భారత అణు కార్యక్రమం (Nuclear Programme)

భారత అణు కార్యక్రమ పితామహుడు డా. హోమీ జహంగీర్ భాభా. ఆయన నాయకత్వంలో అణుశక్తిని శాంతియుత ప్రయోజనాల కోసం ఉపయోగించే సంస్థలు ఏర్పడ్డాయి.

• టాటా ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఫండమెంటల్ రీసెర్చ్ (TIFR): 1945లో ముంబైలో భాభా స్థాపించారు.
• అణుశక్తి కమిషన్ (AEC): 1948 ఆగస్టు 10న ఏర్పడింది.
• అణుశక్తి విభాగం (DAE):
  1. 1954లో ఏర్పడింది
  2. ప్రధానమంత్రి ప్రత్యక్ష బాధ్యతలో ఉంటుంది.
• BARC – భాభా అణు పరిశోధన కేంద్రం: ట్రాంబే, ముంబై. మొదట 'అణుశక్తి స్థాపన ట్రాంబే (AEET)' గా 1954లో ఏర్పడింది. భాభా మరణం (1966) తర్వాత 1967లో BARC గా పేరు మార్చారు.
• IGCAR – ఇందిరా గాంధీ పరమాణు పరిశోధన కేంద్రం: కల్పాక్కం (తమిళనాడు), 1971లో ప్రారంభం. ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్ల పరిశోధన.
• ఇతర సంస్థలు: RRCAT (ఇండోర్), VECC (కోల్‌కతా).
• NPCIL:
  1. న్యూక్లియర్ పవర్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా లిమిటెడ్ – 1987లో ఏర్పడింది
  2. అణు విద్యుత్ కేంద్రాలను నిర్వహిస్తుంది.
• AERB: అణుశక్తి నియంత్రణ మండలి – 1983.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 1945 – TIFR; 1948 – AEC; 1954 – DAE & AEET; 1967 – BARC; 1971 – IGCAR. ఈ క్రమం పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

భారత్‌లో యురేనియం తక్కువగా ఉంది కానీ థోరియం చాలా ఎక్కువ. అందుకే భాభా 1954లో థోరియంను చివరికి ఉపయోగించుకునేలా మూడు దశల పథకాన్ని రూపొందించారు.

• మొదటి దశ – PHWR: ప్రెషరైజ్డ్ హెవీ వాటర్ రియాక్టర్లు.
• ఇంధనం: సహజ యురేనియం
• మోడరేటర్/శీతలీకరణం: భారజలం (Heavy Water)
• ఉప ఉత్పత్తి: ప్లూటోనియం-239
• రెండో దశ – ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్లు (FBR): మొదటి దశలో వచ్చిన ప్లూటోనియంతో నడుస్తాయి. యురేనియం-238 ని ప్లూటోనియంగా మారుస్తూ వాడిన ఇంధనం కంటే ఎక్కువ ఇంధనాన్ని ఉత్పత్తి చేస్తాయి.
• ప్రోటోటైప్ ఫాస్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్ (PFBR): కల్పాక్కం, భవిని (BHAVINI) సంస్థ నిర్మాణం
• మూడో దశ – థోరియం ఆధారిత రియాక్టర్లు: థోరియం-232 నుండి యురేనియం-233 తయారు చేసి వాడతారు. అడ్వాన్స్‌డ్ హెవీ వాటర్ రియాక్టర్ (AHWR) ఈ దశకు సంబంధించింది.
• థోరియం నిల్వలు: కేరళ, తమిళనాడు, ఒడిశా తీరాల్లోని మోనజైట్ ఇసుకలో పుష్కలంగా ఉన్నాయి.
• భవిని (BHAVINI): భారతీయ నాభికీయ విద్యుత్ నిగమ్ లిమిటెడ్ – ఫాస్ట్ రియాక్టర్ల నిర్మాణం కోసం ఏర్పడిన సంస్థ.

పరిశోధన కోసం నిర్మించిన అణు రియాక్టర్లు విద్యుత్తు తయారు చేయవు. అవి న్యూట్రాన్లు, రేడియో ఐసోటోపులు, పరిశోధనల కోసం వాడతారు. ఇవన్నీ ప్రధానంగా ట్రాంబేలో ఉన్నాయి.

• అప్సర (Apsara): ఆసియాలో మొదటి పరిశోధన రియాక్టర్. 1956 ఆగస్టు 4న క్రిటికాలిటీ సాధించింది. ఈ రియాక్టర్ ఈత కొలను (swimming pool) రకం.
• సైరస్ (CIRUS): 1960. కెనడా సహకారంతో నిర్మించారు (అమెరికా భారజలం సరఫరా చేసింది). తర్వాత పనిని ఆపేశారు.
• జెర్లీనా (ZERLINA): 1961 – శూన్య శక్తి రియాక్టర్.
• ధ్రువ (Dhruva): 1985 – పూర్తిగా స్వదేశీ రూపకల్పనతో నిర్మించిన భారీ పరిశోధన రియాక్టర్. ఇందులో సహజ యురేనియం, భారజలం ఉపయోగిస్తారు.
• పూర్ణిమ (Purnima): ప్లూటోనియం ఇంధన రియాక్టర్ (1972).
• కామినీ (KAMINI): కల్పాక్కంలో ఉన్న యురేనియం-233 ఇంధన పరిశోధన రియాక్టర్ – ప్రపంచంలో ఈ రకం ప్రత్యేకమైనది.
• ఉపయోగాలు: వైద్యంలో రేడియో ఐసోటోపుల తయారీ, వ్యవసాయం, పరిశ్రమల పరిశోధనలు.
• రేడియో ఐసోటోపులు: క్యాన్సర్ చికిత్స (కోబాల్ట్-60), థైరాయిడ్ చికిత్స (అయోడిన్-131) వంటి వాటి తయారీ BARC లో జరుగుతుంది.

భారత్‌లో అణు విద్యుత్ కేంద్రాలను NPCIL నిర్వహిస్తుంది. ఏ కేంద్రం ఏ రాష్ట్రంలో ఉందో పరీక్షల్లో జతపరచమని అడుగుతారు.

• తారాపూర్ (మహారాష్ట్ర): భారత మొదటి అణు విద్యుత్ కేంద్రం – 1969. అమెరికా సహకారంతో, బాయిలింగ్ వాటర్ రియాక్టర్ (BWR) రకం.
• రావత్‌భాట (రాజస్థాన్, RAPS): కెనడా సహకారంతో – CANDU రకం.
• కల్పాక్కం (తమిళనాడు, MAPS): మద్రాస్ అణు విద్యుత్ కేంద్రం.
• నరోరా (ఉత్తరప్రదేశ్), కాక్రాపార్ (గుజరాత్), కైగా (కర్ణాటక).
• కూడంకుళం (తమిళనాడు):
  1. రష్యా సహకారంతో VVER-1000 రియాక్టర్లు – భారత అతిపెద్ద అణు విద్యుత్ కేంద్రం (సామర్థ్యం ప్రకారం)
  2. మొదటి యూనిట్ 2013లో గ్రిడ్‌కు అనుసంధానం.
• నిర్వహణ:
  1. అన్ని పౌర అణు విద్యుత్ కేంద్రాలను NPCIL నిర్వహిస్తుంది
  2. ఇది అణుశక్తి విభాగం (DAE) కింద ఉంది.
• ప్రతిపాదిత కేంద్రాలు:
  1. జైతాపూర్ (మహారాష్ట్ర) – ఫ్రాన్స్ సహకారంతో
  2. కొవ్వాడ (శ్రీకాకుళం జిల్లా, ఆంధ్రప్రదేశ్) – అమెరికా సహకారంతో ప్రతిపాదన
  3. మిఠీ విర్డీ (గుజరాత్)

అణు రియాక్టర్లకు ఇంధనం యురేనియం. దీన్ని గనుల నుండి తవ్వి శుద్ధి చేసి ఇంధన కట్టలుగా తయారు చేస్తారు. తెలుగు రాష్ట్రాలు ఈ రంగంలో ముఖ్య పాత్ర పోషిస్తున్నాయి.

• యురేనియం కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా (UCIL):
  1. 1967లో ఏర్పడింది
  2. జాదుగూడ (ఝార్ఖండ్) లో భారత మొదటి యురేనియం గని.
• తుమ్మలపల్లి (కడప జిల్లా, ఆంధ్రప్రదేశ్): భారత్‌లోనే అత్యంత పెద్ద యురేనియం నిక్షేపాల్లో ఒకటి.
• లంబాపూర్–పెద్దగట్టు (నల్గొండ జిల్లా, తెలంగాణ): యురేనియం నిక్షేపాలు.
• న్యూక్లియర్ ఫ్యూయెల్ కాంప్లెక్స్ (NFC):
  1. హైదరాబాద్. 1971లో ఏర్పడింది
  2. అణు ఇంధన కట్టలు, జిర్కోనియం ఉత్పత్తులు తయారు చేస్తుంది.
• ECIL (ఎలక్ట్రానిక్స్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా): హైదరాబాద్ (1967) – అణు రంగానికి ఎలక్ట్రానిక్స్ సరఫరా.
• భారజల కేంద్రాలు: భారజల మండలి (Heavy Water Board) ఆధ్వర్యంలో నంగల్ (పంజాబ్, మొదటిది), కోటా, బరోడా, తూత్తుకుడి, తాల్చేర్, తాల్, మణుగూరు (భద్రాద్రి కొత్తగూడెం జిల్లా, తెలంగాణ).
• భారజలం (D₂O):
  1. సాధారణ నీటిలోని హైడ్రోజన్ స్థానంలో డ్యూటెరియం ఉండే నీరు
  2. న్యూట్రాన్లను నెమ్మది చేసే 'మోడరేటర్'గా పనిచేస్తుంది.

భారత్ రెండు విడతలుగా అణు పరీక్షలు నిర్వహించింది. రెండూ రాజస్థాన్ లోని పోఖ్రాన్ ఫైరింగ్ రేంజ్ లోనే జరిగాయి. తేదీలు, ప్రధానమంత్రుల పేర్లు తరచూ అడుగుతారు.

• పోఖ్రాన్-I (1974):
  1. తేదీ: 1974 మే 18
  2. సంకేత నామం: 'స్మైలింగ్ బుద్ధ (Smiling Buddha)'
  3. ప్రధానమంత్రి: ఇందిరా గాంధీ
  4. భారత్ దీన్ని 'శాంతియుత అణు విస్ఫోటనం (Peaceful Nuclear Explosion)' అని పిలిచింది.
  5. ఫలితం: ఈ పరీక్ష తర్వాతే 1974లో న్యూక్లియర్ సప్లయర్స్ గ్రూప్ (NSG) ఏర్పడింది.
• పోఖ్రాన్-II (1998):
  1. తేదీలు: 1998 మే 11 మరియు 13
  2. సంకేత నామం: 'ఆపరేషన్ శక్తి (Operation Shakti)'
  3. ప్రధానమంత్రి: అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి
  4. మొత్తం ఐదు పరీక్షలు (మే 11న మూడు, మే 13న రెండు) – అందులో ఒకటి థర్మోన్యూక్లియర్ (ఫ్యూజన్) పరికరమని భారత్ ప్రకటించింది.
  5. ఫలితంగా భారత్ అణ్వస్త్ర దేశంగా ప్రకటించుకుంది; అమెరికా సహా అనేక దేశాలు ఆంక్షలు విధించాయి.
• జాతీయ సాంకేతిక దినోత్సవం: ప్రతి సంవత్సరం మే 11 (1998 పోఖ్రాన్-II గుర్తుగా).
• పరీక్ష వెనుక శాస్త్రవేత్తలు: 1998 పరీక్షల్లో డా. అబ్దుల్ కలాం (DRDO అధిపతి), డా. ఆర్. చిదంబరం (అణుశక్తి కమిషన్ ఛైర్మన్) కీలక పాత్ర పోషించారు.

భారత అణు విధానం చాలా స్పష్టం – అణ్వస్త్రాలు దాడి కోసం కాదు, నిరోధం (deterrence) కోసమే. ఈ సిద్ధాంతం 2003లో అధికారికంగా ప్రకటించారు.

• ముసాయిదా: 1999లో జాతీయ భద్రతా సలహా మండలి ముసాయిదా విడుదల చేసింది.
• అధికారిక సిద్ధాంతం: 2003 జనవరి – భద్రతా వ్యవహారాల కేబినెట్ కమిటీ ఆమోదం.
• ప్రధాన సూత్రాలు:
  1. మొదట ఉపయోగించం (No First Use – NFU)
  2. విశ్వసనీయమైన కనీస నిరోధం (Credible Minimum Deterrence)
  3. అణ్వస్త్ర రహిత దేశాలపై అణు దాడి చేయం
  4. మొదట అణు దాడి జరిగితే భారీ ప్రతీకార దాడి (Massive Retaliation)
• అణు కమాండ్ అథారిటీ (NCA):
  1. అణ్వస్త్ర ప్రయోగ నిర్ణయం తీసుకునే వ్యవస్థ. ప్రధానమంత్రి నాయకత్వంలోని రాజకీయ మండలి నిర్ణయిస్తుంది
  2. కార్యనిర్వాహక మండలికి జాతీయ భద్రతా సలహాదారు అధిపతి.
• వ్యూహాత్మక దళాల కమాండ్ (SFC): 2003లో ఏర్పడింది. అణ్వస్త్రాలను నిర్వహిస్తుంది.
• అణు త్రికోణం (Nuclear Triad): భూమి (అగ్ని, పృథ్వి), గగనం (యుద్ధ విమానాలు), సముద్రం (INS అరిహంత్, INS అరిఘాత్) నుండి అణ్వస్త్ర ప్రయోగ సామర్థ్యం.

అంతర్జాతీయ అణు ఒప్పందాలపై భారత్ వైఖరి, ఇండో-యుఎస్ అణు ఒప్పందం పరీక్షల్లో ముఖ్యమైన అంశాలు.

• NPT – అణు వ్యాప్తి నిరోధక ఒప్పందం (1968): అమల్లోకి వచ్చింది 1970. భారత్ సంతకం చేయలేదు – ఎందుకంటే ఇది 1967 కు ముందు అణ్వస్త్రాలు పరీక్షించిన దేశాలకు మాత్రమే అణ్వస్త్ర హోదా ఇస్తుందని, వివక్షాపూరితమని భారత్ భావిస్తోంది.
• CTBT – సమగ్ర అణు పరీక్షల నిషేధ ఒప్పందం (1996): భారత్ సంతకం చేయలేదు.
• IAEA:
  1. అంతర్జాతీయ పరమాణు శక్తి సంస్థ – ప్రధాన కార్యాలయం వియన్నా (ఆస్ట్రియా)
  2. 1957లో ఏర్పడింది.
• భారత్–అమెరికా పౌర అణు ఒప్పందం:
  1. 2005 జూలైలో ప్రధాని మన్మోహన్ సింగ్, అధ్యక్షుడు జార్జ్ బుష్ ప్రకటన
  2. '123 ఒప్పందం' పై సంతకాలు: 2008 అక్టోబర్
  3. NSG మినహాయింపు (waiver): 2008 సెప్టెంబర్
  4. ఫలితం: భారత్‌కు పౌర అణు వ్యాపారానికి అంతర్జాతీయ అనుమతి.
• పౌర అణు నష్ట బాధ్యత చట్టం (Civil Liability for Nuclear Damage Act): 2010.
• అణు శక్తి చట్టం: 1962.
• NSG (న్యూక్లియర్ సప్లయర్స్ గ్రూప్): భారత్ సభ్యత్వం కోసం ప్రయత్నిస్తోంది కానీ ఇంకా సభ్యత్వం లేదు.