SC, ST రక్షణ చట్టాలు (SC/ST Protection Laws)

రాజ్యాంగం SC, ST లకు సామాజిక, ఆర్థిక, విద్యా, రాజకీయ రక్షణలు ఇస్తుంది. ఈ రక్షణలన్నీ ఒకే చోట గుర్తుపెట్టుకోవడం పరీక్షలకు ఉపయోగం.

• సామాజిక రక్షణలు:
  1. ఆర్టికల్ 15(2): దుకాణాలు, హోటళ్లు, బావులు, రోడ్ల వినియోగంలో వివక్ష నిషేధం
  2. ఆర్టికల్ 17: అంటరానితనం రద్దు
  3. ఆర్టికల్ 23: మానవ అక్రమ రవాణా, బలవంతపు చాకిరీ నిషేధం
  4. ఆర్టికల్ 25(2)(b): హిందూ ప్రజా ఆలయాల్లో అందరికీ ప్రవేశం
• ఆర్థిక, విద్యా రక్షణలు:
  1. ఆర్టికల్ 46: ఆదేశిక సూత్రం – SC, ST విద్యా, ఆర్థిక ప్రయోజనాలు
  2. ఆర్టికల్ 275(1): గిరిజన సంక్షేమ గ్రాంట్లు
• రాజకీయ, ఉద్యోగ రక్షణలు:
  1. ఆర్టికల్ 330, 332: లోక్‌సభ, శాసనసభల్లో రిజర్వ్డ్ సీట్లు
  2. ఆర్టికల్ 243D, 243T: స్థానిక సంస్థల్లో రిజర్వేషన్
  3. ఆర్టికల్ 16(4), 16(4A), 335: ఉద్యోగాలు, పదోన్నతులు
• ప్రత్యేక అధికారాలు:
  1. ఆర్టికల్ 338: జాతీయ SC కమిషన్
  2. ఆర్టికల్ 338A: జాతీయ ST కమిషన్ (89వ సవరణ 2003 ద్వారా వేరుపరిచారు)
  3. ఆర్టికల్ 341, 342: SC, ST జాబితాలు
  4. ఐదో, ఆరో షెడ్యూల్: ఆర్టికల్ 244 – గిరిజన ప్రాంతాల పాలన
• జాతీయ ఎస్సీ కమిషన్ చరిత్ర:
  1. మొదట ప్రత్యేక అధికారి (Special Officer) – తర్వాత 65వ సవరణ (1990)తో కమిషన్
  2. 89వ సవరణ (2003)తో రెండు కమిషన్లుగా విభజన.

అంటరానితనాన్ని నేరంగా ప్రకటిస్తూ రాజ్యాంగం ఆర్టికల్ 17 ద్వారా నిషేధించింది. దానికి శిక్షలు చేర్చే చట్టమే పౌర హక్కుల రక్షణ చట్టం (Protection of Civil Rights Act, PCR Act).

• మూల చట్టం: అంటరానితనం (నేరాలు) చట్టం 1955 (Untouchability Offences Act) – 1955 జూన్ 1 నుండి అమలు.
• పేరు మార్పు:
  1. 1976లో సవరించి 'పౌర హక్కుల రక్షణ చట్టం (PCR Act)' అని పేరు పెట్టారు
  2. శిక్షలు కఠినతరం.
• నేరాలు:
  1. అంటరానితనం ఆధారంగా ఆలయ ప్రవేశం, ప్రజా బావులు, హోటళ్లు, దుకాణాల వినియోగం నిరాకరించడం
  2. ఆసుపత్రి, విద్యా సంస్థల్లో ప్రవేశం నిరాకరించడం
  3. ఏదైనా వృత్తి, వ్యాపారంలో అడ్డంకులు
  4. అంటరానితనం ప్రచారం చేయడం లేదా సమర్థించడం
• సంబంధిత ఇతర చట్టాలు:
  1. బంధిత కార్మిక వ్యవస్థ (రద్దు) చట్టం 1976 (Bonded Labour System Abolition Act)
  2. బాల కార్మిక నిషేధ చట్టం 1986
  3. మాన్యువల్ స్కావెంజర్ల ఉపాధి నిషేధ, పునరావాస చట్టం 2013
  4. జాతీయ సఫాయి కర్మచారి కమిషన్ – 1993 చట్టం ద్వారా ఏర్పాటు

SC, ST లపై జరిగే అత్యాచారాలను అరికట్టడానికి 1989లో తెచ్చిన ప్రత్యేక చట్టం ఇది. దీన్ని 'అట్రాసిటీ చట్టం' అని కూడా అంటారు.

అసలు పేరు: షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగల (అత్యాచారాల నిరోధక) చట్టం, 1989 (SC/ST Prevention of Atrocities Act, 1989).

• అమలు:
  1. 1990 జనవరి 30 నుండి
  2. 1995లో నిబంధనలు (Rules).
• ముఖ్య లక్షణాలు:
  1. SC, ST కాని వ్యక్తులు SC, ST లపై చేసే నిర్దిష్ట నేరాలకు శిక్ష (ఉదా: అవమానించడం, బలవంతంగా మానవ మలం తినిపించడం, ఊరేగించడం, సామాజిక బహిష్కరణ, భూమి ఆక్రమణ)
  2. ప్రత్యేక న్యాయస్థానాలు (Special Courts), ప్రత్యేక పబ్లిక్ ప్రాసిక్యూటర్లు
  3. బాధితులకు నష్టపరిహారం, పునరావాసం
  4. ముందస్తు బెయిల్ (Anticipatory Bail) పై పరిమితులు
• 2015 సవరణ చట్టం (2016 జనవరి 26 నుండి అమలు):
• కొత్త నేరాలు: తల గొరిగించడం, చెప్పుల దండ వేయడం, ఆలయ ప్రవేశం అడ్డుకోవడం, దేవదాసీ వ్యవస్థలో చేర్చడం, చేతితో మలం ఎత్తించడం మొదలైనవి
• ప్రత్యేక, ప్రత్యేక-ప్రత్యేక (Exclusive Special) న్యాయస్థానాలు
• బాధితులు, సాక్షుల హక్కులు
• 2018 సుప్రీంకోర్టు తీర్పు: సుభాష్ కాశీనాథ్ మహాజన్ కేసు (2018 మార్చి 20) – అరెస్టుకు ముందు ప్రాథమిక విచారణ, ముందస్తు బెయిల్ అనుమతించింది. దీనిపై దేశవ్యాప్తంగా నిరసనలు (2018 ఏప్రిల్ 2న భారత్ బంద్).
• 2018 సవరణ చట్టం:
  1. సెక్షన్ 18A చేర్చి, ముందస్తు బెయిల్ నిషేధాన్ని పునరుద్ధరించారు
  2. 2020లో సుప్రీంకోర్టు దీన్ని సమర్థించింది.

గిరిజనుల భూమి, అడవి, స్వయంపాలన హక్కులను కాపాడటానికి ప్రత్యేక చట్టాలు ఉన్నాయి. పరీక్షల్లో సంవత్సరం, చట్టం పేరు, ముఖ్య నిబంధన అడుగుతారు.

• ఐదో షెడ్యూల్ (ఆర్టికల్ 244(1)):
  1. అస్సాం, మేఘాలయ, త్రిపుర, మిజోరం కాకుండా ఇతర రాష్ట్రాల షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలు
  2. గవర్నర్‌కు ప్రత్యేక అధికారాలు
  3. గిరిజన సలహా మండలి.
• ఆరో షెడ్యూల్ (ఆర్టికల్ 244(2)): అస్సాం, మేఘాలయ, త్రిపుర, మిజోరం – స్వయంప్రతిపత్తి జిల్లా, ప్రాంతీయ మండళ్లు.
• LTR 1/70 (ఆంధ్రప్రదేశ్ షెడ్యూల్డ్ ప్రాంత భూ బదిలీ నియంత్రణ చట్టం, 1970): షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల్లో గిరిజనుల భూమిని గిరిజనేతరులకు బదిలీ చేయడంపై నిషేధం (1959 నియంత్రణ ఆధారంగా).
• సమత తీర్పు (1997): ఆంధ్రప్రదేశ్ వర్సెస్ సమత – షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాల్లో ప్రభుత్వ భూమి లేదా గిరిజన భూమిని గిరిజనేతర కంపెనీలకు గనుల లీజుకు ఇవ్వరాదని.
• PESA చట్టం 1996 (Panchayats Extension to Scheduled Areas Act):
  1. 1996 డిసెంబర్ 24
  2. గ్రామసభకు సహజ వనరులు, భూ బదిలీ, చిన్న అటవీ ఉత్పత్తులు, మద్యం, గ్రామ మార్కెట్లపై అధికారాలు
  3. భూరియా కమిటీ (1995) సిఫార్సులు ఆధారం.
• అటవీ హక్కుల చట్టం 2006 (FRA) – పూర్తి పేరు: షెడ్యూల్డ్ తెగలు, ఇతర సంప్రదాయ అటవీ నివాసుల (అటవీ హక్కుల గుర్తింపు) చట్టం:
• 2008 జనవరి 1 నుండి అమలు
• వ్యక్తిగత హక్కులు (4 హెక్టార్ల వరకు సాగు భూమి), సామూహిక హక్కులు (చిన్న అటవీ ఉత్పత్తులు, నీటి వనరులు)
• గ్రామసభ ద్వారా గుర్తింపు
• ఛోటానాగపూర్ కౌలు చట్టం 1908, సంతాల్ పరగణాల కౌలు చట్టం: గిరిజన భూమి రక్షణ.

రాజ్యాంగ, చట్టపరమైన రక్షణలతో పాటు, SC, ST ల అభివృద్ధికి ప్రత్యేక సంస్థలు, పథకాలు ఉన్నాయి. పరీక్షల్లో వీటి పేర్లు, ప్రారంభ సంవత్సరాలు అడుగుతారు.

• జాతీయ కమిషన్లు:
  1. జాతీయ SC కమిషన్ (NCSC) – ఆర్టికల్ 338
  2. జాతీయ ST కమిషన్ (NCST) – ఆర్టికల్ 338A; 2004లో ఏర్పాటు
  3. జాతీయ సఫాయి కర్మచారి కమిషన్ – 1993 చట్టం
• మంత్రిత్వ శాఖలు:
  1. సామాజిక న్యాయం, సాధికారత (SC కోసం)
  2. గిరిజన వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ (1999).
• ప్రణాళికలు:
  1. ఎస్సీ ఉపప్రణాళిక (Scheduled Caste Sub-Plan) – 1979–80
  2. గిరిజన ఉపప్రణాళిక (Tribal Sub-Plan) – 1974–75 (ఐదో పంచవర్ష ప్రణాళిక)
  3. ITDA (సమీకృత గిరిజన అభివృద్ధి సంస్థ) – 1975–76
• ముఖ్య పథకాలు:
  1. పోస్ట్ మెట్రిక్ స్కాలర్‌షిప్ (SC, ST)
  2. ఏకలవ్య మోడల్ రెసిడెన్షియల్ స్కూల్స్ (EMRS) – 1997–98 నుండి
  3. ప్రధాన మంత్రి జన్‌మన్ (PM-JANMAN) – 2023 నవంబర్; ప్రత్యేకంగా బలహీన గిరిజన సమూహాలు (PVTGs) కోసం
  4. స్టాండ్ అప్ ఇండియా (2016) – SC, ST, మహిళా వ్యవస్థాపకులకు బ్యాంకు రుణాలు
  5. TRIFED (1987) – గిరిజన ఉత్పత్తుల మార్కెటింగ్
• తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో:
  1. SC, ST సంక్షేమ గురుకుల విద్యా సంస్థలు, ఐటీడీఏలు (ఉదా: భద్రాచలం, ఉట్నూరు, ఏటూరునాగారం – తెలంగాణ
  2. పార్వతీపురం, రంపచోడవరం, సీతంపేట – ఆంధ్రప్రదేశ్).
• ST ఎంపిక ప్రమాణాలు (లోకూర్ కమిటీ 1965): ఆదిమ లక్షణాలు, ప్రత్యేక సంస్కృతి, భౌగోళిక ఒంటరితనం, ఇతరులతో కలవడానికి సంకోచం, వెనుకబాటుతనం.

SC వర్గాలు ఎక్కువగా అపరిశుభ్ర పనులు, బంధిత చాకిరీ వంటి దోపిడీ రూపాలకు గురవుతున్నాయి. వీటిని నిషేధించడానికి ప్రత్యేక చట్టాలు ఉన్నాయి.

• మాన్యువల్ స్కావెంజింగ్ (Manual Scavenging): చేతులతో మానవ మలాన్ని తొలగించడం, శుభ్రం చేయడం, డ్రైనేజీ/సెప్టిక్ ట్యాంకులు శుభ్రం చేయడం.
• మాన్యువల్ స్కావెంజర్ల నియామకం, పొడి మరుగుదొడ్ల నిర్మాణ (నిషేధ) చట్టం 1993
• మాన్యువల్ స్కావెంజర్లుగా ఉపాధి నిషేధం, వారి పునరావాస చట్టం 2013 – అపాయకర శుభ్రపరిచే పనులను కూడా నిషేధించింది
• పునరావాసం, ప్రత్యామ్నాయ ఉపాధి
• జాతీయ సఫాయి కర్మచారి కమిషన్ (NCSK) – 1993 చట్టం
• కాల పరిమితి కలిగిన చట్టబద్ధ సంస్థ
• సుప్రీంకోర్టు 2014: సఫాయి కర్మచారి ఆందోళన్ కేసు – మరణించినవారి కుటుంబాలకు ₹10 లక్షల పరిహారం ఇవ్వాలని ఆదేశం
• బంధిత కార్మిక వ్యవస్థ (రద్దు) చట్టం 1976:
  1. అప్పు తీర్చడానికి బలవంతంగా పని చేయించే వెట్టి చాకిరీ నిషేధం
  2. ఆర్టికల్ 23 అమలు
  3. పాత బాకీలు రద్దు.
• బంధిత కార్మికుల పునరావాస పథకం: కేంద్ర ప్రాయోజిత పథకం.
• ఆర్టికల్ 23(1): మనుషుల అక్రమ రవాణా, బెగార్, బలవంతపు శ్రమ నిషేధం.
• ఇతర రక్షణ:
  1. బాల కార్మిక (నిషేధ, నియంత్రణ) చట్టం 1986
  2. కనీస వేతన చట్టం 1948
  3. సమాన వేతన చట్టం 1976.
• సుప్రీంకోర్టు: PUDR వర్సెస్ భారత ప్రభుత్వం (1982 – ఆసియాడ్ కేసు) – కనీస వేతనం కంటే తక్కువ చెల్లించడం బలవంతపు శ్రమ కిందకే వస్తుందన్నది.