రాష్ట్రపతి (President)

భారత రాష్ట్రపతి (President of India) మన దేశానికి అధిపతి (Head of the State). ఆయనను దేశ ప్రథమ పౌరుడు (First Citizen) అంటారు. దేశ ఐక్యత, సమగ్రతకు రాష్ట్రపతి ప్రతీక.

కానీ నిజమైన పరిపాలనా అధికారం ప్రధానమంత్రి నేతృత్వంలోని మంత్రిమండలి చేతిలో ఉంటుంది.

• కేంద్ర కార్యనిర్వాహక వర్గం (Union Executive): రాజ్యాంగంలోని భాగం V (Part V), ఆర్టికల్స్ 52 నుండి 78 వరకు ఉంటుంది.
• ఇందులో రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి, ప్రధానమంత్రి, కేంద్ర మంత్రిమండలి, అటార్నీ జనరల్ ఉంటారు.
• ఆర్టికల్ 52: భారతదేశానికి ఒక రాష్ట్రపతి ఉండాలి.
• ఆర్టికల్ 53: కేంద్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం (Executive Power of the Union) రాష్ట్రపతికి చెందుతుంది.
• ఈ అధికారాన్ని ఆయన నేరుగా లేదా తన కింది అధికారుల ద్వారా రాజ్యాంగం ప్రకారం వినియోగిస్తారు.
• రక్షణ దళాల సర్వోన్నత అధిపతి (Supreme Commander of the Defence Forces) కూడా రాష్ట్రపతే (ఆర్టికల్ 53(2)).
• నామమాత్రపు అధిపతి (Nominal / De jure Head):
  1. రాష్ట్రపతి రాజ్యాంగ అధిపతి
  2. వాస్తవ అధిపతి (Real / De facto Head) ప్రధానమంత్రి.
• ఆర్టికల్ 77: భారత ప్రభుత్వ కార్యనిర్వాహక చర్యలన్నీ రాష్ట్రపతి పేరు మీదనే జరుగుతాయి.
• పార్లమెంటులో భాగం: ఆర్టికల్ 79 ప్రకారం పార్లమెంటు అంటే రాష్ట్రపతి + లోక్‌సభ + రాజ్యసభ. కానీ రాష్ట్రపతి ఏ సభలోనూ సభ్యుడు కాదు.
• అధికారిక నివాసాలు:
  1. రాష్ట్రపతి భవన్ (Rashtrapati Bhavan) – న్యూఢిల్లీ.
  2. రాష్ట్రపతి నిలయం (Rashtrapati Nilayam) – బొల్లారం, హైదరాబాద్ (దక్షిణాది విడిది).
  3. ది రిట్రీట్ (The Retreat) – మషోబ్రా, సిమ్లా.
• ఆదర్శం: మన రాష్ట్రపతి పదవి బ్రిటన్ రాజు/రాణి (Crown) స్థానాన్ని పోలి ఉంటుంది – అమెరికా అధ్యక్షుడిలా నిజమైన అధికారాలు ఉండవు.

రాష్ట్రపతిని ప్రజలు నేరుగా ఎన్నుకోరు. ప్రజలు ఎన్నుకున్న ప్రతినిధులతో కూడిన 'ఎన్నికల గణం (Electoral College)' ద్వారా పరోక్షంగా (Indirect Election) ఎన్నుకుంటారు. పరీక్షల్లో 'ఎవరు ఓటు వేస్తారు, ఎవరు వేయరు' అనే ప్రశ్న తప్పక వస్తుంది.

• ఆర్టికల్ 54 – ఎన్నికల గణంలో ఉండేవారు:
  1. పార్లమెంటు రెండు సభల ఎన్నికైన సభ్యులు (Elected MPs).
  2. రాష్ట్రాల శాసనసభల ఎన్నికైన సభ్యులు (Elected MLAs).
  3. ఢిల్లీ, పుదుచ్చేరి శాసనసభల ఎన్నికైన సభ్యులు – 70వ రాజ్యాంగ సవరణ (1992) ద్వారా చేర్చారు.
• ఓటు వేయనివారు:
  1. నామినేటెడ్ MPs, నామినేటెడ్ MLAs.
  2. రాష్ట్ర శాసనమండలి (Legislative Council) సభ్యులు (MLCs).
• ఆర్టికల్ 55 – ఓటింగ్ విధానం:
  1. ఏక ఓటు బదిలీ పద్ధతిలో దామాషా ప్రాతినిధ్యం (Proportional Representation by Single Transferable Vote).
  2. రహస్య బ్యాలెట్ (Secret Ballot).
  3. రాష్ట్రాల మధ్య, రాష్ట్రాలు-కేంద్రం మధ్య ఓటు విలువలో సమానత్వం (Uniformity and Parity).
• MLA ఓటు విలువ = రాష్ట్ర జనాభా ÷ (ఎన్నికైన MLAల సంఖ్య × 1000).
• జనాభా కోసం 1971 జనాభా లెక్కలనే వాడతారు – 84వ సవరణ (2001) ఈ విధానాన్ని 2026 తర్వాత జరిగే మొదటి జనాభా లెక్కల వరకు కొనసాగించింది.
• అత్యధిక MLA ఓటు విలువ – ఉత్తరప్రదేశ్ (208)
• అత్యల్పం – సిక్కిం (7).
• MP ఓటు విలువ = అన్ని MLAల మొత్తం ఓటు విలువ ÷ ఎన్నికైన MPల సంఖ్య. 2022 ఎన్నికలో ఒక MP ఓటు విలువ 700.
• గెలుపు కోటా (Quota): (చెల్లుబాటైన ఓట్లు ÷ 2) + 1. మొదటి ప్రాధాన్యతల్లో కోటా రాకపోతే, తక్కువ ఓట్లు వచ్చిన అభ్యర్థిని తొలగించి అతని రెండో ప్రాధాన్యత ఓట్లను బదిలీ చేస్తారు.
• ఎన్నిక వివాదాలు (ఆర్టికల్ 71): సుప్రీంకోర్టు మాత్రమే విచారిస్తుంది. ఎన్నికల గణంలో ఖాళీలు ఉన్నాయనే కారణంతో ఎన్నికను సవాలు చేయలేరు.
• ఎన్నిక నిర్వహణ: భారత ఎన్నికల సంఘం (ఆర్టికల్ 324).

రాష్ట్రపతి పదవికి పోటీ చేయాలంటే రాజ్యాంగం నిర్దేశించిన అర్హతలు ఉండాలి. పదవిలో ఉన్నప్పుడు కొన్ని షరతులు, కొన్ని ప్రత్యేక రక్షణలు కూడా ఉంటాయి.

• ఆర్టికల్ 58 – అర్హతలు:
  1. భారత పౌరుడై ఉండాలి.
  2. 35 సంవత్సరాల వయస్సు పూర్తి కావాలి.
  3. లోక్‌సభ సభ్యుడిగా ఎన్నిక కావడానికి అర్హత ఉండాలి.
  4. లాభదాయక పదవి (Office of Profit) లో ఉండకూడదు. కానీ ఉపరాష్ట్రపతి, గవర్నర్, కేంద్ర/రాష్ట్ర మంత్రి పదవులు లాభదాయక పదవులుగా పరిగణించబడవు.
• నామినేషన్: కనీసం 50 మంది ప్రతిపాదకులు (Proposers), 50 మంది బలపరిచేవారు (Seconders) ఉండాలి. ధరావతు (Security Deposit) ₹15,000 – RBIలో జమ చేయాలి.
• ఆర్టికల్ 59 – పదవి షరతులు:
  1. పార్లమెంటు లేదా రాష్ట్ర శాసనసభ సభ్యుడై ఉండకూడదు; ఉంటే రాష్ట్రపతి అయిన రోజు నుండి ఆ సీటు ఖాళీ అవుతుంది.
  2. అద్దె లేకుండా అధికారిక నివాసం పొందుతారు.
  3. పదవీకాలంలో జీతభత్యాలను తగ్గించకూడదు.
• జీతం: నెలకు ₹5 లక్షలు (2018 నుండి). ఇది భారత సంఘటిత నిధి (Consolidated Fund of India) మీద భారితం (Charged) – పార్లమెంటు ఓటింగ్ అవసరం లేదు.
• ఆర్టికల్ 60 – ప్రమాణం (Oath):
  1. భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి (CJI) చేయిస్తారు
  2. ఆయన లేకపోతే సుప్రీంకోర్టు సీనియర్ న్యాయమూర్తి.
• రాజ్యాంగాన్ని, చట్టాన్ని 'పరిరక్షిస్తాను, కాపాడతాను, రక్షిస్తాను (Preserve, Protect and Defend)' అని ప్రమాణం చేస్తారు.
• ఆర్టికల్ 361 – వ్యక్తిగత రక్షణలు (Immunities):
  1. అధికారిక చర్యలకు ఏ కోర్టుకూ జవాబుదారీ కాదు.
  2. పదవీకాలంలో క్రిమినల్ కేసులు పెట్టకూడదు, అరెస్టు చేయకూడదు.
  3. వ్యక్తిగత చర్యలపై సివిల్ కేసు వేయాలంటే 2 నెలల ముందస్తు నోటీసు ఇవ్వాలి.

రాష్ట్రపతి పదవీకాలం 5 సంవత్సరాలు. ఆ లోపు రాజీనామా, మరణం లేదా అభిశంసన (Impeachment) ద్వారా పదవి ఖాళీ కావచ్చు. అభిశంసన చాలా కఠినమైన ప్రక్రియ – ఇప్పటివరకు ఏ రాష్ట్రపతినీ అభిశంసించలేదు.

• ఆర్టికల్ 56 – పదవీకాలం: పదవి చేపట్టిన రోజు నుండి 5 సంవత్సరాలు.
• రాజీనామా లేఖను ఉపరాష్ట్రపతికి (Vice-President) ఇస్తారు.
• గడువు ముగిసినా, కొత్త రాష్ట్రపతి వచ్చే వరకు పదవిలో కొనసాగుతారు.
• ఆర్టికల్ 57 – తిరిగి ఎన్నిక: ఎన్నిసార్లైనా తిరిగి ఎన్నిక కావచ్చు (అమెరికాలో గరిష్ఠం రెండుసార్లు).
• ఆర్టికల్ 61 – అభిశంసన (Impeachment):
  1. ఏకైక కారణం: రాజ్యాంగ ఉల్లంఘన (Violation of the Constitution). ఈ పదాన్ని రాజ్యాంగం నిర్వచించలేదు.
  2. ఇది పాక్షిక న్యాయ ప్రక్రియ (Quasi-judicial Procedure).
  3. ఏ సభలోనైనా ప్రారంభించవచ్చు. ఆ సభ మొత్తం సభ్యుల్లో 1/4 వంతు సంతకాలతో, 14 రోజుల ముందస్తు నోటీసు ఇవ్వాలి.
  4. ఆ సభ మొత్తం సభ్యుల్లో 2/3 వంతు మెజారిటీతో తీర్మానం ఆమోదించాలి.
  5. రెండో సభ ఆరోపణలపై విచారణ (Investigation) చేస్తుంది. ఆ సమయంలో రాష్ట్రపతి స్వయంగా లేదా ప్రతినిధి ద్వారా తన వాదన వినిపించవచ్చు.
  6. రెండో సభ కూడా 2/3 మెజారిటీతో ఆమోదిస్తే, ఆ రోజు నుండి రాష్ట్రపతి పదవి కోల్పోతారు.
• విచిత్రమైన విషయం:
  1. నామినేటెడ్ MPలు రాష్ట్రపతి ఎన్నికలో ఓటు వేయరు, కానీ అభిశంసనలో పాల్గొంటారు.
  2. MLAలు ఎన్నికలో ఓటు వేస్తారు, కానీ అభిశంసనలో పాల్గొనరు.
• ఆర్టికల్ 62 – ఖాళీ భర్తీ:
  1. గడువు ముగియడం వల్ల ఖాళీ అయితే – గడువు ముగిసేలోపే ఎన్నిక పూర్తి చేయాలి.
  2. మరణం, రాజీనామా, తొలగింపు వల్ల ఖాళీ అయితే – 6 నెలల లోపు ఎన్నిక జరపాలి.
  3. కొత్తగా ఎన్నికైన వ్యక్తి పూర్తి 5 సంవత్సరాలు పదవిలో ఉంటారు.
• తాత్కాలిక రాష్ట్రపతి: ఉపరాష్ట్రపతి వ్యవహరిస్తారు. ఆయన కూడా లేకపోతే భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి, ఆ తర్వాత సుప్రీంకోర్టు సీనియర్ న్యాయమూర్తి – రాష్ట్రపతి (విధుల నిర్వహణ) చట్టం, 1969 ప్రకారం.
• 1969లో CJI మహమ్మద్ హిదాయతుల్లా తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా వ్యవహరించారు.

దేశంలోని పెద్ద పెద్ద రాజ్యాంగ పదవులకు నియామకాలన్నీ రాష్ట్రపతి పేరు మీదనే జరుగుతాయి. అయితే ఈ అధికారాలను ఆయన మంత్రిమండలి సలహా మేరకే వినియోగిస్తారు.

• ప్రభుత్వ చర్యలు: భారత ప్రభుత్వ కార్యనిర్వాహక చర్యలన్నీ రాష్ట్రపతి పేరు మీదనే (ఆర్టికల్ 77). ప్రభుత్వ వ్యవహారాల నిర్వహణకు నియమాలు ఆయనే రూపొందిస్తారు.
• రాష్ట్రపతి నియమించేవారు:
  1. ప్రధానమంత్రి, ఇతర కేంద్ర మంత్రులు (ఆర్టికల్ 75).
  2. భారత అటార్నీ జనరల్ (ఆర్టికల్ 76).
  3. కాగ్ – కంప్ట్రోలర్ & ఆడిటర్ జనరల్ (CAG) (ఆర్టికల్ 148).
  4. ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్, ఎన్నికల కమిషనర్లు.
  5. UPSC చైర్మన్, సభ్యులు.
  6. రాష్ట్రాల గవర్నర్లు (ఆర్టికల్ 155).
  7. ఆర్థిక సంఘం (Finance Commission) చైర్మన్, సభ్యులు (ఆర్టికల్ 280).
  8. జాతీయ SC, ST, BC కమిషన్ల సభ్యులు.
• ఇతర కార్యనిర్వాహక అధికారాలు:
  1. కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల పాలన – తాను నియమించే పాలనాధికారి (Administrator) ద్వారా (ఆర్టికల్ 239).
  2. అంతర్రాష్ట్ర మండలి (Inter-State Council) ఏర్పాటు (ఆర్టికల్ 263).
  3. వెనుకబడిన తరగతుల స్థితిగతులపై కమిషన్ నియామకం (ఆర్టికల్ 340).
  4. ప్రధానమంత్రి నుండి పరిపాలన సమాచారం కోరే హక్కు (ఆర్టికల్ 78).
  5. ఏ ప్రాంతాన్నైనా షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతం (Scheduled Area) గా ప్రకటించవచ్చు.
• న్యాయ అధికారాలు (Judicial Powers):
  1. భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి, సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టు న్యాయమూర్తుల నియామకం.
  2. ఆర్టికల్ 143 – ఏదైనా చట్టపరమైన లేదా ప్రజాప్రాముఖ్యత ఉన్న ప్రశ్నపై సుప్రీంకోర్టు సలహా (Advisory Opinion) కోరవచ్చు. ఈ సలహా రాష్ట్రపతికి కట్టుబడి ఉండదు; సుప్రీంకోర్టు కూడా సలహా ఇవ్వడానికి నిరాకరించవచ్చు (కొన్ని సందర్భాల్లో తప్ప).
  3. క్షమాభిక్ష అధికారం (ఆర్టికల్ 72) – వేరుగా చూద్దాం.
• దౌత్య & సైనిక అధికారాలు:
  1. విదేశాలకు భారత రాయబారులను పంపడం, విదేశీ రాయబారులను స్వీకరించడం.
  2. అంతర్జాతీయ ఒప్పందాలు రాష్ట్రపతి పేరు మీదనే జరుగుతాయి (పార్లమెంటు ఆమోదానికి లోబడి).
  3. త్రివిధ దళాల అధిపతుల నియామకం; యుద్ధం ప్రకటించడం, శాంతి ఒప్పందం – పార్లమెంటు ఆమోదానికి లోబడి.
• అత్యవసర అధికారాలు: జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి (ఆర్టికల్ 352), రాష్ట్రపతి పాలన (ఆర్టికల్ 356), ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితి (ఆర్టికల్ 360).

రాష్ట్రపతి పార్లమెంటులో అంతర్భాగం (ఆర్టికల్ 79). ఆయన సంతకం లేకుండా ఏ బిల్లూ చట్టం కాదు. సభలను సమావేశపరచడం నుండి సభ్యుల నామినేషన్ వరకు చాలా శాసన అధికారాలు ఆయనకు ఉన్నాయి.

• సభల సమావేశం (ఆర్టికల్ 85):
  1. పార్లమెంటు సభలను సమావేశపరచడం (Summon), సమావేశాలు ముగించడం (Prorogue).
  2. లోక్‌సభను రద్దు (Dissolve) చేయడం. రాజ్యసభ శాశ్వత సభ – దాన్ని రద్దు చేయలేరు.
  3. రెండు సమావేశాల మధ్య గరిష్ఠ వ్యవధి 6 నెలలు మించకూడదు.
• ఉమ్మడి సమావేశం (Joint Sitting – ఆర్టికల్ 108): ఒక సాధారణ బిల్లుపై రెండు సభల మధ్య ప్రతిష్టంభన వస్తే ఉమ్మడి సమావేశం ఏర్పాటు చేస్తారు. దీనికి లోక్‌సభ స్పీకర్ అధ్యక్షత వహిస్తారు.
• ప్రసంగం (ఆర్టికల్ 87 – Special Address): ప్రతి సాధారణ ఎన్నికల తర్వాత మొదటి సమావేశం, ప్రతి సంవత్సరం మొదటి సమావేశం ప్రారంభంలో రెండు సభలను ఉద్దేశించి ప్రసంగిస్తారు. ఈ ప్రసంగాన్ని ప్రభుత్వమే తయారు చేస్తుంది.
• నామినేషన్లు:
  1. రాజ్యసభకు 12 మందిని నామినేట్ చేస్తారు (ఆర్టికల్ 80) – సాహిత్యం, విజ్ఞానశాస్త్రం, కళలు, సామాజిక సేవ రంగాల నిపుణులు.
  2. గతంలో లోక్‌సభకు 2 ఆంగ్లో-ఇండియన్ సభ్యులను నామినేట్ చేసేవారు (ఆర్టికల్ 331). 104వ రాజ్యాంగ సవరణ (2019) ఈ విధానాన్ని రద్దు చేసింది.
• ముందస్తు అనుమతి (Prior Recommendation) అవసరమైన బిల్లులు:
  1. కొత్త రాష్ట్రాల ఏర్పాటు, రాష్ట్ర సరిహద్దుల మార్పు బిల్లు (ఆర్టికల్ 3).
  2. ద్రవ్య బిల్లు (Money Bill – ఆర్టికల్ 117).
  3. భారత సంఘటిత నిధి నుండి ఖర్చు చేయాల్సిన బిల్లులు.
• బిల్లులకు ఆమోదం (ఆర్టికల్ 111): ఆమోదించవచ్చు, తిరస్కరించవచ్చు లేదా పునఃపరిశీలనకు తిప్పి పంపవచ్చు (వీటో అధికారాలు).
• నివేదికలను సభల ముందు ఉంచడం: CAG, UPSC, ఆర్థిక సంఘం, జాతీయ SC/ST కమిషన్ నివేదికలను పార్లమెంటు ముందు ఉంచుతారు.
• ఆర్డినెన్సులు (ఆర్టికల్ 123): పార్లమెంటు సమావేశంలో లేనప్పుడు చట్టంతో సమానమైన ఆర్డినెన్సులు జారీ చేయవచ్చు.
• ఎన్నికల సంఘంతో సంప్రదించి:
  1. MPల అనర్హత (ఆర్టికల్ 103) పై నిర్ణయం రాష్ట్రపతిదే
  2. ఎన్నికల సంఘం సలహా ప్రకారం నడుచుకోవాలి.

పార్లమెంటు ఆమోదించిన బిల్లు రాష్ట్రపతి దగ్గరకు వెళ్లినప్పుడు ఆయన దాన్ని ఆపే లేదా ఆలస్యం చేసే అధికారాన్ని వీటో (Veto) అంటారు. ఆర్టికల్ 111 ఈ అధికారాన్ని ఇస్తుంది. భారత రాష్ట్రపతికి మూడు రకాల వీటోలు ఉన్నాయి.

• ఆర్టికల్ 111 – రాష్ట్రపతి ముందున్న మార్గాలు:
  1. బిల్లుకు ఆమోదం (Assent) ఇవ్వడం.
  2. ఆమోదం నిలిపివేయడం (Withhold Assent).
  3. పునఃపరిశీలన కోసం తిప్పి పంపడం (Return for Reconsideration).
• 1. సంపూర్ణ వీటో (Absolute Veto): బిల్లుకు ఆమోదం నిరాకరించడం. బిల్లు అక్కడితో ముగుస్తుంది.
• సాధారణంగా ప్రైవేట్ సభ్యుల బిల్లులు లేదా ప్రభుత్వం మారిపోయిన సందర్భాల్లో వాడతారు.
• 1954లో రాజేంద్ర ప్రసాద్ – PEPSU అప్రోప్రియేషన్ బిల్లు.
• 1991లో ఆర్. వెంకటరామన్ – MPల జీతాలు, పెన్షన్ల సవరణ బిల్లు.
• 2. తాత్కాలిక వీటో (Suspensive Veto): బిల్లును పునఃపరిశీలనకు తిప్పి పంపడం.
• పార్లమెంటు సవరణలతో లేదా సవరణలు లేకుండా మళ్లీ ఆమోదించి పంపితే, రాష్ట్రపతి తప్పనిసరిగా ఆమోదించాలి.
• ఈ అధికారం ఒక్కసారే వాడగలరు.
• ద్రవ్య బిల్లు (Money Bill) ను తిప్పి పంపలేరు.
• 3. పాకెట్ వీటో (Pocket Veto): బిల్లుపై ఏ నిర్ణయమూ తీసుకోకుండా నిరవధికంగా ఉంచడం.
• రాజ్యాంగం రాష్ట్రపతికి నిర్ణయం తీసుకోవడానికి గడువు విధించలేదు – అందుకే ఈ వీటో సాధ్యమైంది.
• అమెరికా అధ్యక్షుడికి 10 రోజుల గడువు ఉంటుంది
• భారత రాష్ట్రపతి 'జేబు' పెద్దది అంటారు.
• 1986లో జైల్ సింగ్ – భారత తపాలా కార్యాలయ (సవరణ) బిల్లు [Indian Post Office (Amendment) Bill] పై పాకెట్ వీటో వాడారు.
• వీటో లేని బిల్లులు:
  1. రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు – 24వ సవరణ (1971) తర్వాత రాష్ట్రపతి తప్పనిసరిగా ఆమోదించాలి (ఆర్టికల్ 368).
  2. ద్రవ్య బిల్లు – ఆయన అనుమతితోనే ప్రవేశపెడతారు కాబట్టి సాధారణంగా ఆమోదిస్తారు; తిప్పి పంపలేరు.
• భారత రాష్ట్రపతికి లేనిది:
  1. అర్హత వీటో (Qualified Veto) – అమెరికా అధ్యక్షుడికి ఉంది
  2. అక్కడ కాంగ్రెస్ 2/3 మెజారిటీతో దాన్ని అధిగమించగలదు.
• రాష్ట్ర బిల్లులు (ఆర్టికల్ 201): గవర్నర్ రిజర్వ్ చేసిన రాష్ట్ర బిల్లులపై కూడా రాష్ట్రపతి వీటో వాడవచ్చు.

పార్లమెంటు సమావేశంలో లేనప్పుడు అత్యవసరంగా ఒక చట్టం అవసరమైతే, రాష్ట్రపతి ఆర్డినెన్స్ (Ordinance) జారీ చేస్తారు. ఇది తాత్కాలిక చట్టం. రాష్ట్రపతికి ఉన్న అత్యంత ముఖ్యమైన శాసన అధికారం ఇదే.

• ఎప్పుడు జారీ చేయవచ్చు?:
  1. పార్లమెంటు రెండు సభలు లేదా ఏదో ఒక సభ సమావేశంలో లేనప్పుడు మాత్రమే.
  2. తక్షణ చర్య అవసరమని రాష్ట్రపతి సంతృప్తి (Satisfaction) చెందినప్పుడు.
• శక్తి: ఆర్డినెన్స్‌కు పార్లమెంటు చట్టంతో సమానమైన బలం ఉంటుంది. పార్లమెంటు ఏ విషయాలపై చట్టం చేయగలదో ఆ విషయాలపైనే ఆర్డినెన్స్ జారీ చేయవచ్చు.
• గడువు:
  1. పార్లమెంటు మళ్లీ సమావేశమైన తర్వాత 6 వారాల్లో ఆమోదం పొందాలి; లేకపోతే రద్దవుతుంది.
  2. రెండు సమావేశాల మధ్య గరిష్ఠ వ్యవధి 6 నెలలు కాబట్టి, ఆర్డినెన్స్ గరిష్ఠ జీవితకాలం 6 నెలలు + 6 వారాలు (ఆమోదం లేకుండా).
  3. రాష్ట్రపతి ఎప్పుడైనా ఉపసంహరించవచ్చు (Withdraw).
• పరిమితులు:
  1. రాజ్యాంగాన్ని సవరించడానికి ఆర్డినెన్స్ వాడలేరు.
  2. మంత్రిమండలి సలహా మేరకే జారీ చేస్తారు – ఇది విచక్షణాధికారం కాదు.
• రాష్ట్రపతి సంతృప్తి – న్యాయ సమీక్ష:
  1. 38వ సవరణ (1975) – రాష్ట్రపతి సంతృప్తిని కోర్టుల్లో ప్రశ్నించలేరని చేర్చింది.
  2. 44వ సవరణ (1978) – ఆ నిబంధనను తొలగించింది. ఇప్పుడు న్యాయ సమీక్ష (Judicial Review) సాధ్యమే.
• ముఖ్యమైన కేసులు:
  1. ఆర్.సి. కూపర్ కేసు (R.C. Cooper, 1970) – దురుద్దేశంతో (Mala fide) జారీ చేసిన ఆర్డినెన్స్‌ను కోర్టు ప్రశ్నించవచ్చు.
  2. డి.సి. వాధ్వా కేసు (D.C. Wadhwa, 1987) – బిహార్‌లో ఆర్డినెన్సులను పదేపదే తిరిగి జారీ (Re-promulgation) చేయడం రాజ్యాంగ విరుద్ధం.
  3. కృష్ణ కుమార్ సింగ్ కేసు (2017) – ఆర్డినెన్సును పార్లమెంటు/శాసనసభ ముందు ఉంచకపోవడం రాజ్యాంగ మోసం (Fraud on the Constitution) అని తీర్పు.
• గవర్నర్‌కు సమాన అధికారం: రాష్ట్ర స్థాయిలో ఆర్టికల్ 213 ప్రకారం గవర్నర్ ఆర్డినెన్సులు జారీ చేస్తారు.

కోర్టు శిక్ష విధించిన తర్వాత కూడా ఆ శిక్షను క్షమించే లేదా తగ్గించే అధికారం రాష్ట్రపతికి ఉంది. న్యాయ వ్యవస్థలో పొరపాట్లు జరిగితే సరిదిద్దడానికి ఇది ఒక మానవతా మార్గం. ఉరిశిక్ష (Death Sentence) ను క్షమించే అధికారం రాష్ట్రపతికి మాత్రమే ఉంది.

• ఆర్టికల్ 72 – ఏ కేసుల్లో?:
  1. సైనిక కోర్టు (Court Martial) విధించిన శిక్షలు.
  2. కేంద్ర చట్టాల ఉల్లంఘనకు విధించిన శిక్షలు.
  3. ఉరిశిక్ష (Death Sentence) విధించిన అన్ని కేసులు.
• ఐదు రకాల క్షమాభిక్ష:
  1. క్షమాపణ (Pardon) – శిక్ష, నేరారోపణ రెండింటినీ పూర్తిగా తొలగిస్తుంది.
  2. శిక్ష మార్పు (Commutation) – కఠిన శిక్షను తేలికపాటి శిక్షగా మార్చడం. ఉదా: ఉరిశిక్ష → యావజ్జీవ కారాగారం.
  3. శిక్ష తగ్గింపు (Remission) – శిక్ష స్వభావం మార్చకుండా కాలాన్ని తగ్గించడం. ఉదా: 2 ఏళ్ల జైలు → 1 ఏడాది.
  4. శిక్ష సడలింపు (Respite) – ప్రత్యేక కారణాల వల్ల (గర్భిణి, అంగవైకల్యం) తక్కువ శిక్ష విధించడం.
  5. శిక్ష వాయిదా (Reprieve) – శిక్ష అమలును తాత్కాలికంగా నిలిపివేయడం (ముఖ్యంగా ఉరిశిక్ష). క్షమాభిక్ష అర్జీ నిర్ణయం వచ్చే వరకు.
• మంత్రిమండలి సలహా: ఈ అధికారాన్ని రాష్ట్రపతి స్వతంత్రంగా కాకుండా కేంద్ర మంత్రిమండలి సలహా మేరకే వినియోగిస్తారు.
• ముఖ్యమైన కేసులు:
  1. మారూ రామ్ కేసు (Maru Ram, 1980) – క్షమాభిక్ష అధికారం మంత్రిమండలి సలహాకు లోబడి ఉంటుంది.
  2. కేహర్ సింగ్ కేసు (Kehar Singh, 1989) – క్షమాభిక్ష అర్జీదారుడికి రాష్ట్రపతి ముందు మౌఖిక విచారణ (Oral Hearing) హక్కు లేదు.
  3. ఎపురు సుధాకర్ కేసు (Epuru Sudhakar, 2006 – ఆంధ్రప్రదేశ్) – క్షమాభిక్ష నిర్ణయాలపై పరిమిత న్యాయ సమీక్ష సాధ్యం (దురుద్దేశం, అసంబద్ధ కారణాలు ఉంటే).
• గవర్నర్ క్షమాభిక్ష (ఆర్టికల్ 161) తో తేడాలు:
  1. గవర్నర్ సైనిక కోర్టు శిక్షలను క్షమించలేరు.
  2. గవర్నర్ ఉరిశిక్షను పూర్తిగా క్షమించలేరు (Pardon చేయలేరు); శిక్ష మార్పు, వాయిదా, తగ్గింపు చేయవచ్చు.
  3. గవర్నర్ అధికారం రాష్ట్ర చట్టాల ఉల్లంఘన కేసులకే.

కాగితంపై రాష్ట్రపతికి చాలా అధికారాలు ఉన్నా, వాస్తవంలో ఆయన మంత్రిమండలి సలహా ప్రకారమే నడుచుకోవాలి. భారతదేశం పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వ విధానాన్ని (Parliamentary System) పాటిస్తుంది – ఇందులో రాష్ట్రపతి రాజ్యాంగ అధిపతి మాత్రమే.

• ఆర్టికల్ 74(1): రాష్ట్రపతికి సహాయం, సలహా (Aid and Advice) ఇవ్వడానికి ప్రధానమంత్రి నేతృత్వంలో మంత్రిమండలి ఉంటుంది.
• సవరణల చరిత్ర:
  1. 42వ సవరణ (1976) – మంత్రిమండలి సలహా రాష్ట్రపతికి కట్టుబడి ఉంటుంది (Binding) అని స్పష్టం చేసింది.
  2. 44వ సవరణ (1978) – సలహాను ఒక్కసారి పునఃపరిశీలనకు తిప్పి పంపే అధికారం ఇచ్చింది. పునఃపరిశీలన తర్వాత వచ్చిన సలహాను తప్పనిసరిగా పాటించాలి.
• ఆర్టికల్ 74(2): మంత్రులు రాష్ట్రపతికి ఏ సలహా ఇచ్చారో కోర్టులు విచారించలేవు.
• సుప్రీంకోర్టు తీర్పులు:
  1. రామ్ జవాయా కపూర్ కేసు (1955) – రాష్ట్రపతి రాజ్యాంగ అధిపతి; నిజమైన అధికారం మంత్రిమండలిదే.
  2. షంషేర్ సింగ్ కేసు (1974) – రాష్ట్రపతి, గవర్నర్ మంత్రిమండలి సలహా మేరకే అధికారాలు వినియోగించాలి.
• పరిస్థితిగత విచక్షణ (Situational Discretion): రాజ్యాంగం స్పష్టంగా విచక్షణాధికారం ఇవ్వలేదు, కానీ కొన్ని పరిస్థితుల్లో రాష్ట్రపతి స్వంతంగా నిర్ణయం తీసుకోవాల్సి వస్తుంది:
• లోక్‌సభలో ఏ పార్టీకీ స్పష్టమైన మెజారిటీ లేనప్పుడు, లేదా ప్రధానమంత్రి హఠాత్తుగా మరణించి వారసుడు స్పష్టంగా లేనప్పుడు ప్రధానమంత్రిని ఎంపిక చేయడం.
• లోక్‌సభ విశ్వాసం కోల్పోయిన మంత్రిమండలిని తొలగించడం.
• మంత్రిమండలి మెజారిటీ కోల్పోయినప్పుడు లోక్‌సభ రద్దు సలహాపై నిర్ణయం.
• ఇతర అవకాశాలు:
  1. పాకెట్ వీటో – బిల్లుపై నిర్ణయం తీసుకోవడానికి గడువు లేదు.
  2. తాత్కాలిక వీటో – బిల్లును ఒకసారి తిప్పి పంపవచ్చు.
  3. ఆర్టికల్ 78 ప్రకారం ప్రధానమంత్రి నుండి సమాచారం కోరవచ్చు.
• అంబేద్కర్ మాట:
  1. రాష్ట్రపతి దేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తారు కానీ దేశాన్ని పాలించరు
  2. ఆయన దేశానికి ప్రతీక (Symbol of the Nation).

1950 నుండి ఇప్పటివరకు భారతదేశానికి 15 మంది రాష్ట్రపతులు పని చేశారు. 'మొదటి మహిళ', 'పదవిలో మరణించినవారు', 'ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికైనవారు' వంటి ప్రశ్నలు పరీక్షల్లో ఎక్కువగా అడుగుతారు.

• రాష్ట్రపతుల క్రమం:
  1. 1. డా. రాజేంద్ర ప్రసాద్ (1950–1962) – తొలి రాష్ట్రపతి; రెండుసార్లు ఎన్నికైన ఏకైక వ్యక్తి.
  2. 2. డా. సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ (1962–1967) – తొలి ఉపరాష్ట్రపతి కూడా; ఆయన పుట్టినరోజు సెప్టెంబర్ 5 – ఉపాధ్యాయ దినోత్సవం.
  3. 3. డా. జాకిర్ హుస్సేన్ (1967–1969) – పదవిలో ఉండగా మరణించిన తొలి రాష్ట్రపతి.
  4. 4. వి.వి. గిరి (1969–1974) – రెండో ప్రాధాన్యత ఓట్ల లెక్కింపుతో గెలిచిన ఏకైక రాష్ట్రపతి.
  5. 5. ఫక్రుద్దీన్ అలీ అహ్మద్ (1974–1977) – 1975 జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి ప్రకటించారు; పదవిలో మరణించారు.
  6. 6. నీలం సంజీవ రెడ్డి (1977–1982) – ఆంధ్రప్రదేశ్ (అనంతపురం జిల్లా) వారు; ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికైన ఏకైక రాష్ట్రపతి; ఆంధ్రప్రదేశ్ తొలి ముఖ్యమంత్రి, లోక్‌సభ స్పీకర్ కూడా.
  7. 7. జ్ఞానీ జైల్ సింగ్ (1982–1987) – తొలి సిక్కు రాష్ట్రపతి; పాకెట్ వీటో వాడారు.
  8. 8. ఆర్. వెంకటరామన్ (1987–1992).
  9. 9. డా. శంకర్ దయాళ్ శర్మ (1992–1997).
  10. 10. కె.ఆర్. నారాయణన్ (1997–2002) – తొలి దళిత రాష్ట్రపతి.
  11. 11. డా. ఎ.పి.జె. అబ్దుల్ కలాం (2002–2007) – 'మిస్సైల్ మ్యాన్', శాస్త్రవేత్త.
  12. 12. ప్రతిభా పాటిల్ (2007–2012) – తొలి మహిళా రాష్ట్రపతి.
  13. 13. ప్రణబ్ ముఖర్జీ (2012–2017).
  14. 14. రామ్‌నాథ్ కోవింద్ (2017–2022).
  15. 15. ద్రౌపది ముర్ము (2022 జూలై 25 నుండి; 2025 నాటికి పదవిలో ఉన్నారు) – తొలి గిరిజన (ఆదివాసీ) రాష్ట్రపతి, రెండో మహిళా రాష్ట్రపతి, స్వాతంత్ర్యం తర్వాత జన్మించిన తొలి రాష్ట్రపతి; ఒడిశాకు చెందినవారు.
• తాత్కాలిక (Acting) రాష్ట్రపతులు:
  1. వి.వి. గిరి (1969) – జాకిర్ హుస్సేన్ మరణం తర్వాత.
  2. జస్టిస్ ఎం. హిదాయతుల్లా (1969) – గిరి రాజీనామా చేసి పోటీ చేసినప్పుడు (CJIగా).
  3. బి.డి. జట్టి (1977) – ఫక్రుద్దీన్ అలీ అహ్మద్ మరణం తర్వాత.
• ఉపరాష్ట్రపతి నుండి రాష్ట్రపతి అయినవారు: ఎస్. రాధాకృష్ణన్, జాకిర్ హుస్సేన్, వి.వి. గిరి, ఆర్. వెంకటరామన్, శంకర్ దయాళ్ శర్మ, కె.ఆర్. నారాయణన్.