శతక సాహిత్యం (Satakalu)

శతకం (Sataka) అంటే వంద (శత) పద్యాల సమూహం. ఒకే కవి ఒకే విషయంపై, ఒకే ఛందస్సులో, ప్రతి పద్యం చివర ఒకే పేరు (మకుటం) వచ్చేలా రాసిన పద్యాల గుచ్ఛాన్ని శతకం అంటారు. ఇది తెలుగు సాహిత్యంలో ఎంతో ప్రజాదరణ పొందిన ప్రక్రియ.

చాలా శతకాల్లో వంద కంటే కొన్ని పద్యాలు ఎక్కువగా ఉంటాయి.

• మకుటం (Makutam): ప్రతి పద్యం చివర పునరావృతమయ్యే పదం లేదా వాక్యం. ఇదే శతకానికి గుర్తింపు.
• ఉదాహరణ: వేమన శతకంలో "విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ"
• సుమతీ శతకంలో "సుమతీ"
• విషయం ఆధారంగా శతకాలు రెండు రకాలు:
  1. భక్తి శతకాలు – దేవుడిని స్తుతిస్తూ రాసినవి (దాశరథీ శతకం, నరసింహ శతకం, శ్రీకాళహస్తీశ్వర శతకం)
  2. నీతి శతకాలు – మంచి నడవడిని బోధించేవి (వేమన శతకం, సుమతీ శతకం)
• సంబోధన: చాలా శతకాల్లో కవి తన ఇష్టదైవాన్ని లేదా పాఠకుణ్ణి సంబోధిస్తూ చెబుతాడు. అందుకే మకుటం సంబోధనగా ఉంటుంది.
• భాష:
  1. ప్రజలకు సులభంగా అర్థమయ్యే వాడుక భాష
  2. కంఠస్థం చేయడానికి అనుకూలం.
• ఛందస్సు: ఎక్కువగా ఆటవెలది, కందం, ఉత్పలమాల, చంపకమాల, శార్దూలం, మత్తేభం వంటి పద్యాలు వాడారు.

వేమన తెలుగు నాట ఇంటింటా తెలిసిన ప్రజాకవి. ఆయన పద్యాలు చిన్న చిన్న మాటల్లో గొప్ప జీవిత సత్యాలను చెబుతాయి. సమాజంలోని మూఢనమ్మకాలను, కులభేదాలను, ఆడంబరాలను నిర్భయంగా ప్రశ్నించిన కవి ఆయన.

• శతకం పేరు: వేమన శతకం (వేమన పద్యాలు).
• మకుటం: "విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ".
• ఛందస్సు: ఆటవెలది పద్యాలు (ప్రతి పద్యం నాలుగు పాదాలు).
• భాష:
  1. పూర్తిగా వాడుక తెలుగు
  2. పామరులకు కూడా అర్థమయ్యే సరళమైన శైలి.
• ప్రధాన విషయాలు:
  1. నీతి, వైరాగ్యం, యోగ తత్త్వం
  2. కులమత భేదాల ఖండన
  3. విగ్రహారాధన, బాహ్య ఆడంబరాల విమర్శ
  4. మనసును శుద్ధిగా ఉంచుకోవాలనే బోధ
• పరిచయం: వేమన పద్యాలను సేకరించి ఇంగ్లీషులో అనువదించి ప్రపంచానికి పరిచయం చేసినవారు సి.పి. బ్రౌన్ (Charles Philip Brown). ఆయన 19వ శతాబ్దంలో ఈ పని చేశారు.

సుమతీ శతకం తెలుగులో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన నీతి శతకం. బడిలో పిల్లలు నేర్చుకునే మొదటి పద్యాలు చాలావరకు ఈ శతకం నుంచే ఉంటాయి. ఇందులోని పద్యాలు రోజువారీ జీవితానికి కావలసిన నీతులను సులభంగా చెబుతాయి.

• కవి: బద్దెన (భద్రభూపాలుడు అని కూడా పిలుస్తారు). ఆయన సుమారు 13వ శతాబ్దానికి చెందినవాడు అని చెబుతారు.
• మకుటం: "సుమతీ".
• ఛందస్సు: కంద పద్యాలు.
• ఇతర రచన: బద్దెన "నీతిశాస్త్ర ముక్తావళి" అనే గ్రంథం కూడా రాశాడు.
• విషయాలు:
  1. స్నేహం, బంధుత్వం, ఇచ్చిన మాట నిలబెట్టుకోవడం
  2. సంపద, పేదరికం, విద్య, వినయం
  3. రాజనీతి, ఇంటి పద్ధతులు
• గుర్తింపు: తెలుగు నీతి శతకాల్లో అత్యంత విస్తృతంగా పాఠ్యపుస్తకాల్లో ఉన్నది ఈ శతకమే.

దాశరథీ శతకం శ్రీరాముని స్తుతిస్తూ రాసిన భక్తి శతకం. దీన్ని రాసింది భక్త రామదాసుగా ప్రసిద్ధి చెందిన కంచర్ల గోపన్న. ఆయన భద్రాచల శ్రీ సీతారామచంద్రస్వామి ఆలయ నిర్మాణంతో పేరు పొందాడు.

• కవి: కంచర్ల గోపన్న (భక్త రామదాసు). ఆయన ఖమ్మం జిల్లాలోని నేలకొండపల్లికి చెందినవాడు అని చెబుతారు.
• మకుటం: "దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ".
• దాశరథి = దశరథుని కుమారుడు (శ్రీరాముడు)
• కరుణాపయోనిధి = దయ అనే సముద్రం
• ఛందస్సు: ప్రధానంగా చంపకమాల, ఉత్పలమాల వంటి వృత్తాలు.
• విషయం: శ్రీరాముని గుణాలు, భక్తుని ఆర్తి, శరణాగతి.
• రామదాసు జీవితం: ఆయన గోల్కొండ నవాబు తానీషా (అబుల్ హసన్ కుతుబ్ షా) కొలువులో తహసీల్దారుగా పనిచేశాడు. భద్రాచల ఆలయ నిర్మాణానికి ప్రభుత్వ ధనం వాడాడనే ఆరోపణతో గోల్కొండ కోటలో ఖైదు అయ్యాడని చరిత్ర చెబుతుంది.
• ఇతర రచనలు: రామదాసు కీర్తనలు కూడా ఎంతో ప్రసిద్ధి.

నరసింహ శతకం లక్ష్మీ నరసింహస్వామిని స్తుతించే భక్తి శతకం. తెలంగాణలోని ధర్మపురి క్షేత్రంలో వెలసిన నరసింహస్వామి మీద దీన్ని రాశారు. ఈ శతకంలో భక్తి, వైరాగ్యం, ధర్మబోధ కలిసి ఉంటాయి.

• కవి: ధర్మపురి శేషప్ప (శేషప్ప కవి). ఆయన ధర్మపురి నివాసి.
• మకుటం: "నరసింహా దయాపయోనిధీ".
• ఛందస్సు: చంపకమాల, ఉత్పలమాల వంటి వృత్తాలు.
• ఆరాధ్య దైవం: ధర్మపురి లక్ష్మీ నరసింహస్వామి.
• విషయాలు:
  1. భగవంతుని దయ కోసం ప్రార్థన
  2. ప్రపంచ నీతులు, మంచి చెడుల వివరణ
  3. భక్తుడిని రక్షించే దేవుని కరుణ
• సారూప్యం: దాశరథీ శతకం, నరసింహ శతకం రెండింటి మకుటాల్లో "పయోనిధి" అనే పదం ఉంటుంది. పరీక్షలో రెండింటినీ కలిపేసే అవకాశం ఉంది.

శివుని స్తుతిస్తూ తెలుగులో అనేక శతకాలు వచ్చాయి. వాటిలో పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడిగేవి శ్రీకాళహస్తీశ్వర శతకం, వృషాధిప శతకం, సర్వేశ్వర శతకం. ఈ మూడింటి కవులు, మకుటాలు గుర్తుంచుకోవాలి.

• శ్రీకాళహస్తీశ్వర శతకం:
  1. కవి: ధూర్జటి (శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆస్థానంలోని అష్టదిగ్గజ కవుల్లో ఒకరు)
  2. మకుటం: "శ్రీకాళహస్తీశ్వరా"
  3. ఛందస్సు: మత్తేభం, శార్దూలం వంటి వృత్తాలు
  4. విషయం: భక్తి, వైరాగ్యం, లౌకిక సుఖాలపై విరక్తి
• వృషాధిప శతకం:
  1. కవి: పాల్కురికి సోమనాథుడు (బసవపురాణం కూడా రాసిన కవి)
  2. ఇది తెలుగులో తొలి శతకంగా చెబుతారు
  3. మకుటం: "వృషాధిపా"
• సర్వేశ్వర శతకం:
  1. కవి: యథావాక్కుల అన్నమయ్య
  2. మకుటం: "సర్వేశా"
  3. ఈ శతకం శివభక్తి, నీతిని బోధిస్తుంది

పరీక్షల్లో "ఈ శతకం ఎవరిది?", "ఈ మకుటం ఏ శతకానిది?" అనే జతపరిచే ప్రశ్నలు ఎక్కువగా వస్తాయి. అందుకే ముఖ్య శతకాలన్నింటినీ ఒకచోట జాబితాగా చూద్దాం. ఈ జాబితాను పదే పదే చదివితే మర్చిపోరు.

• వేమన శతకం – వేమన – "విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ" – ఆటవెలది – నీతి.
• సుమతీ శతకం – బద్దెన – "సుమతీ" – కందం – నీతి.
• దాశరథీ శతకం – కంచర్ల గోపన్న (రామదాసు) – "దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ" – భక్తి.
• నరసింహ శతకం – ధర్మపురి శేషప్ప – "నరసింహా దయాపయోనిధీ" – భక్తి.
• శ్రీకాళహస్తీశ్వర శతకం – ధూర్జటి – "శ్రీకాళహస్తీశ్వరా" – భక్తి, వైరాగ్యం.
• వృషాధిప శతకం – పాల్కురికి సోమనాథుడు – తెలుగు తొలి శతకం.
• సర్వేశ్వర శతకం – యథావాక్కుల అన్నమయ్య – "సర్వేశా".
• భర్తృహరి సుభాషిత త్రిశతి అనువాదం – ఏనుగు లక్ష్మణ కవి. ఇది సంస్కృత నీతి శతకాల అనువాదం.

గుర్తుంచుకునే సులభ మార్గం

• నీతి శతకాలు: వేమన, సుమతీ (ఈ రెండే ముఖ్యం).
• రాముని శతకం:
  1. దాశరథీ
  2. నరసింహుని శతకం: నరసింహ
  3. శివుని శతకాలు: కాళహస్తీశ్వర, వృషాధిప, సర్వేశ్వర.
• తెలంగాణ ప్రాంతంతో సంబంధం ఉన్నవి: దాశరథీ (భద్రాచలం), నరసింహ (ధర్మపురి).