రక్త వర్గాలు & హార్మోన్లు (Blood Groups & Hormones)

రక్తం (Blood) ఒక ద్రవ సంయోజక కణజాలం (Connective tissue). ఇది శరీరమంతా ఆక్సిజన్, పోషకాలు, హార్మోన్లను చేరవేస్తుంది. వ్యర్థాలను తీసుకెళ్తుంది.

• రక్తం భాగాలు: ప్లాస్మా (సుమారు 55%) మరియు రక్త కణాలు (సుమారు 45%).
• ప్లాస్మా (Plasma): లేత పసుపు రంగు ద్రవం. ఇందులో 90% పైగా నీరు ఉంటుంది. ప్రొటీన్లు (ఆల్బుమిన్, గ్లోబులిన్, ఫైబ్రినోజెన్), హార్మోన్లు, లవణాలు ఉంటాయి.
• ఎర్ర రక్త కణాలు (RBC / Erythrocytes):
  1. హిమోగ్లోబిన్ (Haemoglobin) అనే ఇనుము కలిగిన ప్రొటీన్ వల్ల ఎర్రగా ఉంటాయి.
  2. ఆక్సిజన్ రవాణా చేస్తాయి.
  3. క్షీరదాల పరిపక్వ RBCలో కేంద్రకం ఉండదు.
  4. ఎముక మజ్జలో తయారవుతాయి. జీవిత కాలం సుమారు 120 రోజులు.
  5. పాడైన RBCలు ప్లీహం (Spleen) లో నాశనమవుతాయి, అందుకే దానిని 'RBC స్మశానం' అంటారు.
• తెల్ల రక్త కణాలు (WBC / Leucocytes): రోగనిరోధక శక్తిలో పాల్గొంటాయి. కేంద్రకం ఉంటుంది.
• రక్త ఫలకికలు (Platelets / Thrombocytes): రక్తం గడ్డకట్టడంలో సహాయపడతాయి. డెంగ్యూలో వీటి సంఖ్య తగ్గుతుంది.
• రక్తం గడ్డ కట్టడం: ఫైబ్రినోజెన్ ఫైబ్రిన్‌గా మారి గడ్డ ఏర్పడుతుంది. విటమిన్ K, కాల్షియం అవసరం.
• రక్త ప్రసరణ కనుగొన్నది: విలియం హార్వే (William Harvey).

రక్త వర్గాలను (Blood groups) 1901లో కార్ల్ లాండ్‌స్టీనర్ (Karl Landsteiner) కనుగొన్నాడు. ఈ కృషికి ఆయనకు 1930లో నోబెల్ బహుమతి వచ్చింది. ఆయన పుట్టినరోజు (జూన్ 14) ను ప్రపంచ రక్తదాతల దినోత్సవంగా జరుపుతారు.

• ABO వ్యవస్థ: ఎర్ర రక్త కణాల మీద ఉండే యాంటీజెన్ల ఆధారంగా A, B, AB, O అనే నాలుగు వర్గాలు.
• A వర్గం:
  1. A యాంటీజెన్
  2. ప్లాస్మాలో B యాంటీబాడీ.
• B వర్గం:
  1. B యాంటీజెన్
  2. ప్లాస్మాలో A యాంటీబాడీ.
• AB వర్గం:
  1. A, B రెండు యాంటీజెన్లు
  2. యాంటీబాడీలు ఉండవు.
• O వర్గం:
  1. యాంటీజెన్లు లేవు
  2. A, B రెండు యాంటీబాడీలు ఉంటాయి.
• సార్వత్రిక దాత (Universal donor): O నెగటివ్ (O−). RBC రూపంలో అందరికీ ఇవ్వవచ్చు.
• సార్వత్రిక గ్రహీత (Universal recipient): AB పాజిటివ్ (AB+). అన్ని వర్గాల నుంచి తీసుకోవచ్చు.
• రక్త మార్పిడి నియమం: యాంటీజెన్, యాంటీబాడీ కలిస్తే రక్తం గడ్డ కడుతుంది (Agglutination). అందుకే వర్గం సరిపోవాలి.
• వారసత్వం:
  1. రక్త వర్గం తల్లిదండ్రుల నుండి వస్తుంది. A, B వర్గాలు డామినెంట్
  2. O రిసెసివ్.
• అరుదైన వర్గం: 'బాంబే బ్లడ్ గ్రూప్' (hh) – చాలా అరుదు.

ABO వర్గంతో పాటు Rh కారకం (Rh factor) కూడా రక్తమార్పిడిలో ముఖ్యమైనది. ఇది కూడా ఎర్ర రక్త కణాలపై ఉండే ఒక యాంటీజెన్.

• Rh కారకం పేరు: రీసస్ కోతి (Rhesus monkey) లో మొదట కనుగొన్నారు. అందుకే Rh అంటారు.
• కనుగొన్నవారు: కార్ల్ లాండ్‌స్టీనర్, అలెగ్జాండర్ వీనర్ (1940).
• Rh పాజిటివ్ (Rh+): Rh యాంటీజెన్ ఉన్నవారు. జనాభాలో ఎక్కువ శాతం.
• Rh నెగటివ్ (Rh−): Rh యాంటీజెన్ లేనివారు.
• రక్త మార్పిడి: Rh− వ్యక్తికి Rh+ రక్తం ఎక్కిస్తే శరీరం యాంటీబాడీలను తయారు చేస్తుంది. రెండోసారి ఇస్తే ప్రమాదం.
• పిండ ఎరిత్రోబ్లాస్టోసిస్ (Erythroblastosis fetalis): తల్లి Rh−, పిండం Rh+ అయితే మొదటి కాన్పు సాధారణంగా సురక్షితం. తల్లిలో తయారైన యాంటీబాడీలు రెండో గర్భంలో పిండం రక్త కణాలను నాశనం చేయవచ్చు.
• నివారణ: మొదటి కాన్పు తర్వాత తల్లికి Anti-D ఇంజెక్షన్ ఇస్తారు.
• రక్త మార్పిడి సమయంలో: దాత, గ్రహీత ABO + Rh రెండూ సరిపోవాలి.
• రక్త నిల్వ: రక్త బ్యాంకులో రక్తాన్ని సుమారు 4°C వద్ద నిల్వ చేస్తారు.
• రక్తం గడ్డకట్టకుండా: సోడియం సిట్రేట్ లేదా హెపారిన్ కలుపుతారు.
• రక్తదానం: ఆరోగ్యవంతులైన పెద్దవారు దానం చేయవచ్చు. దానం చేసే ముందు హిమోగ్లోబిన్ పరీక్ష చేస్తారు.

గుండె (Heart) ఒక కండరాల అవయవం. ఇది రక్తాన్ని శరీరమంతా పంపు చేస్తుంది. రక్త ప్రసరణ వ్యవస్థపై ప్రశ్నలు పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• గుండె గదులు: నాలుగు – రెండు కర్ణికలు (Atria), రెండు జఠరికలు (Ventricles).
• గుండె కొట్టుకునే రేటు: విశ్రాంతి సమయంలో నిమిషానికి సుమారు 72 సార్లు.
• సహజ పేస్‌మేకర్: సైనో-ఏట్రియల్ నోడ్ (SA node).
• రక్తపోటు (Blood pressure): సాధారణంగా 120/80 mm Hg.
• 120 = సిస్టాలిక్ (గుండె కుంచించుకునేటప్పుడు)
• 80 = డయాస్టాలిక్ (గుండె విశ్రాంతి సమయంలో)
• కొలిచే పరికరం: స్ఫిగ్మోమానోమీటర్ (Sphygmomanometer).
• ధమనులు (Arteries): గుండె నుండి శరీరానికి రక్తం తీసుకెళ్తాయి (ఆక్సిజన్ ఉన్న రక్తం). ఒక్క పుల్మనరీ ధమని మాత్రం ఆక్సిజన్ తక్కువ రక్తాన్ని ఊపిరితిత్తులకు తీసుకెళ్తుంది.
• సిరలు (Veins): శరీరం నుండి గుండెకు రక్తం తెస్తాయి. ఒక్క పుల్మనరీ సిర మాత్రం ఆక్సిజన్ ఉన్న రక్తాన్ని ఊపిరితిత్తుల నుండి తెస్తుంది.
• అతి పెద్ద ధమని: బృహద్ధమని (Aorta).
• గుండె పరీక్ష: ECG (Electrocardiogram) – గుండె విద్యుత్ క్రియను నమోదు చేస్తుంది.
• స్టెతస్కోప్: కనుగొన్నది రెనే లేనెక్ (1816).
• గుండెపోటు (Heart attack): హృదయ ధమనులలో (Coronary arteries) అడ్డంకి వల్ల వస్తుంది.

హార్మోన్లు (Hormones) అనేవి రసాయన సందేశకులు. ఇవి నాళాలు లేని గ్రంథుల (Endocrine glands) నుండి నేరుగా రక్తంలోకి విడుదలవుతాయి. శరీర పెరుగుదల, జీవక్రియలను నియంత్రిస్తాయి.

• పిట్యూటరీ గ్రంథి (Pituitary): మెదడు అడుగున ఉంటుంది. 'మాస్టర్ గ్రంథి (Master gland)' అంటారు.
• పెరుగుదల హార్మోన్ (GH):
  1. లోపిస్తే మరుగుజ్జుతనం (Dwarfism)
  2. ఎక్కువైతే జైగాంటిజం.
• ప్రోలాక్టిన్: పాల ఉత్పత్తి.
• థైరాయిడ్ గ్రంథి (Thyroid): మెడలో ఉంటుంది. థైరాక్సిన్ తయారు చేస్తుంది. అయోడిన్ అవసరం.
• లోపం:
  1. గాయిటర్
  2. పిల్లల్లో క్రెటినిజం.
• పారాథైరాయిడ్: పారాథార్మోన్ – రక్తంలో కాల్షియం నియంత్రణ.
• క్లోమం (Pancreas): ఇన్సులిన్ (చక్కెర తగ్గిస్తుంది), గ్లూకగాన్ (చక్కెర పెంచుతుంది). లోపిస్తే మధుమేహం. ఇన్సులిన్‌ను 1921లో బాంటింగ్, బెస్ట్ కనుగొన్నారు.
• అడ్రినల్ గ్రంథి (Adrenal): మూత్రపిండాల పైన ఉంటుంది. అడ్రినలిన్ – 'పోరాటం లేదా పలాయనం (Fight or flight)' హార్మోన్ – అత్యవసర సమయంలో విడుదలవుతుంది.
• పీనియల్ గ్రంథి (Pineal): మెలటోనిన్ – నిద్ర, మేల్కొనే చక్రం.
• థైమస్: T కణాల పరిపక్వత.
• అండాశయం (Ovary): ఈస్ట్రోజెన్, ప్రొజెస్టెరాన్.
• వృషణాలు (Testes): టెస్టోస్టెరాన్.
• ఎక్సోక్రైన్ గ్రంథులు: నాళాలు ఉండేవి (లాలాజల, స్వేద గ్రంథులు). క్లోమం ఎక్సోక్రైన్ కూడా, ఎండోక్రైన్ కూడా (మిశ్రమ గ్రంథి).

హార్మోన్లు ఎక్కువైనా, తక్కువైనా వ్యాధులు వస్తాయి. ఏ హార్మోన్ లోపం వల్ల ఏ వ్యాధి వస్తుందో గుర్తుపెట్టుకోవడం పరీక్షలకు ముఖ్యం. మొక్కలకు కూడా హార్మోన్లు ఉంటాయి.

• థైరాక్సిన్:
  1. లోపం: పెద్దల్లో మిక్సెడిమా, పిల్లల్లో క్రెటినిజం, అయోడిన్ లోపం వల్ల గాయిటర్.
  2. అధికం: గ్రేవ్స్ వ్యాధి (హైపర్ థైరాయిడిజం); కళ్లు ముందుకు పొడుచుకు వస్తాయి.
• ఇన్సులిన్: లోపం – మధుమేహం (Diabetes mellitus).
• ADH (యాంటీ-డైయూరెటిక్ హార్మోన్ / వాసోప్రెసిన్): లోపం – డయాబెటిస్ ఇన్‌సిపిడస్ (అధికంగా మూత్రం).
• పెరుగుదల హార్మోన్ (GH):
  1. పిల్లల్లో లోపం – మరుగుజ్జుతనం
  2. ఎక్కువైతే – భీమాకారం (Gigantism).
• ఆక్సిటోసిన్ (Oxytocin): ప్రసవ సమయంలో గర్భాశయ సంకోచాలు, పాలు విడుదల. 'ప్రేమ హార్మోన్' అని కూడా అంటారు.
• ప్రొలాక్టిన్: పాల ఉత్పత్తి.
• అడ్రినల్ కార్టెక్స్: కార్టిసోల్ (ఒత్తిడి హార్మోన్).
• అడిసన్ వ్యాధి: అడ్రినల్ కార్టెక్స్ హార్మోన్ల లోపం.
• కుషింగ్ సిండ్రోమ్: కార్టిసోల్ ఎక్కువ.
• మొక్కల హార్మోన్లు:
  1. ఆక్సిన్ (Auxin): పెరుగుదల.
  2. జిబ్బరెల్లిన్ (Gibberellin): కాండం పొడవు పెరుగుదల.
  3. సైటోకైనిన్ (Cytokinin): కణ విభజన.
  4. ఇథిలీన్ (Ethylene): పండ్లు పక్వం చెందడం; వాయు రూపంలో ఉంటుంది.
  5. అబ్సిసిక్ ఆమ్లం (ABA): పెరుగుదల నిరోధం, ఆకులు రాలడం.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా థైరాక్సిన్ తక్కువ – క్రెటినిజం; ఇన్సులిన్ తక్కువ – షుగర్; ADH తక్కువ – తరచూ మూత్రం.