అభివృద్ధి (Development)

అభివృద్ధి లేదా ప్రగతి (Development) అనే ఆలోచన మానవ సమాజంలో ఎప్పుడూ ఉంది. ఎలా జీవించాలి, దేశం ఎలా ఉండాలి అనే ఆకాంక్షలు ప్రతి ఒక్కరికీ ఉంటాయి.

అవసరమైన కనీస అంశాలేవి, అందరి జీవితం మెరుగుపడగలదా, ప్రజలు కలిసి ఎలా జీవించాలి, సమానత్వం పెరగాలా అనే ప్రశ్నల గురించి ఆలోచించడమే అభివృద్ధి చర్చ.

• ఈ ప్రశ్నలకు సమాధానాలు ఆర్థికశాస్త్రంలోనే కాక చరిత్ర, పౌరశాస్త్రంలో కూడా దొరుకుతాయి
• ఎందుకంటే నేటి జీవన విధానంపై గతం ప్రభావం ఉంటుంది.
• ఈ ఆశలు, అవకాశాలు వాస్తవ రూపం దాల్చేది ప్రజాస్వామ్య రాజకీయ ప్రక్రియ ద్వారానే.
• అభివృద్ధి లక్ష్యాలు వ్యక్తిని బట్టి మారతాయి (పాఠంలోని పట్టిక 1.1):
• భూమిలేని గ్రామీణ వ్యవసాయ కూలీలు:
  1. ఎక్కువ పనిదినాలు, మెరుగైన వేతనాలు
  2. స్థానిక బడిలో నాణ్యమైన విద్య
  3. సామాజిక వివక్ష లేకపోవడం
  4. తాము కూడా గ్రామ నాయకులు కాగలగడం.
• పంజాబ్‌లోని సంపన్న రైతులు:
  1. పంటలకు అధిక మద్దతు ధరలు, కష్టపడే చౌక కూలీల లభ్యత ద్వారా స్థిరమైన అధిక కుటుంబ ఆదాయం
  2. పిల్లలను విదేశాల్లో స్థిరపరచడం.
• ధనిక పట్టణ కుటుంబ బాలిక: సోదరుడితో సమానమైన స్వేచ్ఛ, జీవితంలో ఏం చేయాలో తానే నిర్ణయించుకోవడం, విదేశాల్లో చదువుకోవడం.
• ఇతర వర్గాలు: కేవలం వర్షంపై ఆధారపడి పండించే రైతులు, భూమి ఉన్న కుటుంబానికి చెందిన గ్రామీణ మహిళ, పట్టణ నిరుద్యోగ యువత, ధనిక పట్టణ కుటుంబ బాలుడు, నర్మదా లోయ ఆదివాసీ.
• ప్రతి వ్యక్తి తన ఆకాంక్షలను తీర్చే, తనకు అత్యంత ముఖ్యమైన వాటినే కోరుకుంటాడు.
• కొన్నిసార్లు ఇద్దరి లేదా రెండు సమూహాల లక్ష్యాలు విరుద్ధంగా (conflicting) ఉంటాయి:
• బాలిక తన సోదరుడితో సమాన స్వేచ్ఛ, అవకాశాలు కోరుతుంది, అతడు ఇంటి పనుల్లో భాగం పంచుకోవాలని కూడా ఆశిస్తుంది
• సోదరుడికి ఇది నచ్చకపోవచ్చు.
• పరిశ్రమదారులు ఎక్కువ విద్యుత్ కోసం ఎక్కువ డ్యాములు కోరతారు
• కానీ డ్యాములు భూమిని ముంచి, ఆదివాసీల వంటి నిర్వాసితుల జీవితాన్ని దెబ్బతీస్తాయి. వారు తమ భూములకు సాగునీటి కోసం చిన్న చెక్ డ్యాములు, చెరువులు (తటాకాలు) ఇష్టపడతారు.
• నర్మదా నదిపై సర్దార్ సరోవర్ డ్యామ్ ఎత్తు పెంచడానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన నిరసన సభ పాఠంలో ఉదాహరణ.

పట్టిక 1.1 లోని వారందరిలో ఉమ్మడిగా కనిపించేది క్రమమైన పని, మంచి వేతనం, పంటలకు సరైన ధర; అంటే ఎక్కువ ఆదాయం. కానీ ప్రజలు ఆదాయం ఒక్కటే కాదు, ఇంకా చాలా కోరుకుంటారు.

• ఆదాయేతర లక్ష్యాలు:
  1. సమాన వ్యవహారం, స్వేచ్ఛ, భద్రత, ఇతరుల గౌరవం. ప్రజలు వివక్షను ఆమోదించరు. కొన్నిసార్లు ఇవి ఎక్కువ ఆదాయం, ఎక్కువ వినియోగం కంటే కూడా ముఖ్యమైనవి
  2. ఎందుకంటే జీవించడానికి భౌతిక వస్తువులే సరిపోవు.
• డబ్బు, దానితో కొనే వస్తువులు జీవితంపై ప్రభావం చూపే ఒక అంశం మాత్రమే. జీవన నాణ్యత స్నేహం వంటి కొలవలేని అంశాలపై కూడా ఆధారపడుతుంది. కొలవలేనివి ముఖ్యం కావని అనుకోవడం తప్పు.
• ఉద్యోగ ఎంపిక ఉదాహరణ: దూర ప్రాంతంలో ఉద్యోగం వస్తే జీతంతో పాటు కుటుంబానికి సదుపాయాలు, పని వాతావరణం, నేర్చుకునే అవకాశం చూస్తారు.
• తక్కువ జీతమైనా క్రమమైన ఉపాధి ఉంటే భద్రత భావం పెరుగుతుంది.
• అధిక జీతమైనా ఉద్యోగ భద్రత లేకుండా, కుటుంబానికి సమయం ఇవ్వలేకపోతే భద్రత, స్వేచ్ఛ తగ్గుతాయి.
• మహిళల ఉదాహరణ: మహిళలు చెల్లింపు పనిలో ఉంటే ఇంట్లో, సమాజంలో వారి గౌరవం పెరుగుతుంది. అలాగే మహిళల పట్ల గౌరవం ఉంటే ఇంటి పనుల్లో భాగస్వామ్యం పెరిగి, బయట పని చేయడానికి ఆమోదం ఎక్కువవుతుంది. సురక్షిత, భద్రమైన వాతావరణం ఎక్కువమంది మహిళలు రకరకాల ఉద్యోగాలు చేయడానికి, వ్యాపారం నడపడానికి వీలు కల్పిస్తుంది.
• కాబట్టి అభివృద్ధికి ప్రజలు ఆదాయంతో పాటు ఇతర ముఖ్యమైన అంశాల మిశ్రమాన్ని చూస్తారు.
• 'వేర్వేరు' – 'విరుద్ధ' లక్ష్యాల తేడా:
  1. వేర్వేరు లక్ష్యాలు ఒకేసారి సాధ్యం కావచ్చు
  2. విరుద్ధ లక్ష్యాల్లో ఒకరి సాధన మరొకరి లక్ష్యాన్ని దెబ్బతీస్తుంది.

జాతీయ అభివృద్ధి (National Development)

• వ్యక్తులకు వేర్వేరు లక్ష్యాలుంటే దేశ అభివృద్ధిపై కూడా వేర్వేరు, విరుద్ధ భావనలు ఉంటాయి.
• అన్ని ఆలోచనలు సమానంగా ముఖ్యమా, విరుద్ధతలు ఉంటే ఎలా నిర్ణయించాలి, అందరికీ న్యాయమైన మార్గం ఏది, మెరుగైన పద్ధతి ఉందా అని ఆలోచించాలి.
• ఆ ఆలోచన ఎక్కువ మందికి మేలు చేస్తుందా లేక చిన్న సమూహానికేనా అని చూడటమే జాతీయ అభివృద్ధిపై ఆలోచన.
• అభివృద్ధి అంటే ఏమిటనే విషయంలోనే భేదాలుంటే, అభివృద్ధి చెందే మార్గాలపై కూడా వివాదాలుంటాయి.

దేశాలను లేదా రాష్ట్రాలను పోల్చడానికి ఒక ప్రమాణం కావాలి. ఏ ప్రమాణం వాడాలనేది పోలిక ఉద్దేశంపై ఆధారపడుతుంది; ఉదాహరణకు క్రికెట్ జట్టు ఎంపికకు, వక్తృత్వ జట్టు ఎంపికకు వేర్వేరు ప్రమాణాలుంటాయి.

దేశాల పోలికలో ఆదాయాన్ని అత్యంత ముఖ్య లక్షణాల్లో ఒకటిగా తీసుకుంటారు.

• ఆదాయం ఎందుకు ప్రమాణం? ఎక్కువ ఆదాయం అంటే మానవులకు కావలసిన అన్నింటినీ ఎక్కువగా పొందగలగడం
• ప్రజలు కోరుకునేవి, ఉండాలనుకునేవి ఎక్కువ ఆదాయంతో లభిస్తాయి. కాబట్టి ఎక్కువ ఆదాయమే ఒక ముఖ్య లక్ష్యంగా పరిగణిస్తారు.
• దేశ ఆదాయం = దేశ నివాసులందరి ఆదాయం (మొత్తం ఆదాయం).
• మొత్తం ఆదాయం పోలికకు అంత ఉపయోగపడదు
• దేశాల జనాభా వేరు కాబట్టి సగటు వ్యక్తి ఎంత సంపాదిస్తాడో తెలియదు.
• అందుకే సగటు ఆదాయం వాడతారు = దేశ మొత్తం ఆదాయం ÷ మొత్తం జనాభా. దీనినే తలసరి ఆదాయం (Per Capita Income) అంటారు.
• ప్రపంచ బ్యాంకు వర్గీకరణ: ప్రపంచ బ్యాంకు ప్రచురించే ప్రపంచ అభివృద్ధి నివేదికలు (World Development Reports) దేశాలను తలసరి ఆదాయం ఆధారంగా వర్గీకరిస్తాయి (పాఠంలోని 2019 గణాంకాలు):
• ధనిక లేదా అధిక ఆదాయ దేశాలు: ఏడాదికి తలసరి ఆదాయం US$ 49,300 లేదా అంతకంటే ఎక్కువ.
• తక్కువ ఆదాయ దేశాలు: US$ 2,500 లేదా అంతకంటే తక్కువ.
• భారతదేశం దిగువ-మధ్య ఆదాయ (low middle income) వర్గంలో ఉంది
• 2019లో భారత తలసరి ఆదాయం ఏడాదికి కేవలం US$ 6,700.
• మధ్యప్రాచ్య దేశాలు, కొన్ని ఇతర చిన్న దేశాలు మినహా ధనిక దేశాలను సాధారణంగా అభివృద్ధి చెందిన దేశాలు (developed countries) అంటారు.
• (బయటి సమాచారం:
  1. ప్రపంచ బ్యాంకు ప్రస్తుతం తలసరి స్థూల జాతీయ ఆదాయం (GNI per capita) ఆధారంగా దేశాలను తక్కువ, దిగువ-మధ్య, ఎగువ-మధ్య, అధిక ఆదాయ వర్గాలుగా విభజిస్తోంది
  2. ఈ ఏటా మారే పరిమితుల్లో కూడా భారత్ దిగువ-మధ్య ఆదాయ వర్గంలోనే ఉంది.)
• పోలిక ప్రమాణం ఎంపికపై భిన్నాభిప్రాయాలుండవచ్చు (ఉదా:
  1. స్నేహభావం, సృజనాత్మకత లేదా మార్కులు)
  2. అభివృద్ధి విషయంలోనూ అంతే.

పోలికకు సగటులు ఉపయోగపడతాయి, కానీ అవి అసమానతలను దాచేస్తాయి. దీనిని పాఠం రెండు ఊహాత్మక దేశాల ఉదాహరణతో చూపింది (పట్టిక 1.2).

• ప్రతి దేశంలో ఐదుగురు పౌరులున్నారనుకుందాం
• నెలవారీ ఆదాయాలు (రూపాయల్లో):
• దేశం A:
  1. 9,500
  2. 10,500
  3. 9,800
  4. 10,000
  5. 10,200 → మొత్తం 50,000 → సగటు ₹10,000.
• దేశం B:
  1. 500
  2. 500
  3. 500
  4. 500
  5. 48,000 → మొత్తం 50,000 → సగటు ₹10,000.
• రెండు దేశాల సగటు ఆదాయం సమానం (₹10,000). అయినా రెండూ సమానంగా అభివృద్ధి చెందినవి కావు.
• చాలామంది దేశం Aని ఇష్టపడతారు
• కారణం అక్కడ ఆదాయ పంపిణీ సమానంగా (equitable) ఉండటం. అక్కడ ఎవరూ అత్యంత ధనికులు కారు, అత్యంత పేదలు కారు.
• దేశం Bలో నలుగురు పౌరులు పేదలు (₹500 మాత్రమే), ఒక్కరు అత్యంత ధనికుడు (₹48,000). పౌరసత్వ సంఖ్యను లాటరీ ద్వారా నిర్ణయిస్తే, తాను ఐదో పౌరుడు అవుతానని ఖచ్చితంగా తెలిస్తేనే కొందరు Bని ఇష్టపడతారు.
• ముగింపు: సగటు ఆదాయం పోలికకు ఉపయోగపడుతుంది, కానీ ఆ ఆదాయం ప్రజల మధ్య ఎలా పంపిణీ అయిందో చెప్పదు.
• సగటు ఆదాయం కాలక్రమంలో పెరిగిందని రికార్డులు చూపినంత మాత్రాన అన్ని వర్గాలు బాగుపడ్డాయని చెప్పలేము
• కొందరి ఆదాయం బాగా పెరిగి, ఇతరులది అలాగే ఉన్నా సగటు పెరుగుతుంది.
• సగటు లెక్కింపు ఉదాహరణ:
  1. నాలుగు కుటుంబాల సగటు ఆదాయం ₹5,000
  2. ముగ్గురి ఆదాయం ₹4,000, ₹7,000, ₹3,000 అయితే మొత్తం ₹20,000 – ₹14,000 = నాలుగో కుటుంబ ఆదాయం ₹6,000.
• సగటు = మొత్తం ÷ సంఖ్య
• సగటుతో పాటు ఆదాయం యొక్క పంపిణీ (సమానత్వం) అనే లక్షణం కూడా సమాజాలను పోల్చడంలో ముఖ్యం.

దేశం లేదా ప్రాంతం గురించి ఆలోచించేటప్పుడు సగటు ఆదాయంతో పాటు సమానంగా ముఖ్యమైన ఇతర లక్షణాలను కూడా చూడాలి. ఇందుకు పాఠం మూడు రాష్ట్రాల గణాంకాలను పోల్చింది.

• తలసరి ఆదాయం (2018–19, ₹ లలో) (పట్టిక 1.3
• వాస్తవానికి ఇది తలసరి నికర రాష్ట్ర దేశీయోత్పత్తి – ప్రస్తుత ధరల్లో
• స్థూలంగా రాష్ట్ర తలసరి ఆదాయంగా తీసుకోవచ్చు):
• హర్యానా: 2,36,147 (మూడింటిలో అత్యధికం)
• కేరళ: 2,04,105
• బిహార్: 40,982 (అత్యల్పం)
• ఆదాయాన్నే అభివృద్ధి కొలమానంగా తీసుకుంటే హర్యానా అత్యధిక అభివృద్ధి చెందినది, బిహార్ అత్యల్పం.
• ఇతర సూచికలు (పట్టిక 1.4):
• శిశు మరణాల రేటు (2018, 1,000 సజీవ జననాలకు): హర్యానా 30, కేరళ 7, బిహార్ 32.
• అక్షరాస్యత రేటు % (2017–18): హర్యానా 82, కేరళ 94, బిహార్ 62.
• నికర హాజరు నిష్పత్తి (మాధ్యమిక దశ, 14–15 ఏళ్లు, 100 మందికి, 2017–18): హర్యానా 61, కేరళ 83, బిహార్ 43.
• పదాల వివరణ:
  1. శిశు మరణాల రేటు (Infant Mortality Rate – IMR): ఒక ఏడాదిలో పుట్టిన 1,000 సజీవ శిశువుల్లో ఏడాది వయసు లోపు చనిపోయే వారి సంఖ్య.
  2. అక్షరాస్యత రేటు (Literacy Rate): 7 ఏళ్లు, ఆపై వయసు జనాభాలో అక్షరాస్యుల నిష్పత్తి.
  3. నికర హాజరు నిష్పత్తి (Net Attendance Ratio): 14–15 ఏళ్ల వయసు పిల్లల్లో బడికి వెళ్లేవారి శాతం.
• విశ్లేషణ:
  1. కేరళలో 1,000 మందిలో 7 మంది ఏడాది లోపు చనిపోతే, హర్యానాలో 30
  2. అంటే కేరళ కంటే నాలుగు రెట్లకు పైగా. అయినా హర్యానా తలసరి ఆదాయం కేరళ కంటే ఎక్కువ.
• బిహార్‌లో 14–15 ఏళ్ల పిల్లల్లో సుమారు సగం మంది 8వ తరగతి తర్వాత బడికి వెళ్లడం లేదు. ఇది 2018 నాటి గణాంకం
• స్వాతంత్ర్యం వచ్చి 70 ఏళ్లయినా మహానగరాల్లో ఎత్తైన భవనాలు, షాపింగ్ మాల్స్ ఉన్నా పరిస్థితి ఇది.
• హర్యానా ఆదాయంలో మాత్రమే కేరళ కంటే ముందుంది
• అక్షరాస్యత, నికర హాజరు, శిశు మరణాల విషయంలో కేరళదే మెరుగైన స్థానం.
• ముగింపు: ఆదాయం ఒక్కటే అభివృద్ధికి పూర్తి కొలమానం కాదు.

హర్యానాలో సగటు వ్యక్తికి కేరళ కంటే ఎక్కువ ఆదాయం ఉన్నా ముఖ్యమైన అంశాల్లో వెనుకబడి ఉండటానికి కారణం, జేబులో ఉన్న డబ్బుతో జీవించడానికి అవసరమైన అన్ని వస్తువులు, సేవలు కొనలేకపోవడమే.

• ఆదాయం ఒక్కటే సరిపోని ఉదాహరణలు:
  1. సాధారణంగా డబ్బుతో కాలుష్యం లేని పర్యావరణాన్ని కొనలేం
  2. కల్తీ లేని మందులు దొరకవు (ఇవన్నీ ఉన్న సమాజానికి మారగలిగితే తప్ప)
  3. అంటువ్యాధుల నుంచి రక్షణకు సమాజమంతా నివారణ చర్యలు తీసుకోవాలి.
• సమిష్టి సదుపాయం (Collective provision): జీవితంలో ముఖ్యమైన చాలా వస్తువులు, సేవలను సమిష్టిగా అందించడమే చౌక, ఉత్తమ మార్గం. ఉదాహరణ: ప్రతి ఇంటికీ సొంత భద్రతా సిబ్బంది కంటే మొత్తం ప్రాంతానికి ఉమ్మడి భద్రత చౌక.
• విద్య ఉదాహరణ: చాలామంది పిల్లలు చదవాలనుకోవడం, ప్రభుత్వం బడులు తెరిచి సదుపాయాలు కల్పించాలని భావించడం వల్లే పిల్లలు చదవగలుగుతున్నారు. ఇప్పటికీ అనేక ప్రాంతాల్లో ప్రభుత్వం/సమాజం తగిన సదుపాయాలు కల్పించకపోవడం వల్ల, ముఖ్యంగా బాలికలు, ఉన్నత పాఠశాలకు వెళ్లలేకపోతున్నారు.
• కేరళ శిశు మరణాల రేటు తక్కువగా ఉండటానికి కారణం ప్రాథమిక ఆరోగ్య, విద్యా సదుపాయాలు తగినంతగా అందుబాటులో ఉండటం.
• ప్రజాపంపిణీ వ్యవస్థ (Public Distribution System – PDS):
  1. కొన్ని రాష్ట్రాల్లో ఇది బాగా పనిచేస్తోంది
  2. అక్కడ ప్రజల ఆరోగ్య, పోషక స్థితి మెరుగ్గా ఉండే అవకాశం ఉంది.
• తమిళనాడులో గ్రామీణ ప్రజల్లో 90% రేషన్ దుకాణాన్ని వాడతారు
• పశ్చిమ బెంగాల్‌లో 35% మాత్రమే. కాబట్టి తమిళనాడులో ప్రజలు మెరుగైన స్థితిలో ఉంటారు.
• ఉత్తరప్రదేశ్ గ్రామీణ విద్యా సాధన (పట్టిక 1.5):
  1. గ్రామీణ జనాభా అక్షరాస్యత: పురుషులు 76%, స్త్రీలు 54%.
  2. 10–14 ఏళ్ల గ్రామీణ పిల్లల అక్షరాస్యత: బాలురు 90%, బాలికలు 87%.
  3. ఆ వయసులో బడికి వెళ్లేవారు: బాలురు 85%, బాలికలు 82%.
  4. అంటే బడిలో లేనివారు: బాలురు 15%, బాలికలు 18%; ఈ వయసు పిల్లల్లో నిరక్షరాస్యత బాలురలో 10%, బాలికల్లో 13% (పట్టిక నుంచి లెక్క).
• రాజ్యాంగ లక్ష్యం:
  1. 14 ఏళ్ల వరకు పిల్లలందరికీ ఉచిత, నిర్బంధ విద్య – 1960 నాటికి సాధించాలని అనుకున్నారు. 70 ఏళ్లకు పైగా స్వాతంత్ర్యం తర్వాత కూడా అనేక రాష్ట్రాల్లో ఈ లక్ష్యం సాధ్యం కాలేదు. (బయటి సమాచారం: 2002లో 86వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా 6–14 ఏళ్ల పిల్లలకు విద్య ఆర్టికల్ 21A కింద ప్రాథమిక హక్కు అయింది
  2. విద్యా హక్కు చట్టం 2009 (RTE) 2010 ఏప్రిల్ 1 నుంచి అమలులో ఉంది.)

ఆదాయం ముఖ్యమైనదైనా అభివృద్ధిని కొలవడానికి అది సరిపోదని గ్రహించాక ఇతర ప్రమాణాలు వెదకాల్సి వస్తుంది. ఎక్కువ ప్రమాణాల జాబితా ఉపయోగం కాదు; కొన్ని అత్యంత ముఖ్యమైనవే కావాలి.

వాటిలో ఆరోగ్య, విద్యా సూచికలు ముఖ్యమైనవి; గత దశాబ్దంలో ఇవి ఆదాయంతో పాటు అభివృద్ధి కొలమానాలుగా విస్తృతంగా వాడుతున్నారు.

• మానవ అభివృద్ధి నివేదిక (Human Development Report – HDR):
  1. UNDP (ఐక్యరాజ్య సమితి అభివృద్ధి కార్యక్రమం) ప్రచురిస్తుంది
  2. దేశాలను ప్రజల విద్యా స్థాయి, ఆరోగ్య స్థితి, తలసరి ఆదాయం ఆధారంగా పోలుస్తుంది. ఈ మూడింటి కలయికే మానవ అభివృద్ధి సూచిక (Human Development Index – HDI).
• ప్రపంచ బ్యాంకు ఆదాయం ఒక్కటే చూస్తే, UNDP ఆదాయంతో పాటు ఆరోగ్యం, విద్య చూస్తుంది.
• (బయటి సమాచారం:
  1. HDR మొదటిసారి 1990లో వెలువడింది
  2. HDI విలువ 0 నుంచి 1 మధ్య ఉంటుంది. 2025 HDR లో భారత్ 193 దేశాల్లో 130వ స్థానంలో ఉంది.)
• పట్టిక 1.6 – భారత్, పొరుగు దేశాలు (HDR 2021–22) – వరుసగా తలసరి GNI (2017 PPP $), పుట్టినప్పుడు ఆయుర్దాయం (ఏళ్లు), 25 ఏళ్లు పైబడిన వారి సగటు పాఠశాల విద్యా సంవత్సరాలు, HDI ప్రపంచ ర్యాంక్:
• శ్రీలంక:
  1. 12,578
  2. 76.4
  3. 10.8
  4. 73
• బంగ్లాదేశ్:
  1. 5,472
  2. 72.4
  3. 7.4
  4. 129
• భారత్:
  1. 6,590
  2. 67.2
  3. 6.7
  4. 132
• నేపాల్:
  1. 3,877
  2. 68.4
  3. 5.1
  4. 143
• మయన్మార్:
  1. 3,851
  2. 65.7
  3. 6.4
  4. 149
• పాకిస్తాన్:
  1. 4,624
  2. 66.1
  3. 4.5
  4. 161
• HDI ర్యాంకులు మొత్తం 189 దేశాల్లో. ఆయుర్దాయం (Life Expectancy at birth) = పుట్టినప్పుడు ఒక వ్యక్తి ఆశించే సగటు జీవిత కాలం.
• PPP (క్రయశక్తి సమానత):
  1. తలసరి ఆదాయాన్ని అన్ని దేశాలకు డాలర్లలో లెక్కిస్తారు
  2. ఏ దేశంలోనైనా ప్రతి డాలర్ ఒకే పరిమాణం వస్తు-సేవలు కొనగలిగేలా సర్దుబాటు చేస్తారు.
• శ్రీలంక భారత్ కంటే అన్ని విషయాల్లో ముందుంది (పట్టికలో అత్యుత్తమ ర్యాంక్ 73). నేపాల్, బంగ్లాదేశ్ భారత్ కంటే తక్కువ తలసరి ఆదాయం ఉన్నా ఆయుర్దాయంలో ముందున్నాయి.
• 'అభివృద్ధి'కి 'మానవ' అని చేర్చడం ద్వారా ముఖ్యమైనది పౌరులు, వారి ఆరోగ్యం, శ్రేయస్సే అని స్పష్టం చేశారు.

బాడీ మాస్ ఇండెక్స్ (BMI)

• సరైన పోషణ ఉందో లేదో తెలుసుకునే మార్గం. BMI = బరువు (కిలోలు) ÷ ఎత్తు (మీటర్లు)². BMI-ఫర్-ఏజ్ పట్టికలతో పోల్చి సాధారణం, తక్కువ (underweight), ఎక్కువ (obesity) అని నిర్ణయిస్తారు.
• ఉదాహరణలు:
  1. 14 ఏళ్ల 8 నెలల బాలిక BMI 15.2 → పోషకాహార లోపం
  2. 15 ఏళ్ల 6 నెలల బాలుడి BMI 28 → అధిక బరువు.
• పెద్దల్లో BMI 18.5 కంటే తక్కువ ఉన్నవారి శాతం (15–49 ఏళ్లు, సర్వే 2015–16
• మూలం: జాతీయ కుటుంబ ఆరోగ్య సర్వే – NFHS): కేరళ – పురుషులు 8.5, స్త్రీలు 10
• కర్ణాటక – 17, 21
• మధ్యప్రదేశ్ – 28, 28
• అన్ని రాష్ట్రాలు – 20, 23. అంటే దేశంలో సుమారు ఐదో వంతు ప్రజలు పోషకాహార లోపంతో ఉన్నారు.

ఒక దేశం బాగా అభివృద్ధి చెందిందనుకుందాం; ఆ స్థాయి మరింత పెరగాలని లేదా కనీసం భవిష్యత్ తరాలకు కొనసాగాలని కోరుకుంటాం. అయితే 20వ శతాబ్దం రెండో అర్ధభాగం నుంచి ప్రస్తుత రకం, స్థాయి అభివృద్ధి సుస్థిరం (sustainable) కాదని అనేకమంది శాస్త్రవేత్తలు హెచ్చరిస్తున్నారు.

• పాఠంలోని ప్రసిద్ధ వాక్యం:
  1. మనం మన పూర్వీకుల నుంచి ప్రపంచాన్ని వారసత్వంగా పొందలేదు
  2. మన పిల్లల నుంచి అప్పుగా తీసుకున్నాం.
• ఉదాహరణ 1 – భారతదేశంలో భూగర్భ జలం (Groundwater):
  1. దేశంలోని చాలా ప్రాంతాల్లో భూగర్భ జలం అతివినియోగ ముప్పులో ఉంది.
  2. గత 20 ఏళ్లలో సుమారు 300 జిల్లాల్లో భూగర్భ జల మట్టం 4 మీటర్లకు పైగా తగ్గింది.
  3. దేశంలో దాదాపు మూడింట ఒక వంతు ప్రాంతం భూగర్భ జల నిల్వలను అతిగా వాడుతోంది.
  4. ప్రస్తుత పద్ధతే కొనసాగితే మరో 25 ఏళ్లలో 60% దేశం ఇలా అతిగా వాడుతుంది.
  5. అతివినియోగం ముఖ్యంగా కనిపించే ప్రాంతాలు: వ్యవసాయపరంగా సంపన్నమైన పంజాబ్, పశ్చిమ ఉత్తరప్రదేశ్; మధ్య, దక్షిణ భారతదేశంలోని గట్టి రాతి పీఠభూమి ప్రాంతాలు; కొన్ని తీర ప్రాంతాలు; వేగంగా పెరుగుతున్న పట్టణ ఆవాసాలు.
• పునరుత్పాదక వనరులు (Renewable resources):
  1. ప్రకృతి తిరిగి నింపే వనరులు
  2. ఉదాహరణ: భూగర్భ జలం, పంటలు, మొక్కలు. అయినా వీటిని అతిగా వాడవచ్చు. వర్షం ద్వారా నింపబడే దానికంటే ఎక్కువ తోడితే అతివినియోగం అవుతుంది.
• పునరుత్పాదకం కాని వనరులు (Non-renewable resources):
  1. కొన్ని ఏళ్ల వాడకం తర్వాత అయిపోయేవి
  2. భూమిపై నిల్వ స్థిరం, తిరిగి నింపబడదు. కొత్త వనరులను కనుగొని నిల్వను పెంచుకోవచ్చు
  3. కానీ కాలక్రమంలో అవి కూడా అయిపోతాయి.

పునరుత్పాదకం కాని వనరులకు ముడి చమురు (Crude oil) మంచి ఉదాహరణ. దీని నిల్వల గణాంకాలు పట్టిక 1.7 లో ఉన్నాయి.

• ముడి చమురు నిల్వలు (2017) – పట్టిక 1.7 (మూలం: BP స్టాటిస్టికల్ రివ్యూ ఆఫ్ వరల్డ్ ఎనర్జీ, జూన్ 2018):
• మధ్యప్రాచ్యం:
  1. 808 వేల మిలియన్ బ్యారెళ్లు
  2. ప్రస్తుత వేగంతో తోడితే 70 ఏళ్లు సరిపోతాయి.
• అమెరికా (USA):
  1. 50 వేల మిలియన్ బ్యారెళ్లు
  2. 10.5 ఏళ్లు.
• ప్రపంచం మొత్తం:
  1. 1,697 వేల మిలియన్ బ్యారెళ్లు
  2. 50.2 ఏళ్లు.
• అంటే ప్రపంచం మొత్తానికి ప్రస్తుత వేగంతో తోడితే ముడి చమురు నిల్వలు సుమారు 50 ఏళ్లు మాత్రమే సరిపోతాయి. దేశాలను బట్టి పరిస్థితి వేరు.
• భారత్ వంటి దేశాలకు తగినంత సొంత నిల్వలు లేక విదేశాల నుంచి చమురు దిగుమతి చేసుకుంటాయి
• చమురు ధరలు పెరిగితే ఇది అందరికీ భారం అవుతుంది. (బయటి సమాచారం: భారత్ తన ముడి చమురు అవసరాల్లో 80% కంటే ఎక్కువ దిగుమతి చేసుకుంటోంది.)
• అమెరికా వంటి తక్కువ నిల్వలున్న దేశాలు చమురును సైనిక లేదా ఆర్థిక శక్తి ద్వారా తమకు సురక్షితం చేసుకోవాలని చూస్తాయి.
• సుస్థిర అభివృద్ధి ప్రశ్న, అభివృద్ధి స్వభావం, ప్రక్రియ గురించి ఎన్నో కొత్త మౌలిక సమస్యలను లేవనెత్తుతుంది.
• పర్యావరణ క్షీణత (Environmental degradation) పరిణామాలు జాతీయ లేదా రాష్ట్ర సరిహద్దులను గౌరవించవు
• ఈ సమస్య ఒక ప్రాంతానికో దేశానికో పరిమితం కాదు, మన భవిష్యత్తు అంతా ముడిపడి ఉంది.
• అభివృద్ధి సుస్థిరత తులనాత్మకంగా కొత్త జ్ఞాన రంగం
• శాస్త్రవేత్తలు, ఆర్థికవేత్తలు, తత్వవేత్తలు, ఇతర సామాజిక శాస్త్రవేత్తలు కలిసి పనిచేస్తున్నారు.
• సాధారణంగా అభివృద్ధి అనే ప్రశ్న శాశ్వతం (perennial):
  1. సమాజ సభ్యులుగా, వ్యక్తులుగా మనం ఎక్కడికి వెళ్లాలి, ఏమి కావాలి, లక్ష్యాలేమిటి అని ఎప్పుడూ ప్రశ్నించుకోవాలి
  2. అందుకే అభివృద్ధిపై చర్చ కొనసాగుతూనే ఉంటుంది.
• పాఠం అభ్యాసాల్లోని చర్చాంశాలు:
  1. ఇంధన వనరులు (బయటి సమాచారం: బొగ్గు, చమురు వంటి వాటికి బదులు సౌర, పవన వంటి పునరుత్పాదక ఇంధనాలు భవిష్యత్ ఎంపికలు)
  2. పాఠంలోని ప్రసిద్ధ వాక్యం – భూమి అందరి అవసరాలను తీర్చగలదు కానీ ఒక్కరి అత్యాశను కూడా తీర్చలేదు (ఈ మాటలు మహాత్మా గాంధీవిగా ప్రసిద్ధి) – ఇది సుస్థిరతకు సంబంధించినది.

ఈ భాగం అధ్యాయం చివరలోని ముఖ్య సారాంశాలు, వ్యాయామాల్లో దాగి ఉన్న ఆధార వాస్తవాలను కలుపుతుంది.

• అభివృద్ధిని నిర్ణయించే అంశాలు: తలసరి ఆదాయం, సగటు అక్షరాస్యత స్థాయి, ప్రజల ఆరోగ్య స్థితి – ఈ మూడూ (అన్నీ) కలిపి చూడాలి.
• పొరుగు దేశాల్లో మానవ అభివృద్ధిలో భారత్ కంటే మెరుగైనవి:
  1. పట్టిక 1.6 ప్రకారం శ్రీలంక (ర్యాంక్ 73), బంగ్లాదేశ్ (129) ర్యాంక్ లలో భారత్ (132) కంటే ముందున్నాయి
  2. వ్యాయామంలో శ్రీలంక సరైన సమాధానం.
• ప్రపంచ బ్యాంకు ప్రమాణం:
  1. తలసరి ఆదాయం. పరిమితులు: సగటు పంపిణీని చెప్పదు
  2. ఆరోగ్యం, విద్య, భద్రత, గౌరవం వంటి ఆదాయేతర అంశాలను చూపదు.
• UNDP – ప్రపంచ బ్యాంకు తేడా: UNDP తలసరి ఆదాయంతో పాటు ప్రజల విద్యా స్థాయి, ఆరోగ్య స్థితిని కూడా పరిగణిస్తుంది.
• కేరళ – హర్యానా చర్చ:
  1. కేరళ తక్కువ తలసరి ఆదాయంతోనే మెరుగైన మానవ అభివృద్ధి సాధించింది. అయినా తలసరి ఆదాయం ఉపయోగకరం కాదనడం సరికాదు
  2. అది ఒక ముఖ్య ప్రమాణం, కానీ ఒక్కటే సరిపోదు.
• సగటు:
  1. పోలికకు ఉపయోగపడతాయి (సగటు ఆదాయం, సగటు మార్కులు వంటివి)
  2. పరిమితి – పంపిణీ, అసమానతలు దాగి ఉంటాయి.
• పట్టిక 1.6 లో ప్రతి అంశంలో అగ్రస్థానం, అట్టడుగు స్థానం:
  1. తలసరి GNI: శ్రీలంక 12,578 (అగ్ర); మయన్మార్ 3,851 (అట్టడుగు).
  2. ఆయుర్దాయం: శ్రీలంక 76.4 (అగ్ర); మయన్మార్ 65.7 (అట్టడుగు).
  3. సగటు పాఠశాల విద్యా సంవత్సరాలు: శ్రీలంక 10.8 (అగ్ర); పాకిస్తాన్ 4.5 (అట్టడుగు).
  4. HDI ర్యాంక్: శ్రీలంక 73 (అగ్ర); పాకిస్తాన్ 161 (అట్టడుగు).
• ఈ అధ్యాయంలో వాడిన గణాంక వనరులు: భారత ప్రభుత్వ నివేదికలు (ఆర్థిక సర్వే, జాతీయ కుటుంబ ఆరోగ్య సర్వే, భారత ఆర్థిక వ్యవస్థ గణాంక హ్యాండ్‌బుక్ – RBI), UNDP మానవ అభివృద్ధి నివేదిక, ప్రపంచ బ్యాంకు ప్రపంచ అభివృద్ధి సూచికలు.
• అధ్యాయంలో వివరణ అవసరమైన పదాలు: తలసరి ఆదాయం, అక్షరాస్యత రేటు, శిశు మరణాల రేటు, హాజరు నిష్పత్తి, ఆయుర్దాయం, స్థూల నమోదు నిష్పత్తి (Gross Enrolment Ratio), మానవ అభివృద్ధి సూచిక, క్రయశక్తి సమానత (PPP).
• పర్యావరణ అంశం: పర్యావరణ క్షీణతకు తమ పరిసరాల్లో కనిపించే ఉదాహరణలను గుర్తించడం అభ్యాసం.