సామ్రాజ్యవాదం & వలసవాదం (Imperialism)

ఒక శక్తివంతమైన దేశం బలహీన దేశాలపై తన రాజకీయ, ఆర్థిక, సైనిక పట్టు సాధించడాన్ని సామ్రాజ్యవాదం (Imperialism) అంటారు. అలా సాధించిన భూభాగాల్లో తన ప్రజలను స్థిరపరచి పాలించడాన్ని వలసవాదం (Colonialism) అంటారు.

• సామ్రాజ్యవాదం: ఇతర దేశాలపై ఆధిపత్యం – ప్రత్యక్ష పాలన లేకపోయినా ఆర్థిక, రాజకీయ నియంత్రణ ఉండవచ్చు.
• వలసవాదం: కాలనీల (Colonies) ఏర్పాటు, అక్కడి వనరులను, ప్రజలను ఉపయోగించుకోవడం.
• నియంత్రణ రూపాలు:
  1. కాలనీ (Colony): ప్రత్యక్ష పాలన.
  2. రక్షిత రాజ్యం (Protectorate): స్థానిక పాలకుడు ఉన్నా విదేశీ రక్షణ, విదేశాంగ వ్యవహారాలు విదేశీ శక్తి చేతిలో.
  3. ప్రభావ ప్రాంతం (Sphere of Influence): ఒక ప్రాంతంలో ప్రత్యేక వాణిజ్య హక్కులు.
  4. ఆదేశ రాజ్యం (Mandate): మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం తరువాత నానాజాతి సమితి కింద ఇచ్చిన పాలన.
• పాత వలసవాదం (Old Colonialism):
  1. 15–18 శతాబ్దాలు
  2. పోర్చుగల్, స్పెయిన్, హాలండ్, ఫ్రాన్స్, బ్రిటన్ – సుగంధ ద్రవ్యాలు, బంగారం, వాణిజ్య ఆధిపత్యం కోసం.
• కొత్త సామ్రాజ్యవాదం (New Imperialism):
  1. సుమారు 1870–1914
  2. పారిశ్రామిక విప్లవం తర్వాత ముడి సరుకులు, మార్కెట్లు, పెట్టుబడుల కోసం ఆఫ్రికా, ఆసియా విభజన.
• ప్రధాన సామ్రాజ్య శక్తులు: బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, జర్మనీ, ఇటలీ, బెల్జియం, పోర్చుగల్, స్పెయిన్, హాలండ్, రష్యా, అమెరికా, జపాన్.

19వ శతాబ్దం చివరి నాటికి ఐరోపా దేశాలు ఆసియా, ఆఫ్రికా ప్రాంతాలను పోటీపడి ఆక్రమించాయి. దీని వెనుక ఆర్థిక, రాజకీయ, సైనిక, సాంస్కృతిక కారణాలు ఉన్నాయి.

• ఆర్థిక కారణాలు (ప్రధానమైనవి):
• ఫ్యాక్టరీలకు ముడి సరుకులు (పత్తి, రబ్బరు, ఖనిజాలు, నూనె).
• తయారైన వస్తువులకు మార్కెట్లు.
• మూలధన పెట్టుబడులకు కొత్త అవకాశాలు.
• రాజకీయ, సైనిక కారణాలు:
  1. దేశాల మధ్య జాతీయ ప్రతిష్ఠ కోసం పోటీ; ఎక్కువ కాలనీలు ఉంటే ఎక్కువ శక్తి అనే భావన.
  2. నౌకాదళ స్థావరాలు, వ్యూహాత్మక మార్గాల నియంత్రణ.
• సామాజిక డార్వినిజం (Social Darwinism): 'బలమైనవాడే బతుకుతాడు' అనే భావనను జాతులకు వర్తింపజేసి తమ ఆధిపత్యాన్ని సమర్థించుకున్నారు.
• 'శ్వేతజాతి భారం' (White Man's Burden): రుడ్‌యార్డ్ కిప్లింగ్ (1899) కవిత. వెనుకబడిన ప్రజలను 'నాగరికం' చేయడం తమ బాధ్యత అని ఐరోపా వాదించింది.
• మిషనరీలు: క్రైస్తవ మత ప్రచారకులు కూడా వలసల విస్తరణకు తోడ్పడ్డారు.
• సాంకేతిక సౌకర్యాలు: ఆవిరి నౌకలు, రైళ్లు, టెలిగ్రాఫ్, మెషీన్ గన్, క్వినైన్ (మలేరియా మందు) వల్ల ఆఫ్రికా అంతర్భాగంలోకి వెళ్లడం సాధ్యమైంది.
• జాతీయవాద పోటీ: ఇటలీ, జర్మనీ ఏకీకరణ తర్వాత ఈ దేశాలు కొత్తగా కాలనీల పోటీలోకి వచ్చాయి.

1870కి ముందు ఆఫ్రికాలో తీర ప్రాంతాలు మాత్రమే ఐరోపా చేతిలో ఉండేవి. 1880ల నుండి అంతర్భాగాన్ని కూడా పోటీపడి విభజించుకున్నారు. దీన్నే 'ఆఫ్రికా కోసం కొట్లాట (Scramble for Africa)' అంటారు.

• బెర్లిన్ సదస్సు (Berlin Conference, 1884–85): జర్మన్ ఛాన్స్‌లర్ బిస్మార్క్ ఆధ్వర్యంలో జరిగింది. ఆఫ్రికా ప్రజలను ఆహ్వానించలేదు.
• ఆఫ్రికా విభజనకు నియమాలు రూపొందించారు.
• 'సమర్థవంతమైన ఆక్రమణ (Effective Occupation)' ఉన్న దేశానికే ఆ ప్రాంతంపై హక్కు.
• కాంగో ఫ్రీ స్టేట్: బెల్జియం రాజు రెండవ లియోపోల్డ్ (Leopold II) వ్యక్తిగత కాలనీగా మారి, అక్కడి ప్రజలపై క్రూరమైన దోపిడీ జరిగింది.
• ప్రధాన వలస శక్తులు:
  1. బ్రిటన్: ఈజిప్ట్, సూడాన్, కెన్యా, నైజీరియా, దక్షిణాఫ్రికా మొదలైనవి. 'కేప్ నుండి కైరో (Cape to Cairo)' ప్రణాళిక – సెసిల్ రోడ్స్ (Cecil Rhodes) కల.
  2. ఫ్రాన్స్: అల్జీరియా, మొరాకో, ట్యునీషియా, పశ్చిమ ఆఫ్రికా ప్రాంతాలు.
  3. జర్మనీ: టాంగనీకా, నమీబియా, కామెరూన్ వంటివి.
  4. ఇటలీ: లిబియా, సోమాలియా, ఎరిట్రియా.
  5. పోర్చుగల్: అంగోలా, మొజాంబిక్.
• స్వతంత్రంగా మిగిలినవి: ఇథియోపియా (1896లో అడ్వా యుద్ధంలో ఇటలీని ఓడించింది), లైబీరియా.
• సూయజ్ కాలువ:
  1. 1869లో తెరిచారు
  2. 1875లో బ్రిటన్ (ప్రధాని డిజ్రేలీ) ఈజిప్టు వాటాను కొని నియంత్రణ సాధించింది.
• బోయర్ యుద్ధం (1899–1902): దక్షిణాఫ్రికాలో బ్రిటన్, బోయర్ల (డచ్ సంతతి) మధ్య.

చైనా పెద్ద దేశమైనా, 19వ శతాబ్దంలో ఐరోపా దేశాల ఒత్తిడికి గురైంది. బ్రిటన్ నల్లమందు (Opium) వ్యాపారం చైనాను బలహీనపరచింది. దీనికి వ్యతిరేకంగా వచ్చిన యుద్ధాల ఫలితంగా చైనా వాణిజ్యం విదేశీ శక్తుల చేతుల్లోకి వెళ్లింది.

• కాంటన్ వ్యవస్థ: విదేశీ వాణిజ్యాన్ని చైనా కేవలం కాంటన్ ఓడరేవుకే పరిమితం చేసింది.
• నల్లమందు వ్యాపారం:
  1. బ్రిటన్ భారత్‌లో పండించిన నల్లమందును చైనాకు అమ్మి, వెండిని పొందింది. చైనీయులు వ్యసనపరులయ్యారు
  2. ఆర్థిక నష్టం వచ్చింది.
• మొదటి నల్లమందు యుద్ధం (1839–42): చైనా అధికారి నల్లమందును నాశనం చేయడంతో మొదలైంది. చైనా ఓడిపోయింది.
• నాంకింగ్ ఒప్పందం (Treaty of Nanking, 1842):
  1. హాంకాంగ్ బ్రిటన్‌కు లభించింది
  2. అనేక ఓడరేవులు (షాంఘై సహా) వాణిజ్యానికి తెరిచారు.
• రెండవ నల్లమందు యుద్ధం (1856–60): బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్ కలిసి చైనాను ఓడించి మరిన్ని రాయితీలు పొందాయి.
• ప్రభావ ప్రాంతాలు: బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్, జర్మనీ, రష్యా, జపాన్ చైనాలో తమ తమ ప్రభావ ప్రాంతాలు ఏర్పరచుకున్నాయి.
• ఓపెన్ డోర్ విధానం (Open Door Policy, 1899): అమెరికా (జాన్ హే) ప్రతిపాదన – చైనాలో అన్ని దేశాలకు సమాన వాణిజ్య అవకాశాలు.
• తైపింగ్ తిరుగుబాటు (1850–64), బాక్సర్ తిరుగుబాటు (1900): విదేశీ ఆధిపత్యానికి వ్యతిరేకంగా వచ్చిన ప్రజా తిరుగుబాట్లు.

ఆసియాలో భారత్, ఇండోనేషియా, ఇండోచైనా, ఫిలిప్పీన్స్ వంటి ప్రాంతాలు ఐరోపా కాలనీలుగా మారాయి. అయితే జపాన్ మాత్రం ఆధునీకరించి స్వయంగా సామ్రాజ్య శక్తిగా ఎదిగింది.

• భారత్ – బ్రిటన్: 'బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యంలో కిరీటంలో రత్నం (Jewel in the Crown)' గా పిలిచారు.
• ఆగ్నేయాసియా:
  1. ఇండోనేషియా (డచ్ ఈస్ట్ ఇండీస్) – నెదర్లాండ్స్.
  2. ఇండోచైనా (వియత్నాం, లావోస్, కంబోడియా) – ఫ్రాన్స్.
  3. బర్మా, మలయా – బ్రిటన్.
  4. ఫిలిప్పీన్స్ – మొదట స్పెయిన్, 1898 స్పానిష్–అమెరికన్ యుద్ధం తర్వాత అమెరికా.
  5. సియామ్ (థాయ్‌లాండ్) – ఐరోపా కాలనీ కాకుండా స్వతంత్రంగా మిగిలిన ఏకైక ఆగ్నేయాసియా దేశం.
• జపాన్:
  1. 1853–54లో అమెరికా కమోడోర్ మాథ్యూ పెర్రీ (Commodore Perry) జపాన్‌ను వాణిజ్యానికి తెరిపించాడు.
  2. 1868 మెయిజీ పునరుద్ధరణ (Meiji Restoration): జపాన్ వేగంగా పారిశ్రామికీకరణ, సైనికీకరణ చేసింది.
  3. చైనా–జపాన్ యుద్ధం (1894–95): జపాన్ గెలిచి తైవాన్ పొందింది.
  4. రస్సో–జపాన్ యుద్ధం (1904–05): ఆసియా దేశం ఒక యూరోపియన్ శక్తిని ఓడించిన మొదటి సందర్భం. ఇది ఆసియా జాతీయవాదులకు స్ఫూర్తినిచ్చింది.
  5. 1910లో కొరియాను కలుపుకుంది.
• మధ్య ప్రాచ్యం: రష్యా, బ్రిటన్ పర్షియా (ఇరాన్), ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లో ప్రభావం కోసం పోటీపడ్డాయి.

సామ్రాజ్యవాదం కాలనీలపై, ఐరోపాపై కూడా లోతైన ప్రభావం చూపింది. ఆర్థిక దోపిడీ, సాంస్కృతిక మార్పులు, కృత్రిమ సరిహద్దులు, చివరికి ప్రపంచ యుద్ధాలకు కూడా ఇది కారణమైంది.

• కాలనీలపై ప్రభావం:
  1. ఆర్థిక దోపిడీ: ముడి సరుకులు ఎగుమతి, తయారైన వస్తువులు దిగుమతి; స్థానిక చేతి పరిశ్రమలు క్షీణించాయి.
  2. కృత్రిమ సరిహద్దులు: ఆఫ్రికాలో జాతులు, భాషలను పట్టించుకోకుండా గీసిన సరిహద్దులు తరువాత అంతర్యుద్ధాలకు కారణమయ్యాయి.
  3. సాంస్కృతిక ప్రభావం: ఇంగ్లీష్/ఫ్రెంచ్ భాషలు, పాశ్చాత్య విద్య, క్రైస్తవ మిషనరీలు.
  4. మౌలిక సదుపాయాలు: రైల్వేలు, ఓడరేవులు, తంతి తపాలా – ఎక్కువగా కాలనీ ప్రయోజనాల కోసమే.
• ఐరోపాపై ప్రభావం:
  1. సంపద పెరిగింది
  2. కాలనీల కోసం ఐరోపా శక్తుల మధ్య పోటీ ఉద్రిక్తతలు పెంచింది (ఉదా: 1898 ఫషోడా సంఘటన – బ్రిటన్, ఫ్రాన్స్). ఇవి మొదటి ప్రపంచ యుద్ధానికి నేపథ్యమయ్యాయి.
• వలస వ్యతిరేక జాతీయవాదం:
  1. భారత్: 1885లో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ స్థాపన.
  2. చైనా: సన్ యాట్-సెన్ నాయకత్వంలో 1911 విప్లవం.
  3. ఆఫ్రికా, ఆసియా: రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తరువాత వలస విముక్తి ఉద్యమాలు (Decolonisation).
• సిద్ధాంత విమర్శ: జె.ఎ. హాబ్సన్ (J.A. Hobson) 'Imperialism: A Study' (1902), లెనిన్ 'Imperialism, the Highest Stage of Capitalism' (1916) – సామ్రాజ్యవాదం పెట్టుబడిదారీ విధానం ఫలితమని వాదించారు.