సామ్రాజ్యాల ఆవిర్భావం (The Rise of Empires)

అనేక చిన్న రాజ్యాలు, ప్రాంతాలపై ఒకే శక్తివంతమైన పాలకుడు లేదా పాలకుల సమూహం అధికారం చెలాయిస్తే అది సామ్రాజ్యం. ఈ అధికారాన్ని చాలాసార్లు చిన్న రాజ్యాలపై యుద్ధం చేసి స్థాపించేవారు.

• పదం మూలం: సామ్రాజ్యం (Empire) అనే ఆంగ్ల పదం లాటిన్ పదం 'ఇంపీరియం (Imperium)' నుండి వచ్చింది – అర్థం 'సర్వోన్నత అధికారం'.
• సామంత రాజ్యం (Tributary / Vassal): చక్రవర్తికి లొంగిపోయి అతని సర్వాధిపత్యాన్ని (Overlordship) అంగీకరించిన పాలకుడు లేదా రాజ్యం.
• ఇది క్రమం తప్పకుండా కప్పం (Tribute) చెల్లిస్తుంది – డబ్బు, బంగారం / విలువైన లోహాలు, ధాన్యం, పశువులు, ఏనుగులు లేదా ఇతర విలువైన వస్తువులు.
• చిన్న ప్రాంతాలకు సొంత పాలకులు ఉన్నా, అవి చక్రవర్తికి సామంతులే. చక్రవర్తి ఆర్థిక, పరిపాలనా కేంద్రమైన రాజధాని నుండి మొత్తం ప్రాంతాన్ని పాలించేవాడు.
• కప్పం, విధేయతకు బదులుగా ప్రాంతీయ రాజులు తమ ప్రాంతాలను పాలించడం కొనసాగించేందుకు చక్రవర్తులు అనుమతించేవారు.
• చక్రవర్తికి సంస్కృత పదాలు:
  1. సమ్రాట్ (Samraj) – అందరికీ అధిపతి / సర్వోన్నత పాలకుడు.
  2. అధిరాజ (Adhiraja) – సర్వాధిపతి (Overlord).
  3. రాజాధిరాజ (Rajadhiraja) – రాజులకు రాజు.
• సామ్రాజ్య లక్షణాలు (6):
  1. చక్రవర్తి సామంత ప్రాంతాలు, రాజులపై కేంద్ర అధికారం చెలాయిస్తాడు
  2. అదనంగా –
• సామంతులను అదుపులో ఉంచడానికి, విస్తరణకు, రక్షణకు సైన్యాన్ని నిర్వహిస్తుంది.
• పన్నుల వసూలు, శాంతిభద్రతల కోసం అధికారులతో పరిపాలన.
• చట్టాలు చేస్తుంది, కరెన్సీ, తూనికలు-కొలతలు జారీ చేస్తుంది, వాణిజ్యాన్ని నియంత్రిస్తుంది.
• గనులు, అటవీ-వ్యవసాయ ఉత్పత్తులు, మానవ శక్తి వంటి వనరులను నియంత్రిస్తుంది.
• కళ, సాహిత్యం, మతాలు, తాత్విక చింతనలు, విద్యా కేంద్రాలను ప్రోత్సహిస్తుంది.
• రహదారులు, నది-సముద్ర నౌకాయానం వంటి సమాచార, మౌలిక సదుపాయాలు నిర్వహిస్తుంది.
• సామ్రాజ్యంగా విస్తరించాలనే కోరికకు కారణాలు:
  1. 'మొత్తం ప్రపంచాన్ని పాలించాలి' అనే ఆకాంక్ష, చరిత్రలో పేరు నిలిచిపోవాలనే కోరిక (భావితరాలు = Posterity)
  2. వనరులపై నియంత్రణతో ఆర్థిక, సైనిక బలం
  3. అపార సంపద.
• విస్తరణ మార్గాలు:
  1. పొరుగు రాజ్యాలపై యుద్ధం
  2. నదులు, వాణిజ్య మార్గాలపై నియంత్రణ
  3. బలమైన సైన్యం, మిగులు వనరులు ఉన్న రాజ్యం చివరికి సర్వాధిపతి అయ్యేది. సరిహద్దుల వంటి వ్యూహాత్మక ప్రదేశాల్లో కోటలతో నివాసాలు కట్టేవారు.

సైన్యాన్ని నిర్వహించడం చాలా ఖర్చుతో కూడిన పని – సైనికులకు ఆహారం, దుస్తులు, ఆయుధాలు, జీతాలు; ఏనుగులు, గుర్రాల పోషణ; రహదారులు, నౌకల నిర్మాణం. కాబట్టి సామ్రాజ్యాన్ని నిలుపుకోవడానికి ఉత్పత్తి, వాణిజ్యం వంటి ఆర్థిక కార్యకలాపాలే కీలకం.

• వాణిజ్య మార్గాల ప్రాముఖ్యం: సామ్రాజ్యంలోనూ, దాని అవతలా వాణిజ్య మార్గాలను స్థాపించి నియంత్రిస్తే వస్తువుల పరిమాణం, వైవిధ్యం పెరుగుతాయి – ఉత్పత్తిదారులకు ఎక్కువ ఆదాయం, పాలకుడికి ఎక్కువ పన్నులు.
• పటం (సుమారు 500 BCE నుండి):
  1. ఉత్తరాపథం, దక్షిణాపథం మార్గాలు
  2. ముఖ్య నగరాలు – తక్షశిల, హస్తినాపురం, మధుర, శ్రావస్తి, వైశాలి, పాటలీపుత్ర, కాశి, కౌశాంబి, ఉజ్జయిని, రాజగృహ, చంప, తామ్రలిప్తి, కళింగనగరం, ద్వారక, బరుకచ్ఛ, సోపార, ప్రతిష్ఠాన, సువర్ణగిరి, కాంచీపుర, కావేరిపట్టణం, మధురై, ముచిరి, ప్రాగ్జ్యోతిషపురం.
• వాణిజ్య వస్తువులు: వస్త్రాలు, సుగంధ ద్రవ్యాలు, వ్యవసాయ ఉత్పత్తులు, రత్నాల వంటి విలాస వస్తువులు, హస్తకళా ఉత్పత్తులు, వివిధ జంతువులు. అనేక భారతీయ వస్తువులు భూ, సముద్ర మార్గాల్లో దూర దేశాలకు చేరేవి. సాహిత్యం, పురావస్తు తవ్వకాలు రెండూ దీనికి ఆధారాలు.
• శ్రేణులు (Guilds / Shrenis): వ్యాపారులు, శిల్పకారులు (చేతివృత్తులవారు), వడ్డీ వ్యాపారులు లేదా రైతుల శక్తివంతమైన సంఘాలు.
• ప్రతి శ్రేణికి ఒక అధిపతి (సాధారణంగా ఎన్నికైనవాడు), నైతిక విలువలున్న కార్యనిర్వాహక అధికారులు.
• విశిష్టత 1: సభ్యులు పోటీదారులుగా కాక సహకారులుగా మారారు – వనరులు, మార్కెట్ సమాచారం, సరఫరా-డిమాండ్, కార్మిక బలం పంచుకున్నారు.
• విశిష్టత 2:
  1. తమ అంతర్గత నియమాలను తామే రూపొందించుకునే స్వయం ప్రతిపత్తి
  2. రాజు వాటిలో జోక్యం చేసుకోకూడదు.
• ఒక ప్రాచీన గ్రంథం ప్రకారం రైతులు, వ్యాపారులు, పశుపాలకులు, వడ్డీ వ్యాపారులు, శిల్పకారులకు తమ వర్గాలకు నియమాలు రూపొందించే అధికారం ఉంది.
• స్వయంసంఘటన సామర్థ్యం (Self-organising abilities):
  1. శ్రేణులు భారతీయ సమాజపు ఈ సామర్థ్యానికి అద్భుత ఉదాహరణ
  2. వివిధ కమిటీలు, మండళ్లతో కూడిన ప్రాచీన గ్రామ వ్యవస్థ మరో ఉదాహరణ. శ్రేణులు శతాబ్దాల పాటు కొనసాగాయి
  3. అధికారికంగా అంతరించినా వాటి స్ఫూర్తి నేటికీ వాణిజ్యంలో కనిపిస్తుంది.

6వ శతాబ్దం BCE నుండి 4వ శతాబ్దం BCE వరకు ఉత్తర భారతంలో లోతైన మార్పుల కాలం. 16 మహాజనపదాల్లో ఒకటైన మగధ ప్రాముఖ్యం పెంచుకుని అనేక రాజ్యాల కలయికతో భారతదేశపు మొదటి సామ్రాజ్యానికి పునాది వేసింది.

• మగధ ప్రాంతం: నేటి దక్షిణ బీహార్, పరిసర ప్రాంతాలు.
• అజాతశత్రు (Ajatashatru): మగధను ప్రభావవంతమైన అధికార కేంద్రంగా నిలపడంలో కీలక పాత్ర పోషించిన శక్తివంతమైన తొలి రాజు.
• సిద్ధార్థ గౌతముడు (బుద్ధుడు), వర్ధమానుడు (మహావీరుడు) – ఈ ఇద్దరు ప్రసిద్ధ ఆధ్యాత్మిక వేత్తలు అజాతశత్రు కాలంలో జీవించారు.
• మగధ ఎదుగుదలకు కారణాలు:
  1. వనరులు సమృద్ధిగా ఉన్న గంగా మైదానాలు – సారవంతమైన నేలలు, కలప కోసం అడవులు, ఏనుగులు.
  2. సమీప కొండ ప్రాంతాల ఇనుప ఖనిజం, ఇతర ఖనిజాలు; ఇనుప నాగళ్లతో ఎక్కువ పంట; తేలికైన, పదునైన ఇనుప ఆయుధాలతో బలమైన సైన్యం.
  3. మిగులు ఆహార ధాన్యాల వల్ల ఎక్కువ మంది కళలు, హస్తకళలపై దృష్టి పెట్టగలిగారు.
  4. గంగా, సోన్ నదులు రవాణాకు ఉపయోగపడి వాణిజ్యానికి భౌగోళిక ప్రయోజనం.
• సాంచి శిల్ప ఫలకం (చిత్రం 5.6): బుద్ధుని అవశేషాలను తిరిగి పొందడానికి కుశినార (నేటి కుశీనగర్) నగరాన్ని ముట్టడిస్తున్న సైనికుల దృశ్యం.
• మహాపద్మ నందుడు (Mahapadma Nanda): సుమారు 5వ శతాబ్దం BCE లో మగధలో నంద వంశాన్ని స్థాపించాడు.
• అనేక చిన్న రాజ్యాలను ఏకం చేసి తూర్పు, ఉత్తర భారతంలోని కొన్ని ప్రాంతాలకు సామ్రాజ్యాన్ని విస్తరించాడు.
• ఆర్థిక బలానికి సూచనగా నాణేలు జారీ చేశాడు (మహాపద్మ నందుని వెండి పంచ్-మార్క్డ్ నాణెం).
• గ్రీకు కథనాల ప్రకారం నందుల వద్ద విశాలమైన సైన్యం ఉండేది.
• ధన నందుడు (Dhana Nanda):
  1. నంద వంశపు చివరి చక్రవర్తి
  2. అపార ధనవంతుడైనా ప్రజలను అణచివేసి దోచుకోవడంతో తీవ్ర వ్యతిరేకత ఎదుర్కొన్నాడు. దీనితో నంద సామ్రాజ్యం మౌర్య సామ్రాజ్యంలో విలీనమైంది.
• నంద సామ్రాజ్య పటం:
  1. రాజధాని పాటలీపుత్ర
  2. ముఖ్య నగరాలు – మధుర, శ్రావస్తి, వైశాలి, వారణాసి, కౌశాంబి, ఉజ్జయిని, విదిశ, రాజగృహ, చంప, తామ్రలిప్తి.
• పాణిని (Panini):
  1. ప్రసిద్ధ సంస్కృత వ్యాకరణవేత్త
  2. సుమారు 5వ శతాబ్దం BCE లో నందుల కాలంలో జీవించాడు.
• 'అష్టాధ్యాయి (Ashtadhyayi)' గ్రంథంలో సంస్కృత వ్యాకరణ నియమాలను 3,996 చిన్న సూత్రాలుగా రచించాడు.
• సూత్రాలు = జ్ఞానాన్ని సులభంగా గుర్తుంచుకునేలా సంక్షిప్తంగా రూపొందించిన పదబంధాలు.
• 2004 లో పాణిని స్మారకంగా భారత తపాలా శాఖ స్టాంపు విడుదల చేసింది.

మగధలో నందులు బలపడుతున్న సమయంలో ఉపఖండపు వాయువ్య ప్రాంతంలో మధ్యధరా సముద్ర ప్రాంతంతో కలిపే ప్రాచీన మార్గం వెంట చిన్న రాజ్యాలు ఉండేవి. గ్రీకు కథనాల ప్రకారం వాటిలో పోరస్ (Porus) నేతృత్వంలోని పౌరవుల (Pauravas) రాజ్యం ఒకటి.

• 334–331 BCE: మాసిడోనియాకు చెందిన యువ గ్రీకు రాజు అలెగ్జాండర్ (Alexander) గ్రీస్‌పై గత పర్షియన్ దండయాత్రలకు ప్రతీకారంగా పర్షియన్ సామ్రాజ్యంపై దండెత్తి జయించాడు.
• ఆ పర్షియన్ దండయాత్రల్లో పర్షియన్ పాలనలోని భారత వాయువ్య ప్రాంత సైనికులు కూడా గ్రీకులతో పోరాడారు.
• అతని సామ్రాజ్యం మూడు ఖండాల్లో విస్తరించి ప్రపంచ చరిత్రలో అతిపెద్ద వాటిలో ఒకటైంది
• గ్రీకు సంస్కృతి ప్రభావం వ్యాపించింది.
• 327–325 BCE: 'ప్రపంచ చివర' చేరాలనే తపనతో భారతదేశానికి వచ్చాడు.
• పంజాబ్‌లో పోరస్‌ను ఓడించాడు (పటంలో హైడాస్పస్ – Hydaspes యుద్ధ స్థలం).
• స్థానిక తెగలు, పాలకుల నుండి తీవ్ర ప్రతిఘటన
• అనేక నగరాల ప్రజలను ఊచకోత కోశాడు. కొన్ని యుద్ధాల్లో స్త్రీలు పురుషులతో కలిసి పోరాడారని గ్రీకు రికార్డులు చెబుతాయి.
• స్వయంగా తీవ్రంగా గాయపడ్డాడు. అలసిన సైనికులు గంగా నది వైపు ముందుకు వెళ్లడానికి నిరాకరించారు.
• దక్షిణ తీర మార్గం, ఇరాన్ ఎడారుల ద్వారా వెనక్కు వెళ్తూ దాహం, ఆకలి, వ్యాధులతో భారీ నష్టాలు.
• 324–323 BCE:
  1. పర్షియాలో తిరుగుబాట్లు ఎదుర్కొన్నాడు
  2. అనారోగ్యంతో 32 ఏళ్ల వయసులో బాబిలోన్‌లో మరణించాడు. అతని సేనానులు (Generals), సత్రాప్‌లు ఆ సామ్రాజ్యాన్ని పంచుకుని సొంత రాజ్యాలు ఏర్పరచుకున్నారు.
• పోరస్ జవాబు:
  1. యుద్ధం తర్వాత 'ఎలా గౌరవించాలి?' అని అడిగితే పోరస్ 'ఒక రాజులాగానే' అన్నాడు
  2. అలెగ్జాండర్ అతన్ని అతని రాజ్యానికే సత్రాప్‌గా నియమించాడు.
• సత్రాప్‌లు (Satraps):
  1. పర్షియన్, గ్రీకు సామ్రాజ్యాల్లో రాష్ట్రాల పాలకులుగా పనిచేసిన అధికారులు
  2. దూర ప్రాంతాల్లో వీరికి చాలా అధికారం, స్వేచ్ఛ ఉండేది.
• జిమ్నోసోఫిస్టులు (Gymnosophists): గ్రీకులు కొందరు భారతీయ ఋషులను ఇలా పిలిచారు – 'నగ్న తత్వవేత్తలు' (చాలా తక్కువ వస్త్రాలు ధరించేవారు కావచ్చు).
• అలెగ్జాండర్ పొడుపు ప్రశ్నలు వేసి తప్పు జవాబుకు మరణశిక్ష అని హెచ్చరించాడు
• వారి తెలివైన జవాబులకు మెచ్చి అందరినీ ప్రాణాలతో విడిచిపెట్టాడు.
• 'జీవితమా, మరణమా – ఏది బలమైనది?' → 'జీవితమే, అది కొనసాగుతుంది'. 'మనిషి అందరి ప్రేమను ఎలా పొందగలడు?' → 'అత్యంత శక్తివంతుడై ఉండి కూడా భయం కలిగించకపోతే'.
• చరిత్రకారులు దీన్ని గ్రీకు, భారతీయ తత్వ సంప్రదాయాల మేళవింపుగా చూస్తారు.
• ప్రభావం: అలెగ్జాండర్ దండయాత్ర రాజకీయంగా పరిమిత ప్రభావం చూపింది కానీ ఇండో-గ్రీకు సాంస్కృతిక సంబంధాలకు ద్వారాలు తెరిచింది. వాస్కో డ గామా, అమీర్ ఖుస్రో, హ్యూయన్ త్సాంగ్, అలెగ్జాండర్ – వీరిలో విదేశం నుండి విజేతగా భారత్‌కు మొదట వచ్చినవాడు అలెగ్జాండర్.

అలెగ్జాండర్ భారత్‌ను విడిచి వెళ్లిన కొద్ది సంవత్సరాలకే, సుమారు 321 BCE లో, మగధలో కొత్త వంశం, కొత్త సామ్రాజ్యం ఆవిర్భవించాయి – చంద్రగుప్త మౌర్యుడు స్థాపించిన మౌర్య సామ్రాజ్యం. అది త్వరగా నందుల ప్రాంతాలను కలుపుకుని ఇంకా విస్తరించింది.

• కౌటిల్యుడు (Kautilya):
  1. చంద్రగుప్తుని సమర్థుడైన గురువు
  2. రాజకీయాలు, పాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థలపై జ్ఞానంతో భారత చరిత్రలో అత్యంత గొప్ప సామ్రాజ్యాల్లో ఒకదానిని నిర్మించాడు.
• బౌద్ధ గ్రంథాల ప్రకారం ఇతనికి చాణక్యుడు, విష్ణుగుప్తుడు అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.
• ప్రపంచ ప్రసిద్ధ తక్షశిల విశ్వవిద్యాలయం (నేటి టాక్సిలా) లో ఉపాధ్యాయుడు.
• కౌటిల్యుని ప్రతిజ్ఞ:
  1. ప్రజల్లో అపఖ్యాతి పాలైన ధన నందుని రాజసభలో, విధానాలు మార్చుకోకపోతే సామ్రాజ్యం కూలిపోతుందని హెచ్చరించాడు. కోపగించిన ధన నందుడు అవమానించి బయటకు నెట్టించాడు
  2. దీనితో 'దుష్ట నందుల' పాలన అంతం చేస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు.
• చంద్రగుప్తుని ఎదుగుదల: అనేక కథల సాధారణ అంశం – నందులను ఓడించి మగధను స్వాధీనం చేసుకుని పాటలీపుత్రాన్ని (నేటి పాట్నా ప్రాంతం) రాజధానిగా చేసుకున్నాడు.
• విస్తరణ: మగధ భౌగోళిక ప్రయోజనాలు, స్థిరమైన ఆర్థిక వ్యవస్థ, వాణిజ్యం + కౌటిల్యుని సలహాలతో క్రమంగా విస్తరించాడు.
• వాయువ్యంలో అలెగ్జాండర్ వదిలి వెళ్లిన గ్రీకు సత్రాప్‌లను ఓడించి ఆ ప్రాంతాన్ని కలుపుకున్నాడు.
• సామ్రాజ్యం ఉత్తర మైదానాల నుండి దక్కన్ పీఠభూమి వరకు విస్తరించింది.
• మెగస్తనీస్ (Megasthenes):
  1. గ్రీకులను ఓడించిన తర్వాత కూడా చంద్రగుప్తుడు వారితో దౌత్య సంబంధాలు కొనసాగించాడు
  2. గ్రీకు చరిత్రకారుడు, దౌత్యవేత్త మెగస్తనీస్ అతని సభలో ఉన్నాడు.
• భారత యాత్రల గురించి 'ఇండికా (Indika)' రాశాడు – ఇలాంటి తొలి లిఖిత కథనం.
• ఈ గ్రంథం పూర్తిగా లభించలేదు
• తర్వాతి గ్రీకు పండితులు ఉటంకించిన భాగాలే లభిస్తున్నాయి.
• చంద్రగుప్తుని సభలో మెగస్తనీస్ చిత్రాన్ని 20వ శతాబ్దపు చిత్రకారుడు అసిత్ కుమార్ హల్దార్ వేశాడు.
• మౌర్య సామ్రాజ్య పటం:
  1. ప్రధాన రాజధాని పాటలీపుత్ర
  2. ప్రాంతీయ రాజధానులు – తక్షశిల, ఉజ్జయిని, తోసలి, సువర్ణగిరి. దక్షిణ కొనలో చోళులు, పాండ్యులు, కేరళపుత్రులు మౌర్య సామ్రాజ్యం బయట ఉన్నారు.

రాజ్యాన్ని ఎలా స్థాపించాలి, పాలించాలి, సుస్థిరం చేయాలి అనే విషయంలో కౌటిల్యునికి స్పష్టమైన ఆలోచన ఉంది. 'దేశం లేకుండా రాజ్యం ఉండదు, ప్రజలు లేకుండా దేశం ఉండదు' అనేది అర్థశాస్త్రంలోని ఆయన భావన.

• అర్థశాస్త్రం (Arthashastra): అక్షరార్థం 'పాలన, ఆర్థిక విషయాల శాస్త్రం'.
• రక్షణ, ఆర్థిక వ్యవస్థ, పరిపాలన, న్యాయం, పట్టణ ప్రణాళిక, వ్యవసాయం, ప్రజల సంక్షేమం వంటి అంశాలపై మార్గదర్శక సూత్రాలు.
• సప్తాంగ సిద్ధాంతం (Saptanga): రాజ్యాన్ని నిర్మించే ఏడు భాగాలు – కౌటిల్యుని ముఖ్యమైన రాజకీయ భావనల్లో ఒకటి.

1. స్వామి (Swami) – రాజు.
2. అమాత్య (Amatya) – కౌన్సిలర్లు, మంత్రులు, ఇతర ఉన్నతాధికారులు.
3. జనపద (Janapada) – రాజ్య భూభాగం, దానిలో నివసించే జనాభాతో సహా.
4. దుర్గ (Durga) – కోటలతో రక్షించిన పట్టణాలు, నగరాలు.
5. కోశ (Kosha) – రాజ్య ఖజానా లేదా సంపద.
6. దండ (Danda) – రక్షణ, శాంతిభద్రతల దళాలు.
7. మిత్ర (Mitra) – మిత్రులు / మిత్ర రాజ్యాలు.

• సప్తాంగాల లక్ష్యం:
  1. ఇవి కలిసి స్థిరమైన, సురక్షితమైన, సంపన్నమైన రాజ్యాన్ని నిర్మించాలి
  2. అవసరమైతే యుద్ధాల ద్వారా, అవసరమైతే శాంతి ఒప్పందాల ద్వారా నిలబెట్టాలి.
• శాంతిభద్రతలు, అవినీతి:
  1. సమాజంలో శాంతిభద్రతలు అవసరమని, అందుకు బలమైన పరిపాలన కావాలని గట్టిగా చెప్పాడు
  2. అవినీతిని ఎదుర్కోవడానికి అనేక చట్టాలు, ప్రజల సంక్షేమానికి విరుద్ధమైన చర్యలకు శిక్షలు సూచించాడు.
• గ్రామీణ ప్రాంతాల ప్రాముఖ్యం:
  1. రాజు ప్రజల సంక్షేమాన్ని ప్రోత్సహించి తన శక్తి పెంచుకోవాలి
  2. ఎందుకంటే శక్తి గ్రామీణ ప్రాంతాల నుండే వస్తుంది – అదే సమస్త ఆర్థిక కార్యకలాపాల మూలం.
• కట్టలు, రోడ్ల వంతెనలు కట్టేవారికి, గ్రామాలను అందంగా తీర్చిదిద్దేవారికి, వాటి రక్షణకు సహాయపడేవారికి రాజు ప్రత్యేక ప్రోత్సాహం ఇవ్వాలి.
• కేంద్ర పాలనా తత్వం:
  1. 'ప్రజల ఆనందంలోనే రాజు ఆనందం
  2. వారి సంక్షేమంలోనే రాజు సంక్షేమం.' తనకు నచ్చేది కాక ప్రజలకు మేలు చేసేదే రాజుకు మేలు. అంటే రాజు ఎంత శక్తివంతుడైనా ప్రజల ప్రయోజనాలకే తొలి ప్రాధాన్యం.

మౌర్య వంశానికి చెందిన మరో రాజు అశోకుడు (268–232 BCE) – చంద్రగుప్త మౌర్యుని మనవడు. గొప్ప పరిపాలనా, మతపరమైన విజయాల వల్ల అతనికి పేరు వచ్చింది. పాఠం అతన్ని 'శాంతిని ఎన్నుకున్న రాజు' అంటుంది.

• విస్తరణ: పాలన ప్రారంభంలో చాలా ఆశావహుడు. వారసత్వంగా వచ్చిన విశాల సామ్రాజ్యాన్ని ఇంకా విస్తరించాడు – దక్షిణాది అతి చివరి ప్రాంతం తప్ప దాదాపు మొత్తం ఉపఖండం, నేటి బంగ్లాదేశ్, పాకిస్తాన్, ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలు.
• కళింగ యుద్ధం (Kalinga War): అతని శాసనాల్లో ఒకదాని ప్రకారం కళింగ (నేటి ఒడిశా) పై దండెత్తి ఘోర యుద్ధం చేశాడు.
• యుద్ధభూమిలో భారీ ప్రాణనష్టం, విధ్వంసం చూసి హింసను విడిచిపెట్టాడు.
• బుద్ధుడు బోధించిన శాంతి, అహింసా మార్గాన్ని సాధ్యమైనంత వరకు అనుసరించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.
• ఈ వినాశకర యుద్ధాన్ని అతను స్వయంగా తన శాసనాల్లో ఒప్పుకున్నాడు.
• దౌత్య ప్రతినిధులు (Emissaries): బౌద్ధ బోధనలను స్వీకరించి బుద్ధుని సందేశాన్ని వ్యాపింపజేయడానికి శ్రీలంక, థాయిలాండ్, మధ్య ఆసియా, ఇతర ప్రాంతాలకు పంపాడు.
• శాసనం (Edict): రాజు జారీ చేసే అధికారిక ఆజ్ఞ లేదా ప్రకటన.
• 'గొప్ప సమాచార ప్రసారకుడు (Great Communicator)': సామ్రాజ్యమంతా రాళ్లు, స్తంభాలపై చెక్కిన శాసనాల ద్వారా ప్రజలకు సందేశాలు చేరవేసి ధర్మాన్ని అనుసరించమని ప్రోత్సహించినందుకు చరిత్రకారులు ఇలా పిలిచారు.
• ఎక్కువ శాసనాలు ప్రాకృత (Prakrit) భాషలో, బ్రాహ్మీ (Brahmi) లిపిలో.
• బ్రాహ్మీని భారతదేశంలోని అన్ని ప్రాంతీయ లిపులకు తల్లిగా భావిస్తారు. (భాష = మాట్లాడేది
• లిపి = దాన్ని రాసే విధానం.)
• బిరుదు:
  1. శాసనాల్లో తనను 'దేవానాంప్రియ, ప్రియదర్శి (Devanampriya, Priyadarsi)' అని పిలుచుకున్నాడు – దేవతలకు ప్రియమైనవాడు
  2. ఇతరులను దయతో చూసేవాడు.
• ధర్మం / ధమ్మం (Dhamma):
  1. ప్రాకృతంలో ధమ్మ. సాధారణంగా కుటుంబం, సమాజం, దేశం పట్ల నైతిక, మతపరమైన బాధ్యతలు
  2. లోతుగా విశ్వక్రమం లేదా ఋతం (Ritam) కు అనుగుణంగా జీవించడం. కర్తవ్యం, చట్టం, సత్యం, క్రమబద్ధత, నైతికత కలిసిన సమగ్ర భావన.
• సహనం:
  1. ఒక శాసనం ప్రకారం అతని ధర్మ అధికారులు బౌద్ధ సంఘం, బ్రాహ్మణులు, ఆజీవికులు, జైనులు, ఇతర వర్గాల వ్యవహారాలు చూసేవారు
  2. అన్ని సంప్రదాయాలు ఒకరి ఉత్తమ బోధనలు మరొకరు అధ్యయనం చేయాలని ప్రోత్సహించాడు.

అశోకుని శాసనాలు ఉపఖండమంతా విస్తరించి ఉన్నాయి. వాటి భాష అతను తనను దయగల, కరుణాశీల పాలకుడిగా చూపించుకోవాలనుకున్నాడని స్పష్టం చేస్తుంది.

• శాసనాల స్థలాలు (చిత్రం 5.17 పటం):
  1. ప్రధాన శిలా శాసనాలు (Major Rock Edicts): మన్సెహ్రా, కాందహార్, కల్సి, గిర్నార్, ధౌలి.
  2. చిన్న శిలా శాసనాలు (Minor Rock Edicts): బైరత్, మాస్కి, బ్రహ్మగిరి.
  3. స్తంభ శాసనాలు (Pillar Edicts): మీరట్, కౌశాంబి, కాందహార్.
  4. చిన్న స్తంభ శాసనాలు (Minor Pillar Edicts): లుంబిని, సారనాథ్, సాంచి, అమరావతి.
  5. గుహ శాసనం (Cave Inscription): బరాబర్ కొండలు (బీహార్).
• గిర్నార్, తోప్రా:
  1. గుజరాత్‌లోని గిర్నార్‌లో అశోకుని శిలా శాసనం ఉంది
  2. ఢిల్లీలోని ఫిరోజ్ షా కోట్లా వద్ద తోప్రా అశోక స్తంభం ఉంది.
• సంక్షేమ చర్యలు (శాసనాల ప్రకారం):
  1. మౌర్య సామ్రాజ్యంలో భాగం కాని దక్షిణాది రాజ్యాల సంక్షేమాన్నీ కోరుకున్నాడు; సామ్రాజ్యం ఆవల కూడా మనుషులకు, జంతువులకు వైద్యసేవలు అందించానని చెప్పాడు.
  2. వేటను నిషేధించాడు, జంతువులపై క్రూరత్వం ఆపి అవసరమైనప్పుడు వైద్యం చేయించాడు – అందుకే ప్రకృతి, వన్యప్రాణుల సంరక్షణకు తొలి దోహదకారుడిగా భావించవచ్చు.
  3. ప్రధాన రహదారుల వెంట నిర్దిష్ట దూరాల్లో విశ్రాంతి గృహాలు, బావులు; పండ్ల చెట్లు, నీడనిచ్చే చెట్లు నాటించాడు.
• అధికారులకు ఆదేశాలు:
  1. నగర న్యాయాధికారులు నిష్పక్షపాతంగా, ఓర్పుతో వ్యవహరించాలి
  2. 'ప్రజలందరూ నా పిల్లలే'
  3. సరైన కారణం లేకుండా ఎవరినీ జైలులో పెట్టకూడదు, హింసించకూడదు.
• ఇది అమలవుతుందో లేదో చూడటానికి ప్రతి ఐదు సంవత్సరాలకు ఒకసారి కఠినంగా వ్యవహరించని ఒక అధికారిని పర్యటనకు పంపుతానని చెప్పాడు.
• అంచనా: అశోకుని అన్ని వాదనలను అక్షరాలా తీసుకోవాల్సిన అవసరం లేకపోయినా, కౌటిల్యుని పాలనా తత్వానికి అనుగుణంగా ప్రజల సంక్షేమంపై శ్రద్ధ చూపి, వారికి చేరువయ్యే ప్రయత్నం చేశాడు.
• మౌర్యుల పతనం:
  1. అశోకుని మరణం తర్వాత సామ్రాజ్యం సుమారు అర శతాబ్దం కొనసాగింది
  2. వారసులు ఐక్యంగా నిలుపుకోలేకపోయారు, చిన్న రాజ్యాలు స్వతంత్రమయ్యాయి. సుమారు 185 BCE లో భారత చరిత్ర మరో దశలోకి ప్రవేశించింది.

పాటలీపుత్రం వంటి నగరాలు పరిపాలన, వాణిజ్యానికి చురుకైన కేంద్రాలు. రాజప్రాసాదాలు, ప్రజా భవనాలు, ప్రణాళికాబద్ధమైన వీధులు ఉండేవి. సువ్యవస్థిత పన్నుల వ్యవస్థ, చురుకైన వాణిజ్యం వల్ల ఖజానా బలంగా ఉండేది.

పరిపాలనా అధికారులు, వ్యాపారులు, చేతివృత్తులవారు నగర జీవనంలో ముఖ్య పాత్ర పోషించారు.

• సోహగౌరా తామ్రఫలక శాసనం (Sohgaura Copper Plate Inscription):
  1. కాలం 4వ–3వ శతాబ్దం BCE; భారతదేశంలోని అత్యంత పురాతన పరిపాలనా రికార్డుల్లో ఒకటి.
  2. ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని సోహగౌరా వద్ద దొరికింది.
  3. ప్రాకృత భాష, బ్రాహ్మీ లిపి; చంద్రగుప్త మౌర్యుని పాలన కాలానిది అని భావిస్తారు.
  4. కరువుల సమయంలో వాడటానికి ధాన్యం నిల్వ చేసే గోదాం ఏర్పాటును పేర్కొంటుంది – రాజ్య ఆహార భద్రత ప్రయత్నాలకు సాక్ష్యం.
• మెగస్తనీస్ కథనం – వ్యవసాయం:
  1. జనాభాలో ఎక్కువ భాగం వ్యవసాయంలో; వ్యవసాయం సామ్రాజ్యానికి ముఖ్య ఆదాయ వనరు.
  2. వేసవి, శీతాకాలం రెండింటిలో వర్షాలు పడటంతో సంవత్సరానికి రెండు పంటలు; కరువులు అరుదు.
  3. గోదాములు ధాన్యంతో నిండి ఉండేవి.
  4. సమీపంలో యుద్ధాలు జరిగినా రైతులకు రక్షణ ఉండేది; వ్యవసాయానికి అంతరాయం ఉండేది కాదు.
• నగర జీవనం:
  1. కమ్మరులు, కుమ్మరులు, వడ్రంగులు, స్వర్ణకారులు వంటి చేతివృత్తులవారు నగరాల్లో నివసించారు.
  2. ప్రణాళికాబద్ధ నగరాలు, వీధుల్లో సూచిక ఫలకాలు; సందేశాలు చేరవేసే వార్తాహరులు.
  3. ఇళ్లు ఎక్కువగా చెక్కతో, రెండు అంతస్తుల వరకు.
  4. అగ్నిప్రమాదాల కోసం వీధుల్లో నిర్దిష్ట దూరాల్లో నీటి పాత్రలు.
• దుస్తులు:
  1. తర్వాతి కథనాల ప్రకారం నూలు వస్త్రాలు – మోకాళ్ల కింద మడమల మధ్య వరకు కింది వస్త్రం, భుజాలపై వేసుకునే పై వస్త్రం
  2. కొందరు అలంకారాలతో, మందపాటి అడుగున్న తోలు చెప్పులు (ఎత్తుగా కనిపించేందుకు).
• టెర్రకోట కళాఖండాలు: నృత్యకారిణి బొమ్మ (విశాల శిరస్త్రాణం, కేశాలంకరణ, ఆభరణాలు), స్త్రీ దేవత విగ్రహం, చామరం పట్టుకున్న యక్షిణి, సప్త మాతృకలు (ఏడుగురు మాతృ దేవతలు – ఇప్పటికీ కొనసాగుతున్న సంప్రదాయం), కళ్లెం డిజైన్‌తో గుర్రపు శిరస్సు.

మౌర్యులు బాగా నునుపు చేసిన రాతి స్తంభాలకు ప్రసిద్ధులు. వారి కళ, వాస్తుశిల్పం నేటి భారతదేశ జాతీయ చిహ్నాల్లో కూడా కనిపిస్తాయి.

• సారనాథ్ సింహ స్తంభ శీర్షం (Lion Capital): 'క్యాపిటల్' అంటే ఇక్కడ స్తంభపు పైభాగం / తల భాగం.
• వారణాసి సమీపంలోని సారనాథ్ వద్ద అశోకుడు నిర్మించిన స్తంభానికి పైభాగం – బుద్ధుడు మొదటి బోధన చేసిన చోటు.
• నాలుగు సింహాలు రాజశక్తికి చిహ్నం.
• కింది వలయంలో నాలుగు శక్తివంతమైన జంతువులు – ఏనుగు, ఎద్దు, గుర్రం, మరో సింహం
• వాటితో పాటు ధర్మచక్రం (Dharmachakra) – బుద్ధుని బోధనలకు ప్రతీక.
• జాతీయ చిహ్నం: ఈ శీర్షాన్నే భారత జాతీయ చిహ్నంగా ఎంచుకుని 'సత్యమేవ జయతే' (సత్యమే జయిస్తుంది) ధ్యేయ వాక్యాన్ని జోడించారు.
• ఈ వాక్యం ముండకోపనిషత్ (Mundaka Upanishad) నుండి
• పూర్తి వాక్యం 'సత్యమేవ జయతే నానృతం' – సత్యమే జయిస్తుంది, అసత్యం కాదు.
• ధర్మచక్రం జాతీయ జెండా మధ్యలో కూడా ఉంది.
• సాంచి గొప్ప స్తూపం: భారతదేశపు అత్యంత పురాతన రాతి నిర్మాణాల్లో ఒకటి. మొదట ఇటుకలతో కట్టి తర్వాత రాతితో విస్తరించారు. పూజ, అధ్యయనం, ధ్యానం కోసం అనేక స్తూపాలు, చైత్యాలు, విహారాలను అశోకుడు నిర్మించాడని చెబుతారు.
• అండ (Anda):
  1. స్తూపం మధ్యలోని పెద్ద, గుండ్రని, అర్ధగోళాకార నిర్మాణం – విశ్వానికి ప్రతీక
  2. పవిత్ర అవశేషాలు ఉంచడానికి. ప్రజలు దాని చుట్టూ ప్రదక్షిణ (Pradakshina) చేస్తారు.
• ధౌలి ఏనుగు:
  1. ఒడిశాలో భువనేశ్వర్ సమీపం ధౌలి వద్ద నిలువెత్తు ఏనుగు రాతి శిల్పం – తెలివైన, శక్తివంతమైన, ఓపిక, ప్రశాంతత కలిగిన బుద్ధునికి సూచన
  2. సమీపంలో ఒక రాతిపై అశోకుని శాసనం.
• బరాబర్ కొండలు: బీహార్‌లో రాతిని తొలిచి ఏర్పరచిన గుహ.
• మౌర్యుల వారసత్వం: వాణిజ్య మార్గాలు, ఆర్థిక వ్యవస్థల బలోపేతం, వాణిజ్యానికి నాణేల విస్తృత వాడకం (పంచ్-మార్క్డ్ నాణేల నిధి), ప్రణాళికాబద్ధ పట్టణాలు, విస్తృత పరిపాలనా వ్యవస్థ, కళ-వాస్తుశిల్పానికి ప్రోత్సాహం.
• సామ్రాజ్యాల సున్నిత స్వభావం: రోమన్, పర్షియన్, ఒట్టోమన్, స్పానిష్, రష్యన్, బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యాలు అన్నీ అంతరించాయి. పతన కారణాలు:
• యుద్ధాలు / కరువుల్లో ఎక్కువ కప్పం డిమాండ్ – స్థానిక పాలకుల్లో అసంతృప్తి.
• బలమైన చక్రవర్తి తర్వాత బలహీనుడు వస్తే స్థానిక రాజులు కప్పం ఆపడం.
• సామ్రాజ్యం ఎంత పెద్దదైతే ఐక్యంగా నిలపడం అంత కష్టం (అలెగ్జాండర్ అనుభవం)
• దూర ప్రాంతాలు ముందుగా విడిపోతాయి.
• దీర్ఘకాల కరువు, వరదల వంటి విపత్తుల ఆర్థిక సంక్షోభాలు.
• విరుద్ధ స్వభావం (Paradox):
  1. రాజకీయ ఐక్యత, శాంతి, సౌభాగ్యం తెస్తాయి
  2. కానీ యుద్ధాల ద్వారానే ఏర్పడి బలప్రయోగంతో కొనసాగుతాయి.
• కాలరేఖ (చిత్రం 5.30): మహాజనపదాలు (600 BCE నుండి) → అజాతశత్రు → మహాపద్మ నందుడు → నందులు → చంద్రగుప్త మౌర్యుడు (321 BCE) → అశోకుడు → మౌర్యుల ముగింపు (185 BCE).