అసఫ్‌జాహీ వంశం – నిజాంలు (Nizams of Hyderabad)

అసఫ్‌జాహీ వంశం దక్కన్‌ను సుమారు రెండు శతాబ్దాల పాటు పాలించింది. ఈ వంశ స్థాపకుడు మొఘల్ సామ్రాజ్య సేనాని మీర్ కమరుద్దీన్ ఖాన్. ఆయన్నే నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అని పిలుస్తారు.

• అసలు పేరు: మీర్ కమరుద్దీన్ ఖాన్ (చిన్ ఖిలిచ్ ఖాన్ అనే బిరుదు కూడా ఉంది).
• వంశ స్థాపన: 1724లో. మొఘల్ చక్రవర్తి మహమ్మద్ షా ఆయనకు 'అసఫ్‌జా' బిరుదు ఇచ్చాడు. అందుకే వంశానికి 'అసఫ్‌జాహీ' అనే పేరు వచ్చింది.
• షకర్ ఖేడా యుద్ధం (1724): ముబారిజ్ ఖాన్‌ను ఓడించి నిజాం-ఉల్-ముల్క్ దక్కన్‌పై పట్టు సాధించాడు.
• నిజాం-ఉల్-ముల్క్ అంటే: 'దేశ పాలనా నిర్వాహకుడు' అని అర్థం. ఈ బిరుదు నుండే 'నిజాం' అనే పదం వచ్చింది.
• తొలి రాజధాని: ఔరంగాబాద్. తర్వాత హైదరాబాద్‌ను రాజధానిగా చేశారు.
• మరణం: 1748లో.

పరీక్షల్లో 'ఏ నిజాం తర్వాత ఎవరు?', 'ఏడవ నిజాం ఎవరు?' అనే ప్రశ్నలు తరచూ వస్తాయి. అందుకే వరుస క్రమాన్ని గుర్తుపెట్టుకోవాలి. అసఫ్‌జాహీ వంశంలో మొత్తం ఏడుగురు నిజాంలు పాలించారు.

• మొదటి నిజాం: నిజాం-ఉల్-ముల్క్ (అసఫ్‌జా I) – 1724–1748.
• రెండవ నిజాం: నిజాం అలీఖాన్ (అసఫ్‌జా II) – 1762–1803.
• మూడవ నిజాం: సికందర్ జా (అసఫ్‌జా III) – 1803–1829.
• నాల్గవ నిజాం: నాసిరుద్దౌలా (అసఫ్‌జా IV) – 1829–1857.
• ఐదవ నిజాం: అఫ్జలుద్దౌలా (అసఫ్‌జా V) – 1857–1869.
• ఆరవ నిజాం: మీర్ మహబూబ్ అలీఖాన్ (అసఫ్‌జా VI) – 1869–1911.
• ఏడవ (చివరి) నిజాం: మీర్ ఉస్మాన్ అలీఖాన్ (అసఫ్‌జా VII) – 1911–1948.

గమనిక

• నిజాం-ఉల్-ముల్క్ మరణం (1748) తర్వాత కొంతకాలం వారసత్వ పోరాటం జరిగింది. నాసిర్ జంగ్, ముజఫర్ జంగ్, సలాబత్ జంగ్ వంటివారు పాలించారు. వీరిని సాధారణంగా లెక్కలో పెట్టరు – పై ఏడుగురే 'నిజాంలు'గా ప్రసిద్ధి.
• ఏడవ నిజాం అయిన తర్వాత 1948లో హైదరాబాద్ సంస్థానం భారత్‌లో విలీనమైంది.

రెండవ నిజాం అయిన నిజాం అలీఖాన్ కాలంలోనే హైదరాబాద్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి దగ్గరైంది. ఆయన సుదీర్ఘ పాలనలో (1762–1803) అనేక ఒప్పందాలు జరిగాయి.

• రాజధాని మార్పు: 1763లో ఔరంగాబాద్ నుండి రాజధానిని హైదరాబాద్‌కు మార్చాడు.
• ఉత్తర సర్కార్లు: 1766లో జరిగిన ఒప్పందం ప్రకారం కంపెనీ ఉత్తర సర్కార్ల (Northern Circars) పై హక్కు పొందింది. దానికి బదులుగా నిజాంకు సైనిక సహాయం ఇస్తామని చెప్పింది.
• సైన్య సహకార ఒప్పందం (Subsidiary Alliance): గవర్నర్ జనరల్ వెల్లస్లీ ప్రవేశపెట్టిన ఈ పద్ధతిని 1798లో మొదట అంగీకరించిన భారత రాజు నిజాం అలీఖాన్.
• కంపెనీ సైన్యం నిజాం రాజ్యంలో ఉంటుంది
• దాని ఖర్చు నిజాం భరించాలి.
• నిజాం ఇతర యూరోపియన్లను (ఫ్రెంచ్) తన సేవలో ఉంచుకోకూడదు.
• 1800 ఒప్పందం: సైన్య ఖర్చుల కోసం నిజాం బళ్లారి, కడప, కర్నూలు, అనంతపురం ప్రాంతాలను కంపెనీకి ఇచ్చాడు. వీటినే 'దత్త మండలాలు (Ceded Districts)' అంటారు. ఇవే ఇప్పటి రాయలసీమ ప్రాంతం.

మూడు, నాలుగు, ఐదు నిజాంల కాలంలో హైదరాబాద్ ఆంగ్లేయుల ప్రభావంలో మరింత లోతుగా ఉంది. ఈ కాలంలో సికింద్రాబాద్ ఏర్పడింది, బెరార్ ప్రాంతంపై కంపెనీ పట్టు పెరిగింది.

• సికందర్ జా (మూడవ నిజాం, 1803–1829): ఆయన పేరు మీదనే సికింద్రాబాద్ నగరానికి ఆ పేరు వచ్చింది. బ్రిటిష్ సైన్య స్థావరం (Cantonment) ఇక్కడ ఏర్పడింది.
• నాసిరుద్దౌలా (నాల్గవ నిజాం, 1829–1857): ఈయన కాలంలో రాజ్యం ఆర్థికంగా చాలా ఇబ్బంది పడింది. కంపెనీకి అప్పులు పెరిగాయి.
• 1853లో కంపెనీతో జరిగిన ఒప్పందం ప్రకారం బెరార్ ప్రాంతాన్ని సైన్య ఖర్చులకు ఇచ్చేశారు. (లార్డ్ డల్హౌసీ కాలం)
• 1853లో సాలార్‌జంగ్ I దివాన్‌గా నియమితులయ్యారు.
• అఫ్జలుద్దౌలా (ఐదవ నిజాం, 1857–1869): 1857 సిపాయిల తిరుగుబాటు కాలంలో నిజాం ఆంగ్లేయులకు మద్దతు ఇచ్చాడు. అందుకే హైదరాబాద్ పెద్ద తిరుగుబాటుకు కేంద్రం కాలేదు.
• 1857లో హైదరాబాద్ రెసిడెన్సీపై జరిగిన దాడికి నాయకత్వం వహించినవారు తుర్రేబాజ్ ఖాన్, మౌల్వీ అల్లావుద్దీన్.
• నిజాం సేవలకు బహుమతిగా 1860లో రాయచూర్ దోఆబ్ ప్రాంతాన్ని ఆంగ్లేయులు తిరిగి ఇచ్చారు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా సికందర్ జా → సికింద్రాబాద్. నాసిరుద్దౌలా → బెరార్ ఒప్పందం (1853). అఫ్జలుద్దౌలా → 1857 తిరుగుబాటు.

మీర్ మహబూబ్ అలీఖాన్ 1869లో కేవలం మూడేళ్ల వయసులో నిజాం అయ్యాడు. పెద్దయ్యే వరకు సాలార్‌జంగ్ I పాలనను చూసుకున్నాడు. ఈయన కాలంలో హైదరాబాద్ ఆధునికంగా మారడం మొదలైంది.

• పాలన కాలం: 1869–1911. 1884లో పూర్తి అధికారాలు చేపట్టాడు.
• రైల్వే: 1874లో హైదరాబాద్–వాడి మార్గం ప్రారంభమైంది. దీన్ని నిజాం గ్యారంటీడ్ స్టేట్ రైల్వే (Nizam Guaranteed State Railway) అన్నారు.
• తపాలా: 1869లో సొంత తపాలా సేవ మొదలైంది.
• 1908 మూసీ వరదలు: మూసీ నది వరదలతో హైదరాబాద్‌లో వేలాది మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారు. వరద నివారణకు ఇంజినీర్ ఎం. విశ్వేశ్వరయ్య సలహా తీసుకున్నారు. ఫలితంగా తర్వాత ఉస్మాన్ సాగర్, హిమాయత్ సాగర్ జలాశయాలు వచ్చాయి.
• ప్రజల నమ్మకం: ప్రజలు ఈయన్ను అభిమానంగా చూశారు.
• మరణం: 1911లో. ఆయన కుమారుడు ఉస్మాన్ అలీఖాన్ ఏడవ నిజాం అయ్యాడు.

మీర్ ఉస్మాన్ అలీఖాన్ అసఫ్‌జాహీ వంశంలో చివరి పాలకుడు. సుదీర్ఘంగా 37 సంవత్సరాలు (1911–1948) పాలించాడు. ఆయన పాలనలో హైదరాబాద్ అత్యంత పెద్ద సంస్థానం, ఆధునిక విద్యా సంస్థల కేంద్రం అయింది.

• బిరుదు: 'హిజ్ ఎక్సాల్టెడ్ హైనెస్ (HEH)'. 'ఫెయిత్‌ఫుల్ ఆలీ ఆఫ్ బ్రిటిష్ గవర్నమెంట్' అనే గౌరవం బ్రిటిష్ వారు ఇచ్చారు.
• విద్య: 1918లో ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం స్థాపన. బోధనా మాధ్యమం ఉర్దూ.
• న్యాయం: 1919లో హైదరాబాద్ హైకోర్టు ఏర్పాటు.
• నిర్మాణాలు: ఉస్మాన్ సాగర్, హిమాయత్ సాగర్, నిజాం సాగర్, ఉస్మానియా ఆసుపత్రి, హైకోర్టు భవనం వంటివి ఈయన కాలంలోనే వచ్చాయి.
• విలీనం: స్వాతంత్ర్యం తర్వాత నిజాం స్వతంత్రంగా ఉండాలనుకున్నాడు. 1947 నవంబర్‌లో భారత్‌తో యథాతథ ఒప్పందం (Standstill Agreement) చేసుకున్నాడు. 1948 సెప్టెంబర్ 17న హైదరాబాద్ భారత్‌లో విలీనమైంది.
• రాజ్‌ప్రముఖ్: 1950–1956 మధ్య హైదరాబాద్ రాష్ట్రానికి రాజ్‌ప్రముఖ్‌గా కొనసాగాడు.