బాల కార్మికులు & బాలల హక్కులు (Child Rights)

బాల కార్మికులు (Child Labour) అంటే బాల్యాన్ని, విద్యను, ఆరోగ్యాన్ని దెబ్బతీసే పనుల్లో పిల్లలు పాల్గొనడం. ఇది భారతదేశంలో తీవ్రమైన సామాజిక సమస్య.

• నిర్వచనం: ILO ప్రకారం పిల్లల బాల్యాన్ని, సామర్థ్యాన్ని, గౌరవాన్ని హరించి, శారీరక, మానసిక అభివృద్ధికి హాని చేసే పని.
• గణాంకాలు: 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం 5–14 ఏళ్ల వయసు బాల కార్మికుల సంఖ్య సుమారు 1.01 కోట్లు (10.1 మిలియన్లు).
• కారణాలు:
  1. పేదరికం – కుటుంబ ఆదాయం కోసం పిల్లలు పని చేయడం
  2. నిరక్షరాస్యత, పాఠశాలల కొరత
  3. తక్కువ వేతనానికి పని చేసే పిల్లలను యజమానులు ఇష్టపడటం
  4. కుటుంబ వృత్తుల్లో పిల్లల సహాయం
  5. చట్టాల అమలులో లోపాలు
  6. వలసలు, కుటుంబ సంక్షోభం
• ప్రధానంగా బాల కార్మికులు పని చేసే రంగాలు: వ్యవసాయం, బీడీ, అగ్గిపెట్టెలు, బాణసంచా (శివకాశి), తివాచీల తయారీ, ఇటుక బట్టీలు, హోటళ్లు, గృహ కార్మికులు.
• బాల కార్మికులు ఎక్కువగా ఉన్న రాష్ట్రాలు: ఉత్తరప్రదేశ్, బిహార్, రాజస్థాన్, మహారాష్ట్ర, మధ్యప్రదేశ్ (2011 సంఖ్యాపరంగా).
• గురుపాదస్వామి కమిటీ (1979):
  1. బాల కార్మిక సమస్యపై
  2. పేదరికమే ప్రధాన కారణమని చెప్పింది
  3. ప్రమాదకర పనుల్లో నిషేధం, ఇతర పనుల్లో నియంత్రణ సూచించింది.
• ప్రపంచ బాల కార్మిక వ్యతిరేక దినం: జూన్ 12.

భారత రాజ్యాంగం పిల్లల రక్షణ, విద్య, అభివృద్ధికి ప్రాథమిక హక్కులు, నిర్దేశిక సూత్రాలు, ప్రాథమిక విధుల్లో అనేక ఏర్పాట్లు చేసింది. ఆర్టికల్ సంఖ్యలు పరీక్షల్లో నేరుగా అడుగుతారు.

• ఆర్టికల్ 24: 14 ఏళ్ల లోపు పిల్లలను ఫ్యాక్టరీలు, గనులు, ఇతర ప్రమాదకర ఉద్యోగాల్లో నియమించడం నిషేధం.
• ఆర్టికల్ 21ఎ: 6–14 ఏళ్ల పిల్లలకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్య ప్రాథమిక హక్కు.
• 86వ రాజ్యాంగ సవరణ, 2002 ద్వారా చేర్చారు.
• విద్యా హక్కు చట్టం (RTE), 2009 ద్వారా అమలు
• 2010 ఏప్రిల్ 1 నుండి అమల్లోకి.
• ఆర్టికల్ 23: మనుషుల అక్రమ రవాణా, బలవంతపు శ్రమ (వెట్టిచాకిరీ) నిషేధం.
• ఆర్టికల్ 39(ఇ), (ఎఫ్): నిర్దేశిక సూత్రాలు –
• పిల్లల చిన్న వయసును దుర్వినియోగం చేయకూడదు.
• పిల్లలకు ఆరోగ్యకరమైన అభివృద్ధి అవకాశాలు, గౌరవం, స్వేచ్ఛ.
• ఆర్టికల్ 45: 6 ఏళ్ల లోపు పిల్లలకు బాల్య సంరక్షణ, విద్య (86వ సవరణ తర్వాత సవరించిన రూపం).
• ఆర్టికల్ 51ఎ(కె): 6–14 ఏళ్ల పిల్లలకు విద్యా అవకాశాలు కల్పించడం తల్లిదండ్రులు/సంరక్షకుల ప్రాథమిక విధి.
• ఆర్టికల్ 15(3): పిల్లల కోసం ప్రత్యేక చట్టాలు చేయడానికి రాజ్యానికి అధికారం.
• ముఖ్య తీర్పులు:
  1. ఉన్నికృష్ణన్ కేసు (1993): 14 ఏళ్ల వరకు విద్య ప్రాథమిక హక్కు అని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు.
  2. ఎం.సి. మెహతా vs తమిళనాడు రాష్ట్రం (1996): శివకాశి బాణసంచా పరిశ్రమలో బాల కార్మికులపై మార్గదర్శకాలు.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా 24 = పని నిషేధం; 21ఎ = విద్య హక్కు; 45 = చిన్న పిల్లల సంరక్షణ (6 ఏళ్ల లోపు).

బాల కార్మిక వ్యవస్థను అరికట్టడానికి, బాలలను రక్షించడానికి భారతదేశంలో అనేక చట్టాలు ఉన్నాయి. చట్టం పేరు, సంవత్సరం, ముఖ్య నిబంధనలు గుర్తుంచుకోవాలి.

• బాల కార్మిక (నిషేధం, నియంత్రణ) చట్టం, 1986: ప్రమాదకర వృత్తులు, ప్రక్రియల్లో 14 ఏళ్ల లోపు పిల్లల నియామకంపై నిషేధం.
• బాల కార్మిక (నిషేధం, నియంత్రణ) సవరణ చట్టం, 2016:
  1. 14 ఏళ్ల లోపు పిల్లలను అన్ని వృత్తుల్లో నియమించడం నిషేధం (కుటుంబ వృత్తి, బడి సమయం తర్వాత సహాయం, కళా ప్రదర్శనలకు మినహాయింపులు).
  2. 14–18 ఏళ్ల 'కౌమార (Adolescent)' వయసు వారికి ప్రమాదకర పనుల్లో నిషేధం.
  3. చట్టం ఉల్లంఘనకు కఠిన శిక్షలు.
• ఫ్యాక్టరీల చట్టం, 1948: 14 ఏళ్ల లోపు పిల్లల నియామకంపై నిషేధం.
• గనుల చట్టం, 1952: 18 ఏళ్ల లోపు వారిని గనుల్లో పని చేయడానికి అనుమతించదు.
• వెట్టిచాకిరీ (నిర్మూలన) చట్టం, 1976 (Bonded Labour System Abolition Act).
• బాల్య వివాహ నిషేధ చట్టం, 2006.
• POCSO చట్టం, 2012:
  1. లైంగిక నేరాల నుండి బాలల రక్షణ చట్టం (Protection of Children from Sexual Offences Act)
  2. 18 ఏళ్ల లోపు అందరూ 'బాలలు'.
• బాలల న్యాయ (సంరక్షణ, రక్షణ) చట్టం, 2015 (Juvenile Justice Act):
  1. 2000 చట్టం స్థానంలో వచ్చింది
  2. 16–18 ఏళ్ల వయసు వారు అత్యంత తీవ్ర నేరాల్లో పెద్దల్లా విచారించబడే అవకాశం.
• విద్యా హక్కు చట్టం, 2009 (RTE):
  1. 6–14 ఏళ్ల పిల్లలకు ఉచిత విద్య
  2. ప్రైవేటు పాఠశాలల్లో 25% సీట్లు బలహీన వర్గాల పిల్లలకు రిజర్వ్.

బాలల హక్కులను పర్యవేక్షించడానికి, అమలు చేయడానికి ప్రత్యేక సంస్థలు, కార్యక్రమాలు ఏర్పాటయ్యాయి. వీటి పేర్లు, సంవత్సరాలు పరీక్షల్లో అడుగుతారు.

• జాతీయ బాలల హక్కుల పరిరక్షణ కమిషన్ (NCPCR):
  1. బాలల హక్కుల పరిరక్షణ కమిషన్ల చట్టం, 2005 ప్రకారం 2007 మార్చిలో ఏర్పడింది
  2. మహిళా, శిశు అభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ కింద పని చేస్తుంది.
• రాష్ట్ర స్థాయిలో రాష్ట్ర బాలల హక్కుల పరిరక్షణ కమిషన్లు (SCPCR).
• జాతీయ బాల కార్మిక ప్రాజెక్టు (NCLP):
  1. 1988లో ప్రారంభం
  2. బాల కార్మికులను పని నుండి తీసి ప్రత్యేక పాఠశాలల్లో చేర్పించడం.
• చైల్డ్‌లైన్ 1098:
  1. బాలల కోసం 24 గంటల ఉచిత అత్యవసర ఫోన్ సేవ
  2. 1996లో ముంబైలో ప్రారంభం, తర్వాత దేశమంతా విస్తరించింది.
• సమీకృత బాలల అభివృద్ధి పథకం (ICDS):
  1. 1975 అక్టోబర్ 2న ప్రారంభం
  2. అంగన్‌వాడీ కేంద్రాల ద్వారా 6 ఏళ్ల లోపు పిల్లలకు పౌష్టికాహారం, ఆరోగ్యం, ప్రీ-స్కూల్ విద్య.
• మధ్యాహ్న భోజన పథకం:
  1. 1995 ఆగస్టు 15న ప్రారంభం
  2. ప్రస్తుతం 'పీఎం పోషణ్' (2021) పేరుతో కొనసాగుతోంది.
• సర్వ శిక్షా అభియాన్ (SSA):
  1. 2001లో ప్రారంభం
  2. 6–14 ఏళ్ల పిల్లలకు సార్వత్రిక ప్రాథమిక విద్య
  3. 2018లో 'సమగ్ర శిక్షా'లో విలీనం.
• బాలల దినోత్సవం: నవంబర్ 14 (నెహ్రూ జన్మదినం).
• జాతీయ బాలికా దినోత్సవం: జనవరి 24.
• కైలాష్ సత్యార్థి:
  1. 'బచ్‌పన్ బచావో ఆందోళన్' స్థాపకుడు
  2. 2014లో నోబెల్ శాంతి బహుమతి (మలాలా యూసుఫ్‌జాయ్‌తో కలిసి).

బాలల హక్కులను అంతర్జాతీయ స్థాయిలో కాపాడటానికి ఐక్యరాజ్యసమితి (UN), అంతర్జాతీయ కార్మిక సంస్థ (ILO) ప్రత్యేక ఒప్పందాలు రూపొందించాయి. భారతదేశం కూడా వీటిని ఆమోదించింది.

• UN బాలల హక్కుల ఒప్పందం (UNCRC), 1989:
  1. బాలల హక్కులపై అంతర్జాతీయ ఒప్పందం
  2. భారతదేశం 1992లో ఆమోదించింది.
• నాలుగు ప్రధాన హక్కులు:
  1. జీవించే హక్కు (Survival)
  2. అభివృద్ధి హక్కు (Development)
  3. రక్షణ హక్కు (Protection)
  4. భాగస్వామ్య హక్కు (Participation)
  5. ఈ ఒప్పందం ప్రకారం 18 ఏళ్లలోపు వారందరూ 'బాలలు'.
• ILO ఒప్పందం 138 (1973): ఉపాధికి కనీస వయస్సు.
• ILO ఒప్పందం 182 (1999): బాల కార్మికుల్లో అత్యంత దారుణమైన రూపాల నిషేధం (వెట్టిచాకిరీ, అక్రమ రవాణా, ప్రమాదకర పనులు).
• భారతదేశం ఈ రెండు ఒప్పందాలను 2017లో ఆమోదించింది.
• ప్రపంచ బాల కార్మిక వ్యతిరేక దినం: జూన్ 12 (ILO ఆధ్వర్యంలో).
• సార్వత్రిక బాలల దినోత్సవం: నవంబర్ 20 (UN ఒప్పందాన్ని ఆమోదించిన రోజు జ్ఞాపకార్థం).
• యునిసెఫ్ (UNICEF):
  1. 1946లో ఏర్పడిన ఐక్యరాజ్యసమితి బాలల నిధి
  2. ప్రధాన కార్యాలయం న్యూయార్క్.
• గ్లోబల్ మార్చ్ ఎగైనెస్ట్ చైల్డ్ లేబర్: కైలాష్ సత్యార్థి 1998లో ప్రారంభించిన ప్రపంచ యాత్ర.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ILO 138 = కనీస వయస్సు; ILO 182 = అత్యంత దారుణ రూపాలు.

బాల కార్మికులను తగ్గించాలంటే పిల్లలను బడిలో ఉంచడమే ఉత్తమ మార్గం. దీనికోసం విద్యా హక్కు చట్టం (Right of Children to Free and Compulsory Education Act – RTE) ఏర్పడింది.

• చట్టం పేరు:
  1. ఉచిత, నిర్బంధ విద్యా హక్కు చట్టం, 2009
  2. 2010 ఏప్రిల్ 1 నుండి అమలు.

• వయస్సు: 6 నుండి 14 ఏళ్ల పిల్లలు (1వ తరగతి నుండి 8వ తరగతి వరకు).
• ఉచితం అంటే: పిల్లలు ఎలాంటి ఫీజు, చార్జీలు చెల్లించాల్సిన అవసరం లేదు.
• నిర్బంధం అంటే: ప్రభుత్వం పిల్లలను చేర్పించడం, హాజరు, పూర్తి చేయడం నిర్ధారించాలి.
• ప్రైవేటు పాఠశాలల్లో 25% రిజర్వేషన్: బలహీన, వెనుకబడిన వర్గాల పిల్లలకు ప్రవేశ స్థాయిలో 25% సీట్లు.
• నిషేధాలు: శారీరక శిక్ష, మానసిక వేధింపు, ప్రవేశ సమయంలో స్క్రీనింగ్ పరీక్షలు, క్యాపిటేషన్ ఫీజు, ప్రైవేటు ట్యూషన్ (ఉపాధ్యాయులకు).
• ఉపాధ్యాయ–విద్యార్థి నిష్పత్తి: ప్రాథమిక స్థాయిలో 30:1, ఉన్నత ప్రాథమిక స్థాయిలో 35:1.
• బడి నిర్వహణ కమిటీ (SMC): తల్లిదండ్రులు, స్థానిక ప్రతినిధులతో ఏర్పాటు.
• ముఖ్య కేసులు:
  1. మోహినీ జైన్ (1992), ఉన్నికృష్ణన్ (1993): విద్యా హక్కు జీవించే హక్కు (ఆర్టికల్ 21) లో భాగం.

బాల కార్మికులతో పాటు పిల్లలు ఎదుర్కొనే ఇతర సమస్యలు కూడా పరీక్షల సిలబస్‌లో భాగం. వీటిలో అక్రమ రవాణా, వీధి బాలలు, బాల్య వివాహాలు, లైంగిక దోపిడీ ముఖ్యమైనవి.

• బాలల అక్రమ రవాణా (Child Trafficking): పిల్లలను బలవంతపు పని, భిక్షాటన, లైంగిక దోపిడీ కోసం తరలించడం. ఆర్టికల్ 23 దీన్ని నిషేధిస్తుంది.
• వీధి బాలలు:
  1. ఇల్లు, కుటుంబ సంరక్షణ లేకుండా వీధుల్లో జీవించే పిల్లలు
  2. చెత్త ఏరుకోవడం, భిక్షాటన చేస్తారు.
• బాల్య వివాహాలు: బాల్య వివాహ నిషేధ చట్టం, 2006 ప్రకారం వధువుకు 18, వరునికి 21 ఏళ్ల కంటే తక్కువ వయసు ఉంటే నేరం.
• బాలల న్యాయ చట్టం, 2015:
  1. సంరక్షణ, రక్షణ అవసరమైన బాలల కోసం బాలల సంక్షేమ కమిటీలు (CWC)
  2. చట్టంతో విభేదించిన బాలల కోసం బాలల న్యాయ బోర్డులు (JJB).
• దత్తత: కేంద్ర దత్తత వనరుల ప్రాధికార సంస్థ (CARA) – బాలల దత్తతను పర్యవేక్షిస్తుంది.
• శిశు మరణాల రేటు (IMR): ఒక సంవత్సరం లోపు ప్రతి 1000 సజీవ జననాల్లో మరణించే శిశువుల సంఖ్య – బాలల ఆరోగ్య సూచిక.
• పోషణ్ అభియాన్ (2018):
  1. పిల్లల్లో పౌష్టికాహార లోపం, రక్తహీనత తగ్గింపు కోసం
  2. ప్రధానమంత్రి మార్చి 8, 2018న రాజస్థాన్‌లోని ఝుంఝును నుండి ప్రారంభించారు.
• ఇతర పథకాలు: మిషన్ వాత్సల్య (బాలల రక్షణ పథకం).