1. 1990లలో ప్రపంచీకరణ & ప్రాంతీయ అసమానతలు (Globalisation and Regional Disparities)
1969 ఉద్యమం తర్వాత సుమారు రెండు దశాబ్దాలు తెలంగాణ డిమాండ్ బయటకు పెద్దగా వినిపించలేదు. కానీ 1990లలో ఆర్థిక మార్పులు, ప్రాంతీయ అసమానతలు మళ్లీ ప్రజల్లో చర్చ మొదలుపెట్టాయి. దీన్నే తెలంగాణ ఉద్యమ "మలి దశ (Second Phase)" కి పునాది అంటారు.
ముఖ్య విషయాలు
- నూతన ఆర్థిక విధానం (New Economic Policy): 1991లో భారత్ సరళీకరణ, ప్రైవేటీకరణ, ప్రపంచీకరణ (LPG) విధానాలు ప్రారంభించింది.
- ప్రభావం:
- ప్రభుత్వ పెట్టుబడులు తగ్గాయి; వ్యవసాయ సబ్సిడీలు, విద్యుత్ రాయితీలు తగ్గాయి.
- ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలు మూతపడటం/ప్రైవేటీకరణ వల్ల ఉద్యోగాలు తగ్గాయి.
- వర్షాధార వ్యవసాయం ఎక్కువగా ఉన్న తెలంగాణ ప్రాంతం ఎక్కువ నష్టపోయింది.
- హైదరాబాద్ కేంద్రిత అభివృద్ధి: 1990ల చివర్లో IT రంగం హైదరాబాద్‌లో పెరిగింది. కానీ ఆ లాభాలు తెలంగాణ గ్రామాలకు, స్థానిక యువతకు తక్కువగా చేరాయని విమర్శ వచ్చింది.
- అసమానతల అంశాలు:
- నీళ్లు – సాగునీటి ప్రాజెక్టుల్లో వాటా
- నిధులు – బడ్జెట్ కేటాయింపులు
- నియామకాలు – ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు (GO 610 అమలు కాకపోవడం)
- GO 610 (1985): ఇతర ప్రాంతాల వారిని తెలంగాణ ఉద్యోగాల నుండి వెనక్కి పంపాలన్న ఈ ఉత్తర్వు సరిగా అమలు కాలేదనే అసంతృప్తి 1990లలో బలపడింది.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఒక కుటుంబంలో ఆదాయం పెరిగినా, అది ఒక్క పెద్ద కొడుకు ఇంటికే ఎక్కువగా వెళ్తే మిగతా వారికి అన్యాయం జరిగిందనే భావన వస్తుంది. 1990లలో తెలంగాణ ప్రజల్లో కూడా "అభివృద్ధి మాకు సమానంగా అందలేదు" అనే భావన పెరిగింది.
2. 1990లలో తెలంగాణ వ్యవసాయ సంక్షోభం (Agrarian Crisis in Telangana)
1990లలో తెలంగాణ చైతన్యానికి ప్రధాన కారణాల్లో వ్యవసాయ సంక్షోభం ఒకటి. కాలువల నీరు తక్కువగా ఉండటం వల్ల రైతులు బోరుబావులపై, అప్పులపై ఆధారపడ్డారు. ఈ పరిస్థితి ఆత్మహత్యలు, వలసలకు దారి తీసింది.
ముఖ్య విషయాలు
- సాగునీటి సమస్య: తెలంగాణ గుండా కృష్ణా, గోదావరి నదులు ప్రవహిస్తున్నా, ప్రాంతంలో కాలువల ద్వారా సాగు తక్కువ అని ఉద్యమకారులు వాదించారు.
- బోరుబావుల ఆధారం:
- కాలువలు లేని చోట రైతులు బోర్లు తవ్వించారు.
- బోర్లు ఫెయిల్ కావడం, అప్పులు పెరగడం జరిగింది.
- విద్యుత్ కోతలు, కరెంట్ బిల్లుల భారం కూడా పెరిగింది.
- రైతుల ఆత్మహత్యలు: 1990ల చివర్లో తెలంగాణ జిల్లాల్లో (ముఖ్యంగా వరంగల్ వంటి ప్రాంతాల్లో) పత్తి రైతుల ఆత్మహత్యలు దేశవ్యాప్తంగా చర్చనీయాంశమయ్యాయి.
- వలసలు (Migration): పాలమూరు (మహబూబ్‌నగర్) జిల్లా నుండి కూలీలు ముంబై, ఇతర రాష్ట్రాలకు వలస వెళ్లడం "పాలమూరు వలసలు" గా ప్రసిద్ధి.
- గల్ఫ్ వలసలు: కరీంనగర్, నిజామాబాద్ వంటి జిల్లాల నుండి గల్ఫ్ దేశాలకు వలసలు పెరిగాయి.
- ఉద్యమంపై ప్రభావం: ఈ సమస్యలన్నీ "ప్రత్యేక రాష్ట్రం వస్తేనే మా నీళ్లు మాకు దక్కుతాయి" అనే ఆలోచనను బలపరిచాయి.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఇంటి పక్కనే చెరువు ఉన్నా, నీళ్లు మన పొలానికి రాకుండా దూరంగా ఉన్న వారి పొలాలకు వెళ్తే మనకు ఎలా అనిపిస్తుందో – అదే భావన తెలంగాణ రైతుల్లో కనిపించింది.
3. 1990లలో తెలంగాణ ప్రజా సంఘాలు (Telangana Jana Sabha, Aikya Vedika, Maha Sabha)
TRS వంటి రాజకీయ పార్టీ రావడానికి ముందే, 1990లలో అనేక ప్రజా సంఘాలు, వేదికలు తెలంగాణ డిమాండ్‌ను సజీవంగా ఉంచాయి. సభలు, సదస్సులు, కరపత్రాల ద్వారా ఇవి ప్రజల్లో చైతన్యం తెచ్చాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- తెలంగాణ జనసభ (Telangana Jana Sabha): 1990ల చివర్లో ఏర్పడిన ప్రజా సంఘం. గ్రామీణ పేదలు, కూలీలు, దళిత-బహుజన వర్గాల సమస్యలను తెలంగాణ డిమాండ్‌తో జోడించింది.
- తెలంగాణ ఐక్య వేదిక (Telangana Aikya Vedika): వివిధ తెలంగాణ సంఘాలను ఒకే వేదికపైకి తేవడానికి ఏర్పడిన సమన్వయ వేదిక.
- తెలంగాణ మహాసభ (Telangana Maha Sabha): సభలు, ర్యాలీల ద్వారా ప్రత్యేక రాష్ట్ర డిమాండ్‌ను ప్రచారం చేసిన మరో ముఖ్య సంస్థ.
- ఈ సంఘాలు చేసిన పనులు:
- జిల్లా కేంద్రాల్లో సభలు, సదస్సులు నిర్వహించడం
- ప్రాంతీయ అసమానతలపై గణాంకాలతో కరపత్రాలు, పుస్తకాలు ప్రచురించడం
- కవులు, గాయకుల ద్వారా పాటలతో ప్రచారం
- ముఖ్య సభలు: 1997లో భువనగిరి, వరంగల్‌లో జరిగిన సభలు, డిక్లరేషన్లు మలి దశకు ఊపునిచ్చాయి (వివరాలు వేరే నోట్‌లో).
- ప్రాధాన్యం: ఈ సంఘాలు తయారుచేసిన కార్యకర్తలు, ఆలోచనలే తర్వాత TRS (2001), తెలంగాణ JAC (2009) లకు బలం అయ్యాయి.
సులభమైన ఉదాహరణ
ఒక ఇంటి పునాది కనిపించదు, కానీ ఇల్లు నిలబడేది దానిపైనే. 1990ల ప్రజా సంఘాలు మలి దశ ఉద్యమానికి అలాంటి పునాది.
4. భువనగిరి సభ & వరంగల్ డిక్లరేషన్ – 1997 (Bhuvanagiri and Warangal Declarations)
1997 సంవత్సరం మలి దశ తెలంగాణ ఉద్యమంలో ఒక మలుపు. ఈ ఏడాది భువనగిరి, వరంగల్‌లో జరిగిన భారీ సభలు ప్రత్యేక రాష్ట్ర డిమాండ్‌ను మళ్లీ ప్రజల ముందుకు తెచ్చాయి.
ముఖ్య విషయాలు
- భువనగిరి సభ (1997):
- మార్చి 1997లో భువనగిరి (నల్గొండ జిల్లా)లో "దగాపడ్డ తెలంగాణ" పేరుతో సభ జరిగింది.
- తెలంగాణకు జరిగిన అన్యాయాలపై మేధావులు, ఉద్యమకారులు ప్రసంగించారు.
- ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్రమే పరిష్కారం అని ప్రకటించారు – దీన్నే "భువనగిరి డిక్లరేషన్" అంటారు.
- వరంగల్ డిక్లరేషన్ (1997):
- 1997లోనే వరంగల్‌లో జరిగిన మరో పెద్ద సభలో ప్రత్యేక రాష్ట్ర డిమాండ్‌ను మళ్లీ ప్రకటించారు.
- ఇది విద్యార్థులు, ఉపాధ్యాయులు, ప్రజా సంఘాలను ఉద్యమం వైపు ఆకర్షించింది.
- ప్రాధాన్యం: 1969 తర్వాత బహిరంగంగా, పెద్ద ఎత్తున జరిగిన మొదటి తెలంగాణ సభల్లో ఇవి ముఖ్యమైనవి.
- ప్రభావం: ఈ సభల తర్వాతే రాజకీయ పార్టీలు కూడా తెలంగాణ అంశాన్ని తీవ్రంగా తీసుకోవడం మొదలుపెట్టాయి (ఉదా: BJP కాకినాడ తీర్మానం).
సులభమైన ఉదాహరణ
చాలా రోజులు ఆగిపోయిన బండిని మళ్లీ స్టార్ట్ చేయాలంటే మొదటి తోపు కావాలి. 1969 తర్వాత నిద్రాణంగా ఉన్న తెలంగాణ డిమాండ్‌కు 1997 భువనగిరి, వరంగల్ సభలు అలాంటి మొదటి తోపు ఇచ్చాయి.
5. BJP కాకినాడ తీర్మానం – ఒక ఓటు రెండు రాష్ట్రాలు (Kakinada Resolution)
జాతీయ పార్టీల్లో తెలంగాణకు బహిరంగంగా మద్దతు ప్రకటించిన మొదటి పార్టీగా భారతీయ జనతా పార్టీ (BJP) ని చెప్తారు. దీనికి ఆధారం కాకినాడలో చేసిన తీర్మానం.
ముఖ్య విషయాలు
- కాకినాడ తీర్మానం: BJP కాకినాడ (తూర్పు గోదావరి జిల్లా)లో జరిగిన పార్టీ సమావేశంలో ప్రత్యేక తెలంగాణ రాష్ట్రానికి మద్దతుగా తీర్మానం చేసింది. సమావేశం 1997 చివర్లో జరిగినా, చాలా పోటీ పరీక్షల పుస్తకాల్లో దీన్ని "1998 కాకినాడ తీర్మానం" గా పేర్కొంటారు.
- నినాదం: "ఒక ఓటు – రెండు రాష్ట్రాలు (One Vote, Two States)". అంటే BJPకి ఓటు వేస్తే కేంద్రంలో అధికారం + తెలంగాణ రాష్ట్రం రెండూ వస్తాయని అర్థం.
- 1998 లోక్‌సభ ఎన్నికలు: BJP ఈ నినాదంతో ప్రచారం చేసింది. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో గతంలో కంటే ఎక్కువ సీట్లు గెలుచుకుంది.
- తర్వాత ఏమైంది?:
- కేంద్రంలో BJP నేతృత్వంలో NDA ప్రభుత్వం ఏర్పడింది.
- 2000లో ఉత్తరాంచల్ (ఉత్తరాఖండ్), జార్ఖండ్, ఛత్తీస్‌గఢ్ రాష్ట్రాలు ఏర్పడ్డాయి.
- కానీ తెలంగాణ ఏర్పాటు చేయలేదు – NDA మిత్రపక్షం TDP వ్యతిరేకత, ఏకాభిప్రాయం లేకపోవడం కారణాలుగా చెప్పారు.
- ప్రాధాన్యం: ఒక జాతీయ పార్టీ మద్దతు ఇవ్వడం తెలంగాణ డిమాండ్‌కు జాతీయ స్థాయిలో గుర్తింపు తెచ్చింది.
6. మేధావుల సదస్సులు & తెలంగాణ చైతన్యం (Role of Intellectuals in 1990s)
మలి దశ తెలంగాణ ఉద్యమం "ఆలోచనలతో" మొదలైంది అంటారు. ప్రొఫెసర్లు, ఆర్థికవేత్తలు, రచయితలు గణాంకాలతో ప్రాంతీయ అన్యాయాన్ని వివరించారు. దీనివల్ల ఉద్యమానికి బలమైన వాదన (argument) దొరికింది.
ముఖ్య విషయాలు
- సదస్సుల్లో చర్చించిన అంశాలు:
- సాగునీటి ప్రాజెక్టుల్లో తెలంగాణ వాటా
- బడ్జెట్ నిధుల మళ్లింపు
- ఉద్యోగాల్లో అన్యాయం, ముల్కీ నిబంధనలు, ఆరు సూత్రాల పథకం, GO 610
- పెద్ద మనుషుల ఒప్పందం (1956) ఉల్లంఘన
- రూపం: విశ్వవిద్యాలయాల్లో సెమినార్లు, జిల్లా కేంద్రాల్లో సదస్సులు, చిన్న పుస్తకాలు (booklets), వ్యాసాలు.
- కేంద్రాలు: ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం (హైదరాబాద్), కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం (వరంగల్) మేధో చర్చలకు ప్రధాన కేంద్రాలు.
- ముఖ్య మేధావి: ప్రొఫెసర్ కొత్తపల్లి జయశంకర్ – తెలంగాణ సిద్ధాంతకర్త (వివరాలు తర్వాతి నోట్‌లో).
- సాహిత్యం, పాటలు: కవులు, గాయకులు సదస్సుల్లో పాటలు పాడి చదువు రాని ప్రజలకు కూడా విషయం అర్థమయ్యేలా చేశారు.
- ఫలితం: "తెలంగాణ ఎందుకు?" అనే ప్రశ్నకు స్పష్టమైన, గణాంక ఆధారిత సమాధానం తయారైంది. ఇదే తర్వాత TRS, JAC ప్రచారానికి ఆధారమైంది.
సులభమైన ఉదాహరణ
కోర్టులో కేసు గెలవాలంటే ఆధారాలు కావాలి. మేధావులు సేకరించిన గణాంకాలు తెలంగాణ ఉద్యమానికి అలాంటి ఆధారాలు అయ్యాయి.
7. ప్రొఫెసర్ జయశంకర్ – తెలంగాణ సిద్ధాంతకర్త (Prof. K. Jayashankar)
ప్రొఫెసర్ కొత్తపల్లి జయశంకర్ తన జీవితాంతం తెలంగాణ ఆకాంక్ష కోసం పనిచేశారు. 1952 ముల్కీ ఉద్యమం నుండి మలి దశ వరకు అన్ని దశల్లో పాల్గొన్నారు. అందుకే ఆయనను "తెలంగాణ సిద్ధాంతకర్త (Ideologue of Telangana)" అంటారు.
ముఖ్య విషయాలు
- వ్యక్తిగత వివరాలు:
- జననం: 6 ఆగస్టు 1934, అక్కంపేట గ్రామం (వరంగల్ జిల్లా)
- వృత్తి: ఆర్థిక శాస్త్ర అధ్యాపకుడు; కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయ ఉపకులపతి (Vice-Chancellor) గా పనిచేశారు
- మరణం: 21 జూన్ 2011 (తెలంగాణ రాష్ట్రం ఏర్పడక ముందే)
- రచనలు: తెలంగాణకు జరిగిన అన్యాయంపై గణాంకాలతో వ్యాసాలు, చిన్న పుస్తకాలు రాశారు. తెలుగు, ఇంగ్లీష్ రెండు భాషల్లో ప్రసంగించి జాతీయ నాయకులకు కూడా విషయం వివరించారు.
- మలి దశ పాత్ర: 1990ల సదస్సుల్లో ప్రధాన వక్త. 2001లో TRS ఏర్పాటులో KCRకు సలహాదారుగా, మార్గదర్శిగా ఉన్నారు.
- గౌరవాలు:
- ఆచార్య జయశంకర్ తెలంగాణ రాష్ట్ర వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయం (PJTSAU) – ఆయన పేరు మీద.
- జయశంకర్ భూపాలపల్లి జిల్లా – 2016 జిల్లాల పునర్విభజనలో ఏర్పడింది.
- ఆయన జయంతి (ఆగస్టు 6) తెలంగాణలో అధికారికంగా జరుపుతారు.