC – దళితులు), షెడ్యూల్డ్ తెగల (ST), వెనుకబడిన, అత్యంత వెనుకబడిన కులాల జాబితాలు ఉంటాయి. కేంద్ర ప్రభుత్వానికి కూడా తన జాబితా ఉంది.
• విద్యా సంస్థల్లో చేరేవారు, ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలకు దరఖాస్తు చేసేవారు కుల/తెగ ధ్రువపత్రాలు (Caste and Tribe Certificates) రూపంలో రుజువు చూపాలి. చాలా ప్రభుత్వ, విద్యా సంస్థలు అభ్యర్థులు కుల/తెగ స్థితిని పేర్కొనాలని కూడా అడుగుతాయి.
• ప్రభుత్వ జాబితాలో ఒక దళిత కులం లేదా ఒక తెగ ఉంటే, ఆ కులం/తెగ అభ్యర్థి రిజర్వేషన్ ప్రయోజనం పొందగలడు.
• కటాఫ్ మార్కులు (Cut-off):
  1. వైద్య కళాశాలల వంటి వృత్తివిద్యా సంస్థల ప్రవేశాలకు ప్రభుత్వాలు కటాఫ్ మార్కులను నిర్ణయిస్తాయి. అంటే అర్హత పొందేది ఆ కటాఫ్ దాటి మార్కులు సాధించిన, సహేతుకంగా బాగా చదివిన దళిత, గిరిజన అభ్యర్థులు మాత్రమే
  2. అందరూ కాదు.
• ఉపకార వేతనాలు: ఈ విద్యార్థులకు ప్రభుత్వాలు ప్రత్యేక ఉపకార వేతనాలు (Scholarships) కూడా ఇస్తాయి.
• వెనుకబడిన తరగతుల రిజర్వేషన్ల వివరాలు: 9వ తరగతి పౌరశాస్త్రం పుస్తకంలో చదువుతారని పుస్తకం చెబుతుంది.
• చర్చా ప్రశ్న: 'దళితులు, ఆదివాసీలకు సామాజిక న్యాయం కల్పించడంలో రిజర్వేషన్లు ముఖ్య పాత్ర ఎందుకు పోషిస్తాయో ఒక కారణం చెప్పండి' – దీనికి జవాబు పై 'ప్రాతిపదిక' వాదనే (శతాబ్దాల అవకాశాల నిరాకరణను సరిదిద్దడం).

దళితులు చట్టం ఇచ్చే రక్షణను ఎలా ఉపయోగిస్తారో అర్థం చేసుకోవడానికి పుస్తకం నిజ జీవిత ఘటన ఆధారిత కేస్ స్టడీ ఇచ్చింది. ఈ కేసు వాస్తవాలు ఇలా ఉన్నాయి.

• గ్రామ ఉత్సవం: ఒక గ్రామంలో ఐదేళ్లకోసారి స్థానిక దేవతను గౌరవిస్తారు. ఐదు రోజుల ఈ కార్యక్రమానికి 20 పొరుగు గ్రామాల పూజారులు వస్తారు.
• ఆచారం:
  1. ఉత్సవం ఒక దళిత కుటుంబ సభ్యుడు పూజారులందరి పాదాలు కడిగి, ఆ నీటిలో స్నానం చేయడంతో మొదలవుతుంది. తండ్రి, తాత కూడా అదే పని చేశారు. వారికి ఎప్పుడూ ఆలయ ప్రవేశం లేదు
  2. అయినా ఈ ఆచారాన్ని ప్రత్యేక సందర్భంలో ఇచ్చిన గొప్ప గౌరవంగా భావించేవారు.
• నిరాకరణ:
  1. ఈసారి ఆ బాధ్యత 20 ఏళ్ల యువకుడిది
  2. అతను సమీప కళాశాలలో ఇంజినీరింగ్ చదువుతున్నాడు. అతను నిరాకరించాడు: ఈ పద్ధతిపై నమ్మకం లేదని, దళితులు కావడం వల్లే తన కుటుంబ సభ్యులను బలవంతంగా ఇది చేయిస్తున్నారని చెప్పాడు.
• ప్రతిస్పందన: నిరాకరణ శక్తిమంతమైన కులాలకు, అతని సొంత సముదాయంలోని కొన్ని కుటుంబాలకూ కోపం తెప్పించింది.
• శక్తిమంతమైన కులాలు:
  1. ఇంత చిన్న వయసు వాడు నిరాకరించే ధైర్యం చేశాడని ఆశ్చర్యపోయారు
  2. అతని చదువే తమతో తనను పోల్చుకునేలా చేసిందని భావించారు.
• అతని సొంత కులం వారు:
  1. శక్తిమంతమైన వారిని కోపగించడానికి భయపడ్డారు. చాలామంది వారి పొలాల్లో రోజువారీ కూలీలుగా పనిచేసేవారు
  2. కూలి పిలుపు రాకపోతే సంపాదన ఎలా, బతుకు ఎలా అని భయం. నిరాకరిస్తే స్థానిక దేవత ఆగ్రహం తగులుతుందని కూడా అన్నారు.
• యువకుడి వాదన: ఏ దళితుడూ ఎప్పుడూ ఆలయంలోకి ప్రవేశించనప్పుడు దేవత వారిపై ఎందుకు కోపగిస్తుంది?
• శిక్ష:
  1. శక్తిమంతమైన కులాలు అతనికి గుణపాఠం చెప్పాలనుకున్నాయి. అతని కులాన్ని అతడినీ, కుటుంబాన్నీ బహిష్కరించమని (ostracise) ఆదేశించారు
  2. ఎవరూ వారితో మాట్లాడకూడదు, పనిచేయకూడదు. ఒక రాత్రి కొందరు వారి వాడలోకి చొరబడి గుడిసెకు నిప్పు పెట్టారు. అతను తన తల్లితో కలిసి తప్పించుకున్నాడు.
• న్యాయం కోసం: అతను స్థానిక పోలీస్ స్టేషన్‌లో షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగల (అత్యాచారాల నిరోధక) చట్టం, 1989 కింద కేసు పెట్టాడు. ఇతర దళిత కుటుంబాలు తమకూ అదే గతి పడుతుందన్న భయంతో మద్దతుకు రాలేదు.
• ఫలితం:
  1. స్థానిక మీడియా కేసును చేపట్టింది
  2. చాలామంది జర్నలిస్టులు గ్రామం సందర్శించారు
  3. అతను 'దళిత చర్య'కు చిహ్నంగా రాయబడ్డాడు. ఆచారం రద్దయింది. కానీ శక్తిమంతమైన కులాలు బహిష్కరణ కొనసాగించడంతో అతని కుటుంబం గ్రామం విడిచి వెళ్లాల్సి వచ్చింది.
• పదం – బహిష్కరణ (Ostracise):
  1. వ్యక్తిని లేదా సమూహాన్ని వెలివేయడం
  2. ఇక్కడ ఒక వ్యక్తి, అతని కుటుంబంపై సామాజిక బహిష్కరణ (పదకోశం).
• చర్చా ప్రశ్నలు:
  1. ఈ ఆచారాన్ని బలవంతంగా చేయించడం అతని ప్రాథమిక హక్కులను ఉల్లంఘిస్తుందా? దళిత కుటుంబాలు శక్తిమంతమైన కులాలను కోపగించడానికి ఎందుకు భయపడ్డాయి? (జవాబులు: కూలీ పనిపై ఆధారం, భౌతిక హింస భయం
  2. బలవంతపు ఆచారం గౌరవాన్ని, సమానత్వాన్ని ఉల్లంఘిస్తుంది.)

పై కేసులో యువకుడు తన గ్రామంలోని శక్తిమంతమైన కులాల ఆధిపత్యం, హింసకు నిరసనగా షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగల (అత్యాచారాల నిరోధక) చట్టం, 1989 (The Scheduled Castes and the Scheduled Tribes (Prevention of Atrocities) Act, 1989) సహాయం కోరాడు.

• చట్టం ఎందుకు వచ్చింది: దళితులు, గిరిజన సమూహాలు రోజువారీ జీవితంలో ఎదుర్కొంటున్న దుర్వర్తన, అవమానాన్ని ప్రభుత్వం తీవ్రంగా పరిగణించాలన్న దళితుల, ఇతరుల డిమాండ్లకు ప్రతిస్పందనగా 1989లో ఈ చట్టం రూపొందింది.
• కాలం:
  1. ఇలాంటి ప్రవర్తన చాలా కాలంగా ఉంది
  2. కానీ 1970ల చివర్లో, 1980లలో అది హింసాత్మక రూపం దాల్చింది.
• దక్షిణ భారత ఉద్యమాలు: ఆ కాలంలో దక్షిణ భారతంలోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో అనేక దృఢచిత్త (assertive) దళిత సమూహాలు ఏర్పడి తమ హక్కులను నొక్కిచెప్పాయి.
• వారు తమ 'కుల ధర్మాలు' అని పిలిచే పనులను చేయడానికి నిరాకరించారు.
• సమానంగా చూడాలని పట్టుబట్టారు.
• దళితుల అవమానం, దోపిడీలో పాతుకుపోయిన ఆచారాలను పాటించడానికి నిరాకరించారు.
• దీంతో శక్తిమంతమైన కులాలు వారిపై హింసకు దిగాయి.
• దళితుల డిమాండ్: అంటరానితనం ఇంకా అత్యంత భయంకరంగా ఆచరణలో ఉందని ప్రభుత్వానికి తెలియజేయడానికి, దళితులపై జరిగే రకరకాల హింసను జాబితా చేసి, దోషులకు కఠిన శిక్ష విధించే కొత్త చట్టాలు కావాలని దళిత సమూహాలు కోరాయి.
• ఆదివాసీల పాత్ర: అదే విధంగా 1970లు, 1980లలో ఆదివాసీ ప్రజలు విజయవంతంగా సంఘటితమై సమాన హక్కులు, తమ భూమి, వనరులు తమకు తిరిగి ఇవ్వాలని డిమాండ్ చేశారు. వారు కూడా శక్తిమంతమైన సామాజిక వర్గాల ఆగ్రహాన్ని ఎదుర్కొని, చాలా హింసకు గురయ్యారు.
• చట్టం స్వభావం:
  1. ఈ చట్టంలో నేరాల చాలా పొడవైన జాబితా ఉంది
  2. వాటిలో కొన్ని ఊహించడానికి కూడా భయంకరమైనవి. మనుషులు ఎంత భయంకర పనులు చేయగలరో కూడా ఈ చట్టం తెలియజేస్తుంది. అంటే, ఇలాంటి చట్టాలు శిక్షించడంతో పాటు మన ఆలోచనను, ప్రవర్తనను ప్రభావితం చేయాలనీ లక్ష్యంగా పెట్టుకుంటాయి.

(పుస్తకం వెలుపల, ఇప్పటి స్థితి: ఈ చట్టాన్ని 2015లో సవరించారు (కొత్త నేరాల చేర్పు; 2016 జనవరి 26 నుంచి అమలు), 2018లో మళ్లీ సవరించారు (ముందస్తు బెయిల్ నిబంధనలు). పుస్తకం 1989 మూల చట్టాన్నే చెబుతుంది.)

1989 చట్టం నేరాలను అనేక స్థాయుల్లో వర్గీకరిస్తుంది. పుస్తకం చట్టం నుంచి కొన్ని నిబంధనలను ఉటంకించింది (క్లాజుల సంఖ్యలతో). వాటి సారాంశం ఇలా ఉంది.

• మొదటి స్థాయి – అవమానకర చర్యలు: శారీరకంగా భయంకరమైన, నైతికంగా అసహ్యకరమైన (morally reprehensible) అవమాన విధానాలను చట్టం జాబితా చేసి, ఈ క్రింది వారిని శిక్షిస్తుంది:
• (i) షెడ్యూల్డ్ కులం లేదా షెడ్యూల్డ్ తెగ సభ్యుడిని తినకూడని లేదా అసహ్యకరమైన పదార్థాన్ని తాగేలా లేదా తినేలా బలవంతం చేసేవారు.
• (iii) SC/ST సభ్యుడి దుస్తులను బలవంతంగా తొలగించేవారు, లేదా వారిని నగ్నంగా లేదా ముఖం/శరీరానికి రంగు పూసి ఊరేగించేవారు, లేదా మానవ గౌరవానికి భంగకరమైన అలాంటి చర్య చేసేవారు.
• రెండవ స్థాయి – వనరుల అపహరణ, బానిస శ్రమ: దళితులు, ఆదివాసీలను వారి స్వల్ప వనరుల నుంచి వంచించే లేదా బానిస శ్రమ (slave labour) చేయడానికి బలవంతం చేసే చర్యలను చట్టం జాబితా చేస్తుంది. ఉదాహరణకు (iv): SC/ST సభ్యుడి యాజమాన్యంలోని లేదా వారికి కేటాయించిన భూమిని అక్రమంగా ఆక్రమించడం లేదా సాగు చేయడం, లేదా ఆ భూమి కేటాయింపును తన పేరుకు మార్చుకోవడం చేసేవారిని శిక్షిస్తుంది.
• మూడవ స్థాయి – మహిళలపై నేరాలు: దళిత, గిరిజన మహిళలపై నేరాలు ప్రత్యేక స్వభావం కలిగినవని చట్టం గుర్తించి, ఉదాహరణకు (xi): SC/ST మహిళ గౌరవాన్ని భంగపరచే ఉద్దేశంతో ఆమెపై దాడి చేసే లేదా బలప్రయోగం చేసేవారిని శిక్షిస్తుంది.
• క్లాజుల సంఖ్యలు గమనించండి:
  1. పుస్తకం ఉటంకించిన నిబంధనల సంఖ్యలు (i), (iii), (iv), (xi)
  2. (ii) మొదలైనవి ఇవ్వలేదు.
• పదం – నైతికంగా అసహ్యకరమైన (Morally Reprehensible):
  1. సమాజం నమ్మే గౌరవ, మర్యాద నియమాలన్నింటినీ ఉల్లంఘించే చర్య
  2. సాధారణంగా అసహ్యకరమైన, హేయమైన, సమాజం అంగీకరించిన విలువలన్నింటికీ వ్యతిరేకమైన చర్యను సూచిస్తుంది (పదకోశం).
• అభ్యాస ప్రశ్న:
  1. '1989 చట్టంలోని రెండు వేర్వేరు నిబంధనలు రాయండి' – ఉదా: తినకూడనివి తినిపించడం/నగ్న ఊరేగింపు
  2. భూమి అక్రమ ఆక్రమణ
  3. మహిళపై గౌరవభంగ ఉద్దేశంతో బలప్రయోగం.

మాన్యువల్ స్కావెంజింగ్ (Manual Scavenging) అంటే పొడి మరుగుదొడ్ల (dry latrines) నుంచి మానవ, జంతు మలమూత్ర వ్యర్థాలను చీపుర్లు, టిన్ ప్లేట్లు, బుట్టల సాయంతో తొలగించి, కొంత దూరంలోని పారవేత స్థలాలకు తలపై మోసుకెళ్లే పద్ధతి. ఈ మురికిని మోసే వ్యక్తిని మాన్యువల్ స్కావెంజర్ అంటారు.

• ఎవరు చేస్తారు: ఈ పని ప్రధానంగా దళిత మహిళలు, యువతులు చేస్తారు.
• సంఖ్యలు: ఆంధ్రప్రదేశ్ కేంద్రంగా పనిచేసే, మాన్యువల్ స్కావెంజర్లతో పనిచేసే సంస్థ సఫాయి కర్మచారి ఆందోళన్ (Safai Karamchari Andolan) ప్రకారం దేశంలో దళిత సముదాయాలకు చెందిన ఒక లక్ష మంది ఇప్పటికీ ఈ పనిలో ఉన్నారు. వారు మునిసిపాలిటీలు నిర్వహించే 26 లక్షల ప్రైవేటు, సముదాయ పొడి మరుగుదొడ్లలో పనిచేస్తారు.
• పని పరిస్థితులు:
  1. మానవేతర స్థాయి పని పరిస్థితులు, తీవ్ర ఆరోగ్య ప్రమాదాలు. కళ్లు, చర్మం, శ్వాసకోశ, జీర్ణకోశ వ్యవస్థలను ప్రభావితం చేసే ఇన్ఫెక్షన్లకు నిరంతరం గురవుతారు. వేతనాలు చాలా తక్కువ: పట్టణ మునిసిపాలిటీలలో పనిచేసేవారికి రోజుకు ₹200
  2. ప్రైవేటుగా చేసేవారికి అంతకంటే చాలా తక్కువ.
• ఇంకా అంటరానివారిగానే:
  1. అంటరానితనాన్ని రాజ్యాంగం రద్దు చేసినా, దేశంలో వివిధ ప్రాంతాల్లోని మాన్యువల్ స్కావెంజర్లను – గుజరాత్‌లో భంగీలు, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో పాకీలు, తమిళనాడులో సిక్కలియార్లు – ఇంకా అంటరానివారిగానే పరిగణిస్తున్నారు. వారు తరచూ గ్రామ శివార్లలో వేరే నివాసాల్లో ఉంటారు
  2. ఆలయం, ప్రజా నీటి సౌకర్యాలు వంటి వాటికి ప్రవేశం లేదు.
• అభ్యాస ప్రశ్నలు: మాన్యువల్ స్కావెంజింగ్ అంటే ఏమిటి? ఈ పద్ధతి ఉల్లంఘించే రెండు ప్రాథమిక హక్కులు ఏవి? (జవాబు సూచన – పుస్తకం వెలుపల: ఆర్టికల్ 17 (అంటరానితనం రద్దు), ఆర్టికల్ 21 (గౌరవంతో జీవించే హక్కు), ఆర్టికల్ 23 (బలవంతపు శ్రమ నిషేధం).) సఫాయి కర్మచారి ఆందోళన్ 2003లో ఎందుకు PIL వేసింది? (తరువాతి నోట్‌లో.)

మాన్యువల్ స్కావెంజింగ్‌ను అంతం చేయడానికి ప్రభుత్వం చట్టాలు చేసింది; కానీ అవి అమలుకాకపోవడంతో న్యాయస్థానాన్ని ఆశ్రయించాల్సి వచ్చింది.

• 1993 చట్టం: ప్రభుత్వం 'మాన్యువల్ స్కావెంజర్ల నియామకం, పొడి మరుగుదొడ్ల నిర్మాణం (నిషేధ) చట్టం' (Employment of Manual Scavengers and Construction of Dry Latrines (Prohibition) Act) 1993లో చేసింది. ఇది మాన్యువల్ స్కావెంజర్లను నియమించడాన్ని, పొడి మరుగుదొడ్లను నిర్మించడాన్ని నిషేధిస్తుంది.
• 2003 – PIL: సఫాయి కర్మచారి ఆందోళన్, మరో 13 సంస్థలు, వ్యక్తులు (వారిలో ఏడుగురు స్కావెంజర్లు) సుప్రీంకోర్టులో ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యం (Public Interest Litigation – PIL) దాఖలు చేశారు.
• ఫిర్యాదు:
  1. మాన్యువల్ స్కావెంజింగ్ ఇంకా ఉంది
  2. రైల్వేల వంటి ప్రభుత్వ సంస్థల్లో కూడా కొనసాగుతోంది.
• పిటిషనర్ల కోరిక: తమ ప్రాథమిక హక్కుల అమలు.
• 2005 – సుప్రీంకోర్టు: 1993 చట్టం తర్వాత దేశంలో మాన్యువల్ స్కావెంజర్ల సంఖ్య పెరిగిందని కోర్టు గమనించింది. కేంద్ర ప్రభుత్వంలోని ప్రతి శాఖ/మంత్రిత్వ శాఖ, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు ఆరు నెలల్లో వాస్తవాలను ధ్రువీకరించాలని ఆదేశించింది. మాన్యువల్ స్కావెంజింగ్ ఉన్నట్టు తేలితే, ఆ ప్రభుత్వ శాఖ వారి విముక్తి, పునరావాసం కోసం కాలపరిమితితో కూడిన కార్యక్రమాన్ని చురుగ్గా చేపట్టాలని ఆదేశించింది.
• 2013 చట్టం: 'మాన్యువల్ స్కావెంజర్లుగా ఉపాధి నిషేధం, వారి పునరావాస చట్టం' (Prohibition of Employment as Manual Scavengers and their Rehabilitation Act) 2013 డిసెంబర్ 6 నుంచి అమల్లోకి వచ్చింది.
• పుస్తకం వెలుపల అదనపు వివరాలు:
  1. 2013 చట్టం 1993 చట్టాన్ని రద్దు చేసి భర్తీ చేసింది
  2. పొడి/అపరిశుభ్ర మరుగుదొడ్లు, ప్రమాదకర రీతిలో మురుగు కాలువలు, సెప్టిక్ ట్యాంకుల శుభ్రతనూ నిషేధిస్తుంది. సుప్రీంకోర్టు 2014లో (సఫాయి కర్మచారి ఆందోళన్ కేసులో) చట్టం అమలుకు, పునరావాసం, నష్టపరిహారానికి నిర్దేశాలు ఇచ్చింది.
• పదం – PIL (ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యం):
  1. బాధిత వర్గాల తరఫున సంస్థలు/వ్యక్తులు కోర్టులో వేసే వ్యాజ్యం
  2. ఇక్కడ మాన్యువల్ స్కావెంజర్లు ఇలాంటి ప్రభావిత సమూహం.
• అభ్యాస ప్రశ్నలు: 2005లో సుప్రీంకోర్టు ఏం చేసింది? పిటిషన్‌లో ఫిర్యాదు ఏమిటి? (పై అంశాల్లో జవాబులు ఉన్నాయి.)

1989 చట్టం మరో కారణం వల్ల కూడా ముఖ్యమైనది: ఆదివాసీ కార్యకర్తలు సంప్రదాయంగా తమ భూమిని ఆక్రమించుకునే హక్కును కాపాడుకోవడానికి దీన్ని ప్రస్తావిస్తారు.

• ఆదివాసీల స్థితి:
  1. ఆదివాసీలు తమ భూమి వదిలి వెళ్లడానికి తరచూ ఇష్టపడరు
  2. బలవంతంగా నిర్వాసితులవుతారు. తెగల భూమిని బలవంతంగా ఆక్రమించిన వారిని ఈ చట్టం కింద శిక్షించాలని కార్యకర్తలు కోరారు.
• రాజ్యాంగ వాగ్దానం:
  1. ఈ చట్టం గిరిజనులకు రాజ్యాంగంలో ఇప్పటికే ఇచ్చిన వాగ్దానాన్ని ధ్రువీకరిస్తుందని కార్యకర్తలు గుర్తు చేస్తారు. అదేమిటంటే గిరిజనుల భూమిని గిరిజనేతరులకు అమ్మకూడదు, వారి నుంచి కొనకూడదు
  2. అలా జరిగితే ఆ భూమిని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకునే హక్కు గిరిజనులకు రాజ్యాంగం హామీ ఇస్తుంది.
• సి.కె. జాను (C.K. Janu): ఆదివాసీ కార్యకర్త. ఆమె అభిప్రాయాలు:
• గిరిజనులకు రాజ్యాంగం హామీ ఇచ్చిన హక్కులను ఉల్లంఘించేవారిలో వివిధ రాష్ట్రాల ప్రభుత్వాలూ ఉన్నాయి: కలప వ్యాపారులు, కాగితపు మిల్లులు వంటి గిరిజనేతర ఆక్రమణదారులు గిరిజనుల భూమిని దోచుకోవడానికి, అడవులను రిజర్వ్ ఫారెస్ట్‌లు లేదా అభయారణ్యాలుగా ప్రకటించే ప్రక్రియలో గిరిజనులను సంప్రదాయ అడవుల నుంచి బలవంతంగా తొలగించడానికి ప్రభుత్వాలే అనుమతిస్తాయి.
• ఇప్పటికే తొలగించబడి తమ భూములకు తిరిగి వెళ్లలేని గిరిజనులకు పరిహారం ఇవ్వాలి
• అంటే వారు వేరే చోట జీవించడానికి, పనిచేయడానికి ప్రభుత్వం ప్రణాళికలు, విధానాలు రూపొందించాలి.
• గిరిజనుల భూముల్లో పరిశ్రమలు, ఇతర ప్రాజెక్టులు కట్టడానికి భారీ మొత్తాలు ఖర్చు చేసే ప్రభుత్వాలు నిర్వాసితుల పునరావాసానికి కొద్ది మొత్తాలు ఖర్చు చేయడానికి ఎందుకు సంకోచించాలి అని ఆమె ప్రశ్న.
• అటవీ హక్కుల చట్టం (Forest Rights Act), 2006: 'షెడ్యూల్డ్ తెగలు, ఇతర సంప్రదాయ అటవీ నివాసుల (అటవీ హక్కుల గుర్తింపు) చట్టం, 2006'ను కేంద్ర ప్రభుత్వం చేసింది.
• ఉద్దేశం: అటవీ నివాసులకు భూమి, వనరులపై వారి హక్కులను గుర్తించకుండా జరిగిన చారిత్రక అన్యాయాలను సరిదిద్దడం (చట్టం పరిచయ భాగంలో చెప్పినది).
• గుర్తించే హక్కులు: ఇంటి స్థలం (homestead), సాగు భూమి, మేత భూమి, కలప కాని అటవీ ఉత్పత్తులు (non-timber forest produce) పై హక్కు.
• అటవీ నివాసుల హక్కులలో అడవులు, జీవవైవిధ్య (bio-diversity) పరిరక్షణ కూడా భాగమని చట్టం పేర్కొంటుంది.
• అభ్యాస ప్రశ్న 3: ఆదివాసీ కార్యకర్తలు 1989 చట్టాన్ని భూ అన్యాక్రాంతంపై పోరాటానికి వాడవచ్చని ఎందుకు నమ్ముతారు? – ఎందుకంటే చట్టం గిరిజనుల భూమిని అక్రమంగా ఆక్రమించడాన్ని శిక్షార్హమైన నేరంగా జాబితా చేసింది.

(పుస్తకం వెలుపల: అటవీ హక్కుల చట్టం 2006 నియమాలు 2008లో నోటిఫై అయ్యాయి; 2012లో సవరణ జరిగింది.)

అధ్యాయం ముగింపు సందేశం, పదకోశం, చివరి అభ్యాసాలలోని ముఖ్యాంశాలు ఇక్కడ.

• ముగింపు సందేశం: ఒక హక్కు, చట్టం లేదా విధానం కాగితంపై ఉన్నంత మాత్రాన వాస్తవంలో ఉన్నట్టు కాదు. వాటిని తోటి పౌరులు, నాయకులు అనుసరించే సూత్రాలుగా మార్చడానికి ప్రజలు నిరంతరం కృషి చేయాల్సి వచ్చింది.
• సమానత్వం, గౌరవం, మర్యాద కోసం కోరిక కొత్తది కాదు
• చరిత్రలో వివిధ రూపాల్లో ఉంది.
• ప్రజాస్వామ్య సమాజంలో కూడా పోరాటం, రచన, చర్చలు, సంఘటితమవడం కొనసాగాలి.
• అభ్యాసం 1:
  1. దళితులు గౌరవంగా, సమానులుగా చూడబడాలని పట్టుబట్టడానికి ఉపయోగించగల రెండు ప్రాథమిక హక్కులు చెప్పమని పుస్తకం అడుగుతుంది (ఉదా: సమానత్వ హక్కు/ఆర్టికల్ 15
  2. అంటరానితనం రద్దు/ఆర్టికల్ 17).
• అభ్యాసం 2: కులపరమైన ఆచార నిరాకరణ కేసులో యువకుడు 1989 చట్టం కింద ఫిర్యాదు చేయడానికి ఒక కారణం – ఈ చట్టం దళితులపై శక్తిమంతమైన కులాల ఆధిపత్యం, హింసను శిక్షార్హంగా పేర్కొంటుంది (గుడిసె దహనం, బహిష్కరణ వంటి చర్యలు).
• అభ్యాసం 3:
  1. ఆదివాసీ కార్యకర్తలు (సి.కె. జానుతో సహా) 1989 చట్టాన్ని భూ నిర్వాసితత్వంపై పోరాటానికి ఎందుకు ఉపయోగించవచ్చని నమ్ముతారో అడుగుతుంది
  2. చట్టంలోని ప్రత్యేక నిబంధన – గిరిజన భూమిని అక్రమంగా ఆక్రమించడం/సాగు చేయడం నేరం.
• అభ్యాసం 4:
  1. పుస్తకంలోని కవితలు, పాట వ్యక్తులు, సముదాయాలు తమ అభిప్రాయాలు, కోపం, దుఃఖాన్ని వ్యక్తం చేసే మార్గాల పరిధిని చూపుతాయి. తరగతిలో (ఎ) ఒక సామాజిక సమస్యపై కవిత తెచ్చి చర్చించడం
  2. (బి) స్థానిక అట్టడుగు సముదాయం గురించి కవిత/పాట/పోస్టర్ తయారు చేయడం.
• పదకోశం (Glossary):
  1. దృఢచిత్తం (Assertive): తమ అభిప్రాయాలను బలంగా చెప్పగల వ్యక్తి/సమూహం.
  2. ఎదుర్కోవడం (Confront): ఎవరినైనా/దేనినైనా ముఖాముఖి సవాలు చేయడం; ఇక్కడ అట్టడుగు సమూహాలు తమ అట్టడుగు స్థితిని సవాలు చేయడం.
  3. స్వాధీనం కోల్పోవడం (Dispossessed): యాజమాన్యాన్ని లేదా అధికారాన్ని వదులుకోవాల్సి రావడం.
  4. బహిష్కరణ (Ostracise): వ్యక్తిని/సమూహాన్ని వెలివేయడం; ఇక్కడ ఒక వ్యక్తి, అతని కుటుంబంపై సామాజిక బహిష్కరణ.
  5. నైతికంగా అసహ్యకరమైనది (Morally Reprehensible): సమాజం నమ్మే మర్యాద, గౌరవ నియమాలన్నింటినీ ఉల్లంఘించే హేయమైన చర్య.
  6. విధానం (Policy): భవిష్యత్తుకు దిశ చూపే, లక్ష్యాలను నిర్దేశించే, పాటించాల్సిన మార్గదర్శకాలను ఇచ్చే నిర్ణీత కార్యాచరణ; పాఠశాలలు, కంపెనీలకూ విధానాలుంటాయి.
• తదుపరి: ఐదవ యూనిట్ 'ప్రభుత్వ ఆర్థిక ఉనికి' (Economic Presence of the Government) మొదలవుతుంది – ఇది ఈ అధ్యాయం పరిధిలో లేదు.