మన పర్యావరణం (Our Environment)

మొక్కలు, జంతువులు, సూక్ష్మజీవులు, మానవులు, అలాగే వాటి చుట్టూ ఉండే భౌతిక పరిసరాలు పరస్పరం చర్య జరుపుతూ ప్రకృతిలో సమతుల్యతను కాపాడతాయి. ఒక ప్రాంతంలో ఉండే జీవులన్నీ, అక్కడి నిర్జీవ అంశాలతో కలిసి ఏర్పరచే వ్యవస్థనే పర్యావరణ వ్యవస్థ (Ecosystem) అంటారు.

• జీవ అంశాలు (Biotic components): ఇందులో జీవులన్నీ ఉంటాయి – మొక్కలు, జంతువులు, సూక్ష్మజీవులు, మానవులు.
• నిర్జీవ అంశాలు (Abiotic components): ఉష్ణోగ్రత, వర్షపాతం, గాలి, నేల, ఖనిజాలు వంటి భౌతిక కారకాలు.
• జీవుల పెరుగుదల, ప్రత్యుత్పత్తి, ఇతర కార్యకలాపాలు నిర్జీవ అంశాలచే ప్రభావితమవుతాయి
• జీవులు కూడా ఒకదానిపై ఒకటి ప్రభావం చూపుతాయి.
• తోట ఒక పర్యావరణ వ్యవస్థ:
  1. గడ్డి, చెట్లు, గులాబీ, మల్లె, పొద్దుతిరుగుడు వంటి పుష్పించే మొక్కలు
  2. కప్పలు, కీటకాలు, పక్షులు ఉంటాయి.
• సహజ పర్యావరణ వ్యవస్థలు (Natural): అడవులు, చెరువులు, సరస్సులు.
• మానవ నిర్మిత/కృత్రిమ వ్యవస్థలు (Artificial): తోటలు, పంటపొలాలు.

అక్వేరియం ఉదాహరణ

• అక్వేరియం రూపొందించాలంటే చేపలకు ఈత కొట్టడానికి ఖాళీ స్థలం (పెద్ద జాడీ), నీరు, ఆక్సిజన్, ఆహారం కావాలి.
• ఆక్సిజన్‌ను గాలిపంపు (aerator – ఆక్సిజన్ పంప్) ద్వారా ఇస్తారు
• చేపల ఆహారం మార్కెట్లో దొరుకుతుంది.
• కొన్ని జలచర మొక్కలు, జంతువులను చేరిస్తే అది స్వయం సమృద్ధ వ్యవస్థ (self-sustaining system) అవుతుంది.
• అక్వేరియం ఒక మానవ నిర్మిత పర్యావరణ వ్యవస్థ. దీనిని అప్పుడప్పుడు శుభ్రం చేయాలి, కానీ చెరువులు, సరస్సులను అలా శుభ్రం చేయనవసరం లేదు – అవి సహజ వ్యవస్థలు కాబట్టి తమను తామే సమతుల్యం చేసుకుంటాయి.

జీవులు పర్యావరణం నుంచి ఆహారం పొందే విధానాన్ని బట్టి మూడు వర్గాలుగా విభజిస్తారు: ఉత్పత్తిదారులు (Producers), వినియోగదారులు (Consumers), విచ్ఛిన్నకారులు (Decomposers). ఈ మూడూ పరస్పరం ఆధారపడతాయి.

• ఉత్పత్తిదారులు (Producers): పత్రహరితం (chlorophyll) సహాయంతో సూర్యకాంతి శక్తిని వాడి, అకర్బన పదార్థాల నుంచి చక్కెర, పిండిపదార్థం వంటి కర్బన సమ్మేళనాలను తయారు చేసే జీవులు. అన్ని ఆకుపచ్చ మొక్కలు, కిరణజన్య సంయోగక్రియ చేసే కొన్ని బ్యాక్టీరియాలు ఈ వర్గంలోకి వస్తాయి.
• వినియోగదారులు (Consumers): ఉత్పత్తిదారుల నుంచి నేరుగా, లేదా ఇతర వినియోగదారులను తినడం ద్వారా పరోక్షంగా ఆహారం పొందే జీవులు.
• వినియోగదారుల రకాలు: శాకాహారులు (Herbivores), మాంసాహారులు (Carnivores), సర్వభక్షకులు (Omnivores), పరాన్నజీవులు (Parasites).
• విచ్ఛిన్నకారులు (Decomposers): బ్యాక్టీరియా, శిలీంధ్రాలు (fungi) వంటి సూక్ష్మజీవులు. చనిపోయిన జీవుల అవశేషాలను, వ్యర్థ పదార్థాలను విచ్ఛిన్నం చేసి సంక్లిష్ట కర్బన పదార్థాలను సరళ అకర్బన పదార్థాలుగా మారుస్తాయి.
• ఈ సరళ అకర్బన పదార్థాలు నేలలో చేరి మొక్కలు మళ్ళీ వాడుకుంటాయి. విచ్ఛిన్నకారులు లేకపోతే చెత్త, చనిపోయిన మొక్కలు-జంతువులు పోగుపడతాయి, నేల తిరిగి సారవంతం కాదు.

అక్వేరియం నుంచి నేర్చుకునే అంశాలు

• అక్వేరియంలో ఇతర జీవులను తినే జలచర జంతువును పెట్టకూడదు
• పెడితే మిగతా చేపలు తినబడతాయి.
• అక్వేరియం శుభ్రం చేయకపోతే చనిపోయిన చేపలు, మొక్కలు కుళ్ళిపోతాయి – దీనికి కారణం విచ్ఛిన్నకారుల చర్య.
• ఏ ఒక్క వర్గమూ మిగతా వాటి కంటే ప్రాధాన్యం తక్కువది కాదు – ఉత్పత్తిదారులు శక్తిని అందిస్తారు, వినియోగదారులు దాన్ని ముందుకు తీసుకెళ్తారు, విచ్ఛిన్నకారులు పోషకాలను తిరిగి నేలకు చేరుస్తారు.

ఒక జీవి మరో జీవిని తింటూ ఏర్పడే వరుసను ఆహార గొలుసు (Food chain) అంటారు. అడవి, గడ్డి భూమి, చెరువు – ఈ మూడు చోట్లా ఆహార గొలుసులు ఉంటాయి.

• ఆహార గొలుసులోని ప్రతి మెట్టును పోషణ స్థాయి (Trophic level) అంటారు.
• మొదటి పోషణ స్థాయి: ఉత్పత్తిదారులు/స్వయంపోషకాలు (Autotrophs). ఇవి సౌరశక్తిని బంధించి పరపోషకాలకు (heterotrophs) అందుబాటులోకి తెస్తాయి.
• రెండవ స్థాయి: శాకాహారులు = ప్రాథమిక వినియోగదారులు (Primary consumers).
• మూడవ స్థాయి: చిన్న మాంసాహారులు = ద్వితీయ వినియోగదారులు (Secondary consumers).
• నాల్గవ స్థాయి: పెద్ద మాంసాహారులు = తృతీయ వినియోగదారులు (Tertiary consumers).
• ఆహార గొలుసులో బాణం ఆహారం/శక్తి ప్రవహించే దిశను సూచిస్తుంది (తినబడే జీవి → తినే జీవి).

ఉదాహరణలు

• గడ్డి → మిడత → కప్ప → పాము: ఉత్పత్తిదారు, ప్రాథమిక, ద్వితీయ, తృతీయ వినియోగదారులు.
• పాఠ్యపుస్తక అభ్యాసంలో గడ్డి, మేక, మానవుడు ఒక ఆహార గొలుసును ఏర్పరుస్తాయి (గడ్డి → మేక → మానవుడు). గడ్డి, గోధుమ, మామిడి వంటివి కేవలం మొక్కలు, అవి ఒకదాన్నొకటి తినవు కాబట్టి అవి గొలుసు కాదు.
• ఆహార గొలుసు ఒక పోషణ స్థాయిలోని జీవులన్నీ చనిపోతే (లేదా తొలగిస్తే) మొత్తం వ్యవస్థ దెబ్బతింటుంది: ఉదాహరణకు శాకాహారులు లేకపోతే మాంసాహారులకు ఆహారం ఉండదు, ఉత్పత్తిదారులు అదుపు లేకుండా పెరుగుతాయి.
• ఏ పోషణ స్థాయినీ ఏ నష్టమూ లేకుండా తొలగించలేము
• ప్రభావం స్థాయిని బట్టి మారుతుంది – ఉత్పత్తిదారులను తొలగిస్తే అందరికీ ఆహారం పోతుంది, పై స్థాయి మాంసాహారులను తొలగిస్తే కింది స్థాయి జీవుల సంఖ్య విపరీతంగా పెరుగుతుంది.

మనం తినే ఆహారం శక్తి ఇచ్చే ఇంధనం లాంటిది. పర్యావరణంలోని అంశాల మధ్య పరస్పర చర్య అంటే ఒక భాగం నుంచి మరో భాగానికి శక్తి ప్రవహించడమే.

• స్వయంపోషకాలు (autotrophs) సూర్యకాంతిలోని శక్తిని పట్టి రసాయనిక శక్తిగా మారుస్తాయి
• ఈ శక్తితోనే జీవ ప్రపంచమంతా నడుస్తుంది. స్వయంపోషకాల నుంచి శక్తి పరపోషకాలకు, విచ్ఛిన్నకారులకు చేరుతుంది.
• ఒక రూపం నుంచి మరో రూపానికి శక్తి మారేటప్పుడు కొంత శక్తి మళ్ళీ వాడలేని రూపంలో పర్యావరణంలోకి పోతుంది.
• భూమిపై ఉన్న పర్యావరణ వ్యవస్థలో ఆకుపచ్చ మొక్కలు ఆకులపై పడే సూర్యకాంతి శక్తిలో సుమారు 1% ను ఆహార శక్తిగా మారుస్తాయి.
• మొక్కలను శాకాహారులు తిన్నప్పుడు చాలా శక్తి వేడిగా పోతుంది
• కొంత జీర్ణక్రియకు, పనులు చేయడానికి ఖర్చవుతుంది
• మిగిలినది పెరుగుదలకు, ప్రత్యుత్పత్తికి వెళ్తుంది.
• తిన్న ఆహారంలో సగటున 10% మాత్రమే శరీర పదార్థంగా మారి తరువాతి స్థాయి వినియోగదారులకు లభిస్తుంది. కాబట్టి ప్రతి మెట్టు దగ్గర తరువాతి స్థాయికి చేరే కర్బన పదార్థంలో సగటున 10% అని తీసుకోవచ్చు (10% నియమం).
• తరువాతి స్థాయికి లభించే శక్తి చాలా తక్కువ కావడంతో ఆహార గొలుసులో సాధారణంగా మూడు లేదా నాలుగు మెట్లు మాత్రమే ఉంటాయి. నాలుగు పోషణ స్థాయుల తరువాత ఉపయోగపడే శక్తి దాదాపు ఉండదు.
• కింది పోషణ స్థాయిలలో జీవుల సంఖ్య ఎక్కువ
• అత్యధిక సంఖ్య ఉత్పత్తిదారులదే.

శక్తి ప్రవాహం గురించి రెండు ముఖ్య విషయాలు

• ఏకదిశా ప్రవాహం (Unidirectional):
  1. స్వయంపోషకాలు బంధించిన శక్తి తిరిగి సూర్యుడికి చేరదు
  2. శాకాహారులకు చేరిన శక్తి మళ్ళీ మొక్కలకు రాదు. ఒక స్థాయి దాటిన శక్తి ముందరి స్థాయికి అందుబాటులో ఉండదు.
• క్రమంగా తగ్గడం: ప్రతి పోషణ స్థాయిలో శక్తి నష్టం వల్ల తరువాతి స్థాయిలో అందుబాటులో ఉన్న శక్తి తగ్గుతూ పోతుంది.

ప్రకృతిలో ఆహార గొలుసుల పొడవు, సంక్లిష్టత చాలా మారుతూ ఉంటాయి. సాధారణంగా ఒక జీవిని రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రకాల జీవులు తింటాయి, అవి మళ్ళీ ఇంకా అనేక జీవులకు ఆహారమవుతాయి.

• అందువల్ల ఆహారసంబంధాన్ని సరళ రేఖగా కాక, శాఖలుగా విడిపోయే గీతల సమూహంగా చూపిస్తారు
• దీనిని ఆహార జాలం (Food web) అంటారు.
• ఆహార జాలం అనేది అనేక ఆహార గొలుసులు ఒకదానితో ఒకటి కలిసిన నిర్మాణం.
• ఒకే జీవి అనేక గొలుసులలో వేర్వేరు పోషణ స్థాయులలో ఉండవచ్చు. ఉదాహరణకు కుందేలును పాము తినవచ్చు, గద్ద కూడా తినవచ్చు.
• ఆహార జాలంలో ఒక జీవి సంఖ్య తగ్గినా, ఇతర ఆహార మార్గాలు ఉండటం వల్ల వ్యవస్థ కొంతవరకు స్థిరంగా ఉంటుంది.

ఆహార గొలుసు – ఆహార జాలం తేడా

• గొలుసు:
  1. ఒకే వరుసలో ఒక మార్గం
  2. జాలం: శాఖలుగా అనేక మార్గాలు.
• గొలుసులో ఒక జీవి తొలగిపోతే మొత్తం గొలుసు విరిగిపోతుంది
• జాలంలో ప్రత్యామ్నాయ ఆహారం ఉండే అవకాశం ఎక్కువ.

పర్యావరణ వ్యవస్థ భాగాల పరస్పర ఆధారం

• పర్యావరణ వ్యవస్థలోని వివిధ అంశాలు ఒకదానిపై ఒకటి ఆధారపడతాయి.
• ఉత్పత్తిదారులు సూర్యుని శక్తిని మిగిలిన వ్యవస్థకు అందుబాటులోకి తెస్తారు.
• ఏదైనా ఒక పోషణ స్థాయిలోని జీవులన్నింటినీ చంపితే ఆ స్థాయిపై ఆధారపడిన పై స్థాయి జీవులకు ఆహారం ఉండదు, కింది స్థాయి జీవుల సంఖ్య అదుపు తప్పుతుంది. కాబట్టి నష్టం లేకుండా ఏ పోషణ స్థాయినీ తొలగించలేము.

ఆహార గొలుసు ద్వారా కొన్ని హానికర రసాయనాలు మన శరీరంలోకి తెలియకుండానే ప్రవేశిస్తాయి. పంటలను తెగుళ్ళు, వ్యాధుల నుంచి రక్షించడానికి వాడే పురుగుమందులు, ఇతర రసాయనాలు ఇందుకు కారణం.

• ఈ రసాయనాలు నేలలోకి లేదా నీటి వనరులలోకి కొట్టుకుపోతాయి.
• నేల నుంచి మొక్కలు నీరు, ఖనిజాలతో పాటు వీటిని పీల్చుకుంటాయి
• నీటి వనరుల నుంచి జలచర మొక్కలు, జంతువులు తీసుకుంటాయి. ఇలా ఇవి ఆహార గొలుసులో ప్రవేశిస్తాయి.
• ఈ రసాయనాలు విచ్ఛిన్నం కావు (non-degradable), కాబట్టి ప్రతి పోషణ స్థాయిలోనూ క్రమంగా పేరుకుపోతాయి.
• ఏ ఆహార గొలుసులోనైనా మానవుడు అత్యున్నత స్థాయిలో ఉంటాడు, కాబట్టి మన శరీరంలోనే వీటి గాఢత అత్యధికంగా చేరుతుంది. ఈ దృగ్విషయాన్ని జీవ వృద్ధీకరణ (Biological magnification) అంటారు.
• అందువల్ల గోధుమ, వరి వంటి ఆహారధాన్యాలు, కూరగాయలు, పండ్లు, మాంసంలో కూడా కొంత మొత్తంలో పురుగుమందు అవశేషాలు ఉంటాయి. వీటిని కడగడం ద్వారా లేదా ఇతర పద్ధతుల ద్వారా ఎప్పుడూ పూర్తిగా తొలగించలేము.
• జీవ వృద్ధీకరణ స్థాయి వేర్వేరు పోషణ స్థాయులలో వేర్వేరుగా ఉంటుంది – కింది స్థాయిలో తక్కువ, పై స్థాయి పెద్ద మాంసాహారులు, మానవులలో ఎక్కువ.

ఇతర వివరాలు

• తయారు చేసిన ఆహార పదార్థాలలో (ready-made food items) పురుగుమందుల స్థాయిలను గురించి వార్తా కథనాలు వస్తుంటాయి
• కొన్ని రాష్ట్రాలు అటువంటి ఉత్పత్తులను నిషేధించాయి.
• పురుగుమందుల వాడకాన్ని తగ్గించడం, సేంద్రియ పద్ధతులు పాటించడం ద్వారా మన శరీరంలోకి చేరే పురుగుమందుల పరిమాణాన్ని తగ్గించవచ్చు.

మన కార్యకలాపాలు పర్యావరణాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి. ఓజోన్ పొర క్షీణత, వ్యర్థాల నిర్వహణ – ఈ రెండు సమస్యలు వివరంగా చర్చించబడ్డాయి.

ఓజోన్ అంటే

• ఓజోన్ (O₃) మూడు ఆక్సిజన్ పరమాణువులతో ఏర్పడిన అణువు. సాధారణ ఆక్సిజన్ (O₂) గాలి పీల్చే జీవులన్నింటికీ అవసరం, కానీ ఓజోన్ ఒక ప్రాణాంతకమైన విషం.
• అయితే వాతావరణం పై పొరల్లో ఓజోన్ ఒక కీలక పని చేస్తుంది – సూర్యుని నుంచి వచ్చే అతినీలలోహిత (UV) కిరణాల నుంచి భూమి ఉపరితలాన్ని రక్షిస్తుంది.
• UV వికిరణం జీవులకు చాలా హానికరం
• మనుషులలో చర్మ క్యాన్సర్కు కారణమవుతుంది.

ఓజోన్ ఏర్పాటు

• పై వాతావరణంలో UV కిరణాల ప్రభావంతో ఆక్సిజన్ (O₂) అణువులు విడిపోయి స్వేచ్ఛా ఆక్సిజన్ (O) పరమాణువులు ఏర్పడతాయి: O₂ → O + O (UV వల్ల).
• ఈ స్వేచ్ఛా పరమాణువులు మిగిలిన ఆక్సిజన్ అణువులతో కలిసి ఓజోన్ ఏర్పరుస్తాయి: O + O₂ → O₃.

క్షీణత

• 1980ల నుంచి వాతావరణంలో ఓజోన్ పరిమాణం ఒక్కసారిగా తగ్గడం మొదలైంది.
• ఈ తగ్గుదలకు కారణం క్లోరోఫ్లోరోకార్బన్లు (CFCs) వంటి కృత్రిమ రసాయనాలు – ఇవి రిఫ్రిజిరేటర్లలో శీతలీకరణ పదార్థాలుగా, అగ్నిమాపక పరికరాలలో వాడతారు.
• 1987లో ఐక్యరాజ్యసమితి పర్యావరణ కార్యక్రమం (UNEP – United Nations Environment Programme) CFC ఉత్పత్తిని 1986 స్థాయికి స్థిరీకరించాలని (freeze) ఒక ఒప్పందాన్ని సాధించింది.
• ఇప్పుడు ప్రపంచవ్యాప్తంగా తయారీ సంస్థలన్నీ CFC రహిత రిఫ్రిజిరేటర్లు తయారు చేయడం తప్పనిసరి.

పుస్తకానికి అదనపు, ప్రస్తుత వాస్తవాలు

• 1987 ఒప్పందమే మాంట్రియల్ ప్రోటోకాల్ (Montreal Protocol)
• ఇది ఓజోన్‌ను క్షీణింపజేసే పదార్థాల వాడకాన్ని దశలవారీగా నిలిపివేసింది. ఆ తర్వాత ఓజోన్ పొర క్రమంగా కోలుకుంటోంది.
• సెప్టెంబర్ 16 ప్రపంచ ఓజోన్ పరిరక్షణ దినోత్సవం.

మన రోజువారీ కార్యకలాపాల్లో చాలా పదార్థాలు చెత్తగా పారేస్తాం. వాటిలో కొన్ని మట్టిలో కలిసిపోతాయి, కొన్ని ఏళ్ళ తరబడి అలాగే ఉంటాయి.

ప్రయోగం నుంచి తెలిసినవి

• వంటింటి వ్యర్థాలు (పాడైన ఆహారం, కూరగాయల తొక్కలు, వాడిన టీ పొడి, పాల ప్యాకెట్లు, ఖాళీ అట్టపెట్టెలు), పాత కాగితాలు, మందుల సీసాలు/స్ట్రిప్స్/బబుల్ ప్యాక్‌లు, పాత చిరిగిన బట్టలు, విరిగిన చెప్పులను 15 సెం.మీ. మట్టి కింద తేమగా ఉంచి 15 రోజులకు ఒకసారి పరిశీలిస్తే, కొన్ని పదార్థాలు రూపం మార్చుకుంటాయి, కొన్ని చాలా కాలం మారకుండా ఉంటాయి.
• కూరగాయల తొక్కలు, పండ్ల తొక్కలు వంటివి త్వరగా మారతాయి
• ప్లాస్టిక్ వంటివి మారవు.

• జీవ విచ్ఛిన్న పదార్థాలు (Biodegradable): జీవ ప్రక్రియల (బ్యాక్టీరియా, శిలీంధ్రాలు వంటి సూక్ష్మజీవుల చర్య) ద్వారా విచ్ఛిన్నమయ్యే పదార్థాలు. ఉదా: కూరగాయల తొక్కలు, కేక్, కాగితం, చెక్క, గడ్డి.
• జీవ విచ్ఛిన్నం కాని పదార్థాలు (Non-biodegradable): ఈ విధంగా విచ్ఛిన్నం కాని పదార్థాలు. ఉదా: ప్లాస్టిక్. ఇవి జడంగా (inert) పర్యావరణంలో చాలా కాలం నిలిచిపోవచ్చు లేదా పర్యావరణ వ్యవస్థలోని జీవులకు హాని చేయవచ్చు.
• కారణం:
  1. ఎంజైములు నిర్దిష్టమైనవి (specific) – ఒక పదార్థాన్ని విచ్ఛిన్నం చేయడానికి దానికి తగిన ప్రత్యేక ఎంజైములు కావాలి. జీర్ణక్రియలో కూడా ఒకే ఎంజైమ్ అన్నింటినీ జీర్ణం చేయదు
  2. అందుకే బొగ్గు తింటే శక్తి రాదు.
• అలాగే ప్లాస్టిక్ వంటి మానవ నిర్మిత పదార్థాలను బ్యాక్టీరియా, ఇతర మృతాహారజీవులు (saprophytes) విచ్ఛిన్నం చేయలేవు. వేడి, పీడనం వంటి భౌతిక ప్రక్రియలు వాటిపై పనిచేసినా, పరిసరాలలో ఉండే సాధారణ పరిస్థితులలో అవి చాలా కాలం ఉంటాయి.
• ఇటీవల 'జీవ విచ్ఛిన్నమయ్యే' కొత్త రకం ప్లాస్టిక్‌లు వస్తున్నాయి
• అవి పర్యావరణానికి హాని చేస్తాయా లేదా అన్నది పరిశీలనాంశం.

పర్యావరణంపై ప్రభావం (పాఠ్యాంశ ప్రశ్నల సారాంశం)

• జీవ విచ్ఛిన్న పదార్థాల ప్రభావం:
  1. అవి ఎక్కువగా పోగుపడితే కుళ్ళి దుర్వాసన, ఈగలు-దోమల వల్ల వ్యాధులు
  2. మరోవైపు కుళ్ళి నేలను సారవంతం చేస్తాయి (కంపోస్ట్). మొత్తం వ్యర్థమంతా జీవ విచ్ఛిన్నమైనా పర్యావరణంపై ప్రభావం లేకుండా పోదు – అధిక పరిమాణంలో వ్యర్థాలు సమస్యలు సృష్టిస్తాయి.
• జీవ విచ్ఛిన్నం కాని పదార్థాల ప్రభావం: ఎక్కువ కాలం పేరుకుపోయి నేల, నీటిని కలుషితం చేస్తాయి, పర్యావరణ వ్యవస్థలోని జీవులకు హాని చేస్తాయి, ఆహార గొలుసులో కూడా చేరవచ్చు.

ఏ పట్టణంలోనైనా చెత్త కుప్పలు, పర్యాటక ప్రదేశాల్లో తినుబండారాల ఖాళీ కవర్లు కనిపిస్తాయి. మనం ఉత్పత్తి చేసే వ్యర్థాలను నిర్వహించడం తీవ్రమైన పర్యావరణ సమస్య.

వ్యర్థాలు పెరగడానికి కారణాలు

• జీవన శైలి మెరుగుపడటంతో వ్యర్థ పదార్థాల ఉత్పత్తి పెరిగింది.
• వాడి పారేసే (disposable) వస్తువులు ఎక్కువ కావడం వంటి అభిప్రాయ మార్పులు కూడా కారణం.
• ప్యాకేజింగ్‌లో వచ్చిన మార్పుల వల్ల ఎక్కువ వ్యర్థాలు జీవ విచ్ఛిన్నం కానివి అవుతున్నాయి.

ఆలోచించదగ్గ ఉదాహరణ – రైళ్ళలో డిస్పోజబుల్ కప్పులు

• గతంలో రైళ్ళలో టీ ప్లాస్టిక్ గ్లాసులలో ఇచ్చి వ్యాపారికి తిరిగి ఇచ్చేవారు. పరిశుభ్రత కోసం డిస్పోజబుల్ కప్పులను ప్రవేశపెట్టారు
• రోజూ లక్షలాది కప్పులు పారేసే ప్రభావాన్ని అప్పుడు ఎవరూ ఆలోచించలేదు.
• తర్వాత మట్టితో చేసిన కుల్హడ్‌లు (kulhads) ప్రతిపాదించారు
• కానీ వీటిని పెద్ద ఎత్తున తయారు చేస్తే సారవంతమైన పైమట్టి (top-soil) నష్టం జరుగుతుంది.
• ఇప్పుడు డిస్పోజబుల్ కాగితపు కప్పులు వాడుతున్నారు
• ఇవి ప్లాస్టిక్ కప్పుల కంటే జీవ విచ్ఛిన్నమవుతాయి కాబట్టి పర్యావరణానికి మేలు.

చెత్త, మురుగు, పరిశ్రమల వ్యర్థాల నిర్వహణ

• స్థానిక సంస్థలు (పంచాయతీ, మున్సిపల్ కార్పొరేషన్, నివాసితుల సంఘాలు) వ్యర్థాలను సేకరించి, జీవ విచ్ఛిన్న, జీవ విచ్ఛిన్నం కాని వ్యర్థాలను వేరువేరుగా శుద్ధి చేసే ఏర్పాట్లు ఉండాలి.
• మురుగునీటిని (sewage) శుద్ధి చేసిన తర్వాతే నీటి వనరులలోకి వదలాలి
• అశుద్ధ మురుగు స్థానిక నీటి వనరులను కలుషితం చేయకూడదు.
• పరిశ్రమలు తమ వ్యర్థాలను శుద్ధి చేసి, నేల, నీరు కలుషితం కాకుండా చూడాలి.
• ఎలక్ట్రానిక్ వ్యర్థాలు (e-waste) పారవేసేటప్పుడు ప్రమాదకర పదార్థాలు పర్యావరణాన్ని దెబ్బతీస్తాయి
• ప్లాస్టిక్‌ను పునఃచక్రీయం (recycling) చేయవచ్చు.

అదనపు వాస్తవం

• వ్యర్థ నిర్వహణకు ప్రామాణిక మూడు మార్గాలు 3R – తగ్గించు (Reduce), పునర్వినియోగం (Reuse), పునఃచక్రీయం (Recycle)
• కంపోస్ట్ తయారీ ద్వారా జీవ వ్యర్థాలను ఎరువుగా మార్చవచ్చు.

పర్యావరణ హిత అలవాట్లు

• సరుకులు తెచ్చుకోవడానికి గుడ్డ సంచులు వాడటం.
• అవసరం లేని లైట్లు, ఫ్యాన్లు ఆపివేయడం.
• బడికి వాహనంలో కాకుండా నడిచి వెళ్ళడం.
• ఈ మూడూ పర్యావరణ హితమైన పద్ధతులే.