తెలంగాణ ఉద్యమం (Telangana Movement) / ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పాటు 1956 (Formation of AP 1956)

ఫజల్ అలీ కమిషన్ – SRC (States Reorganisation Commission)

రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ (ఫజల్ అలీ కమిషన్) సభ్యులు, నివేదిక, తెలంగాణపై సిఫార్సులు, విశాలాంధ్ర-ప్రత్యేక తెలంగాణ వాదనలు, నెహ్రూ వైఖరి.

6 notes 60 questions

Start reading Practice

Notes in this chapter

  1. 1నేపథ్యం – భాషా రాష్ట్రాల డిమాండ్, ఆంధ్ర రాష్ట్రం 1953 (Background: Linguistic States)Read notePractice 12
  2. 2రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ – సభ్యులు, నివేదిక (SRC 1953: Fazl Ali, Panikkar, Kunzru)Read notePractice 10
  3. 3తెలంగాణపై ఫజల్ అలీ కమిషన్ సిఫార్సులు (SRC Recommendations on Telangana)Read notePractice 11
  4. 4ప్రత్యేక తెలంగాణ వాదనలు – 1955-56 (Case for Separate Telangana)Read notePractice 8
  5. 5విశాలాంధ్ర వాదనలు (Case for Visalandhra)Read notePractice 9
  6. 6విలీనంపై నెహ్రూ అభిప్రాయం, కేంద్ర నిర్ణయం (Nehru’s Views & Centre’s Decision)Read notePractice 10
By ExamBadi

1. నేపథ్యం – భాషా రాష్ట్రాల డిమాండ్, ఆంధ్ర రాష్ట్రం 1953 (Background: Linguistic States)

స్వాతంత్ర్యం తర్వాత భాష ఆధారంగా రాష్ట్రాలు ఏర్పాటు చేయాలనే డిమాండ్ బలంగా వచ్చింది. మొదట కేంద్రం దీనికి వెనుకాడింది. పొట్టి శ్రీరాములు ఆత్మార్పణ తర్వాత ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడి, దేశవ్యాప్తంగా పునర్వ్యవస్థీకరణకు దారి తీసింది.

ముఖ్య విషయాలు

  • ధార్ కమిషన్ (1948):
    1. జస్టిస్ ఎస్.కె. ధార్ నేతృత్వంలో. భాషా ప్రాతిపదికన రాష్ట్రాల ఏర్పాటును సిఫార్సు చేయలేదు
    2. పాలనా సౌలభ్యానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చింది.
  • JVP కమిటీ (1948-49): జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, వల్లభ్‌భాయ్ పటేల్, పట్టాభి సీతారామయ్య. వెంటనే భాషా రాష్ట్రాలు వద్దని సూచించింది.
  • పొట్టి శ్రీరాములు: మద్రాసు రాజధానితో ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రం కోసం 19 అక్టోబర్ 1952 నుండి నిరాహార దీక్ష చేశారు.
  • 58 రోజుల దీక్ష తర్వాత 15 డిసెంబర్ 1952న మరణించారు.
  • ఆయన మరణం తర్వాత ఆంధ్ర ప్రాంతంలో తీవ్ర ఆందోళనలు జరిగాయి.
  • ఆంధ్ర రాష్ట్రం (1 అక్టోబర్ 1953): మద్రాసు రాష్ట్రం నుండి విడిపోయి ఏర్పడింది.
  • రాజధాని: కర్నూలు.
  • మొదటి ముఖ్యమంత్రి: టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు.
  • భాషా ప్రాతిపదికన ఏర్పడిన మొదటి రాష్ట్రం.
  • తర్వాతి అడుగు: ఇతర ప్రాంతాల నుండీ డిమాండ్లు రావడంతో దేశం మొత్తాన్ని పరిశీలించడానికి కేంద్రం రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ (SRC) వేసింది.

సులభమైన ఉదాహరణ

ఒక ఇంట్లో ఒక పిల్లవాడికి ప్రత్యేక గది ఇవ్వగానే మిగతా పిల్లలూ అడుగుతారు. అప్పుడు ఇల్లు మొత్తం ఎలా పంచాలో ఆలోచించడానికి ఒక కమిటీ వేసినట్లే SRC ఏర్పడింది.

Practice this topicNext: రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ – సభ్యులు, నివేదిక (SRC 1953: Fazl Ali, Panikkar, Kunzru)

2. రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ – సభ్యులు, నివేదిక (SRC 1953: Fazl Ali, Panikkar, Kunzru)

ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడిన తర్వాత దేశంలో రాష్ట్రాల సరిహద్దులను మళ్లీ పరిశీలించడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం 1953 డిసెంబర్‌లో ఒక కమిషన్ నియమించింది. దాని అధ్యక్షుడి పేరుతో దీన్ని ఫజల్ అలీ కమిషన్ అంటారు.

ముఖ్య విషయాలు

  • పూర్తి పేరు: రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ (States Reorganisation Commission – SRC).
  • నియామకం: డిసెంబర్ 1953 (ప్రధానమంత్రి నెహ్రూ కాలంలో).
  • సభ్యులు (3):
    1. జస్టిస్ ఫజల్ అలీ (Fazl Ali) – అధ్యక్షుడు.
    2. కె.ఎం. పణిక్కర్ (K.M. Panikkar) – చరిత్రకారుడు, దౌత్యవేత్త.
    3. హెచ్.ఎన్. కుంజ్రు (H.N. Kunzru) – ప్రజా జీవితంలో ప్రముఖుడు.
  • నివేదిక సమర్పణ: 30 సెప్టెంబర్ 1955.
  • ముఖ్య సిఫార్సు: దేశంలో 16 రాష్ట్రాలు, 3 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు ఏర్పాటు చేయాలి.
  • ప్రాతిపదికలు: భాష ఒక్కటే కాదు – దేశ ఐక్యత, భద్రత, ఆర్థిక-పాలనా సౌలభ్యం, ప్రజల ఆకాంక్షలు కూడా చూడాలని చెప్పింది.
  • హైదరాబాద్ రాష్ట్రంపై:
    1. హైదరాబాద్ రాష్ట్రాన్ని భాషా ప్రాతిపదికన విడదీయాలని
    2. తెలంగాణను ప్రస్తుతానికి వేరే రాష్ట్రంగా ఉంచాలని సూచించింది.
  • ఫలితం: ఈ నివేదిక ఆధారంగా (కొన్ని మార్పులతో) రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 1956 వచ్చింది.
Practice this topicNext: తెలంగాణపై ఫజల్ అలీ కమిషన్ సిఫార్సులు (SRC Recommendations on Telangana)

3. తెలంగాణపై ఫజల్ అలీ కమిషన్ సిఫార్సులు (SRC Recommendations on Telangana)

ఫజల్ అలీ కమిషన్ నివేదికలో తెలంగాణ, విశాలాంధ్ర అంశాన్ని ప్రత్యేకంగా చర్చించారు. రెండు వైపుల వాదనలు విన్న తర్వాత, ఇప్పటికిప్పుడు విలీనం వద్దు, తెలంగాణను ప్రస్తుతానికి వేరే రాష్ట్రంగా ఉంచాలని కమిషన్ సూచించింది. పరీక్షల్లో ఈ అంశం చాలా ముఖ్యం.

ముఖ్య విషయాలు

  • నివేదికలో చర్చ: తెలంగాణ అంశంపై నివేదికలోని కొన్ని పేరాలు (సుమారు 382–389 పేరాలు) ప్రత్యేకంగా చర్చించాయి.
  • ప్రధాన సిఫార్సు:
    1. తెలంగాణ ప్రాంతాన్ని ప్రస్తుతానికి ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఉంచాలి. దాన్ని ‘హైదరాబాద్ రాష్ట్రం’ అని పిలవవచ్చు.
    2. సుమారు 1961లో జరిగే సాధారణ ఎన్నికల తర్వాత, కొత్త తెలంగాణ (హైదరాబాద్) శాసనసభ మూడింట రెండు వంతుల (2/3) మెజారిటీతో కోరితే ఆంధ్రతో విలీనం చేయవచ్చు.
  • కమిషన్ గుర్తించిన విశాలాంధ్ర ప్రయోజనాలు: కృష్ణా-గోదావరి నదీ జలాల సమగ్ర వినియోగం, ఆంధ్రకు శాశ్వత రాజధాని, ఒకే భాష మాట్లాడే ప్రజల ఐక్యత.
  • కమిషన్ గుర్తించిన తెలంగాణ భయాలు:
    1. విద్యలో వెనుకబాటు వల్ల ఉద్యోగాల్లో ఆంధ్ర ప్రాంత వారి ఆధిపత్యం.
    2. తెలంగాణ మిగులు ఆదాయం ఇతర ప్రాంతాలకు మళ్లిపోవడం.
    3. సాగునీటి ప్రాజెక్టుల్లో అన్యాయం.
  • కమిషన్ అభిప్రాయం:
    1. తెలంగాణ ప్రజాభిప్రాయం ఇంకా స్పష్టంగా విలీనానికి అనుకూలంగా లేదు
    2. అందుకే తొందరపడకూడదు.

సులభమైన ఉదాహరణ

ఇద్దరి పెళ్లి విషయంలో పెద్దలు “ఇప్పుడే వద్దు, కొన్నేళ్లు చూసి ఇద్దరూ ఇష్టపడితే చేద్దాం” అన్నట్లే – SRC “1961 ఎన్నికల తర్వాత 2/3 మెజారిటీతో కోరితే విలీనం” అని చెప్పింది.

Practice this topicNext: ప్రత్యేక తెలంగాణ వాదనలు – 1955-56 (Case for Separate Telangana)

4. ప్రత్యేక తెలంగాణ వాదనలు – 1955-56 (Case for Separate Telangana)

1955-56లో తెలంగాణ నాయకుల్లో ఒక వర్గం ఆంధ్రతో విలీనాన్ని వ్యతిరేకించి, తెలంగాణను వేరే రాష్ట్రంగా ఉంచాలని కోరింది. వారి ప్రధాన భయం – అభివృద్ధిలో ముందున్న ఆంధ్ర ప్రాంతం తెలంగాణను అణచివేస్తుందని.

ముఖ్య విషయాలు

  • ముఖ్య నాయకులు: కె.వి. రంగారెడ్డి, మర్రి చెన్నారెడ్డి వంటి కాంగ్రెస్ నేతలు విలీనాన్ని వ్యతిరేకించారు.
  • ప్రధాన వాదనలు:
    1. విద్య, ఉద్యోగాలు: ఆంగ్ల విద్యలో ఆంధ్ర ప్రాంతం ముందుంది; తెలంగాణ వారు ఉర్దూ మాధ్యమంలో చదివారు. విలీనమైతే ఉద్యోగాలు ఆంధ్ర వారికే దక్కుతాయి.
    2. మిగులు ఆదాయం: తెలంగాణకు మిగులు ఆదాయం (ముఖ్యంగా ఎక్సైజ్ ఆదాయం) ఉంది; ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఆర్థిక లోటులో ఉంది. విలీనమైతే తెలంగాణ ఆదాయం ఆంధ్ర అభివృద్ధికి వెళ్తుంది.
    3. సాగునీరు: కృష్ణా, గోదావరి జలాల్లో తెలంగాణకు న్యాయమైన వాటా దక్కదు.
    4. భిన్న చరిత్ర, సంస్కృతి: తెలంగాణ నిజాం పాలనలో, ఆంధ్ర బ్రిటిష్ పాలనలో వేర్వేరుగా అభివృద్ధి చెందాయి.
    5. భూముల కొనుగోలు: ఆంధ్ర నుండి వచ్చిన వారు తెలంగాణలో భూములు కొంటారని భయం.
  • SRC మద్దతు: ఈ భయాలను ఫజల్ అలీ కమిషన్ కూడా నివేదికలో ప్రస్తావించింది.
  • ఫలితం: ఈ భయాలను తొలగించడానికి తర్వాత ‘పెద్దమనుషుల ఒప్పందం’లో రక్షణలు పెట్టారు.
Practice this topicNext: విశాలాంధ్ర వాదనలు (Case for Visalandhra)

5. విశాలాంధ్ర వాదనలు (Case for Visalandhra)

తెలుగు మాట్లాడే ప్రజలందరూ ఒకే రాష్ట్రంలో ఉండాలనే ఆలోచనే ‘విశాలాంధ్ర’. ఆంధ్ర ప్రాంత నాయకులు, కమ్యూనిస్టులు, తెలంగాణలో కొందరు నేతలు దీనికి మద్దతు పలికారు.

ముఖ్య విషయాలు

  • విశాలాంధ్ర (Visalandhra): ఆంధ్ర రాష్ట్రం + తెలంగాణ కలిసి ఒకే తెలుగు రాష్ట్రం.
  • మద్దతుదారులు:
    1. ఆంధ్ర రాష్ట్ర నాయకులు (కాంగ్రెస్).
    2. కమ్యూనిస్టు పార్టీ – ‘విశాలాంధ్రలో ప్రజారాజ్యం’ నినాదం.
    3. తెలంగాణ కాంగ్రెస్‌లో ఒక వర్గం; ముఖ్యమంత్రి బూర్గుల రామకృష్ణారావు కాంగ్రెస్ అధిష్ఠానం నిర్ణయానికి అనుగుణంగా మద్దతు ఇచ్చారు.
  • ప్రధాన వాదనలు:
    1. ఒకే భాష: తెలుగు మాట్లాడేవారంతా ఒకే రాష్ట్రంలో ఉండాలి.
    2. నదీ జలాలు: కృష్ణా, గోదావరి నదులు రెండు ప్రాంతాల గుండా ప్రవహిస్తాయి; ఒకే రాష్ట్రమైతే సమగ్ర ప్రణాళిక సాధ్యం.
    3. రాజధాని: ఆంధ్ర రాష్ట్రానికి కర్నూలులో తాత్కాలిక వసతులు మాత్రమే ఉన్నాయి; హైదరాబాద్ శాశ్వత రాజధాని అవుతుంది.
    4. ఆర్థిక బలం: పెద్ద రాష్ట్రం ఆర్థికంగా, రాజకీయంగా బలంగా ఉంటుంది.
  • ఆంధ్ర శాసనసభ తీర్మానం: ఆంధ్ర శాసనసభ విశాలాంధ్రకు అనుకూలంగా తీర్మానం చేసింది.
  • హైదరాబాద్ శాసనసభ చర్చ:
    1. SRC నివేదికపై హైదరాబాద్ శాసనసభలో చర్చ జరిగింది
    2. సభ్యుల్లో అభిప్రాయాలు చీలిపోయాయి.

సులభమైన ఉదాహరణ

ఒకే కుటుంబంలోని రెండు శాఖలు వేర్వేరు ఊళ్లలో పెరిగినా, “మనమంతా ఒకే రక్తం, ఒకే ఇంట్లో ఉందాం” అనే భావనే విశాలాంధ్ర.

Practice this topicNext: విలీనంపై నెహ్రూ అభిప్రాయం, కేంద్ర నిర్ణయం (Nehru’s Views & Centre’s Decision)

6. విలీనంపై నెహ్రూ అభిప్రాయం, కేంద్ర నిర్ణయం (Nehru’s Views & Centre’s Decision)

SRC తెలంగాణను ప్రస్తుతానికి వేరుగా ఉంచాలని చెప్పినా, కేంద్ర ప్రభుత్వం, కాంగ్రెస్ అధిష్ఠానం చివరికి 1956లోనే విలీనానికి మొగ్గు చూపాయి. ఈ నిర్ణయంలో ప్రధానమంత్రి నెహ్రూ పాత్ర ముఖ్యం.

ముఖ్య విషయాలు

  • నెహ్రూ ప్రారంభ సందేహాలు:
    1. విలీనం విషయంలో నెహ్రూ మొదట్లో జాగ్రత్తగా ఉన్నారు
    2. తెలంగాణ ప్రజల భయాలను పట్టించుకోవాలని భావించారు.
  • కాంగ్రెస్ అధిష్ఠానం నిర్ణయం: ఆంధ్ర, తెలంగాణ నాయకుల చర్చల తర్వాత రక్షణలతో విలీనం చేయాలని నిర్ణయించారు.
  • ‘పెళ్లి – విడాకులు’ పోలిక: 1956లో నిజామాబాద్ సభలో నెహ్రూ ఈ విలీనాన్ని ఒక వివాహంతో పోల్చి, కుదరకపోతే విడిపోయే అవకాశం (విడాకులు) కూడా ఉంటుందని అన్నట్లు విస్తృతంగా ఉదహరిస్తారు.
  • పెద్దమనుషుల ఒప్పందం: 20 ఫిబ్రవరి 1956న ఢిల్లీలో ఇరు ప్రాంతాల నాయకుల మధ్య ఒప్పందం కుదిరింది.
  • రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 1956: పార్లమెంటు ఆమోదించిన ఈ చట్టం ప్రకారం 1 నవంబర్ 1956న ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడింది.
  • చట్టం ప్రకారం దేశంలో 14 రాష్ట్రాలు, 6 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు ఏర్పడ్డాయి.
  • 7వ రాజ్యాంగ సవరణ (1956) ఈ మార్పులకు రాజ్యాంగ రూపం ఇచ్చింది.
  • SRC సిఫార్సుకు భిన్నంగా: SRC చెప్పిన 1961 వరకు వేచి చూడటం, 2/3 మెజారిటీ షరతు అమలు కాలేదు. ఇదే తర్వాతి తెలంగాణ ఉద్యమాల్లో ఒక ముఖ్య వాదనగా మారింది.
Practice this topic