కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు & ప్రత్యేక నిబంధనలు (Union Territories)

కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు (Union Territories – UTs) నేరుగా కేంద్ర ప్రభుత్వం పాలించే ప్రాంతాలు. రాష్ట్రాల లాగా వీటికి పూర్తి స్వయంప్రతిపత్తి ఉండదు. రాజ్యాంగంలోని 8వ భాగం (Part VIII) లో ఆర్టికల్స్ 239 నుండి 241 వరకు వీటి గురించి ఉంటాయి.

• ఎందుకు UTs: రాజధాని ప్రాంతం (ఢిల్లీ), వ్యూహాత్మక ప్రాంతాలు (అండమాన్, లక్షద్వీప్), ప్రత్యేక సంస్కృతి (పుదుచ్చేరి – ఫ్రెంచ్ వారసత్వం), పరిపాలనా సౌలభ్యం (చండీగఢ్ – రెండు రాష్ట్రాల రాజధాని).
• ప్రస్తుత UTs – 8:
  1. ఢిల్లీ (జాతీయ రాజధాని ప్రాంతం)
  2. జమ్మూ & కాశ్మీర్
  3. లడఖ్
  4. పుదుచ్చేరి
  5. చండీగఢ్
  6. అండమాన్ & నికోబార్ దీవులు
  7. లక్షద్వీప్
  8. దాద్రా & నగర్ హవేలీ మరియు డామన్ & డయ్యూ (26 జనవరి 2020 నుండి విలీనం)
• శాసనసభ ఉన్న UTs – 3: ఢిల్లీ, పుదుచ్చేరి, జమ్మూ & కాశ్మీర్.
• ఆర్టికల్ 239: ప్రతి UT ని రాష్ట్రపతి తాను నియమించిన పాలకుడి (Administrator) ద్వారా పాలిస్తారు.
• పాలకుడి పేర్లు: లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ (ఢిల్లీ, పుదుచ్చేరి, అండమాన్, J&K, లడఖ్), అడ్మినిస్ట్రేటర్ (చండీగఢ్ – పంజాబ్ గవర్నర్, లక్షద్వీప్, DNH & DD).
• పొరుగు రాష్ట్ర గవర్నర్‌ను UT పాలకుడిగా నియమించవచ్చు
• అప్పుడు ఆయన మంత్రిమండలి సలహా లేకుండా స్వతంత్రంగా పనిచేస్తారు.
• ఆర్టికల్ 239A: పుదుచ్చేరికి శాసనసభ, మంత్రిమండలి ఏర్పాటు చేసే అధికారం పార్లమెంటుకు – 14వ సవరణ, 1962.
• ఆర్టికల్ 239AA, 239AB: ఢిల్లీకి ప్రత్యేక నిబంధనలు – 69వ సవరణ, 1991.
• ఆర్టికల్ 239B: శాసనసభ సమావేశాల్లో లేనప్పుడు పుదుచ్చేరి పాలకుడి ఆర్డినెన్స్ అధికారం.
• ఆర్టికల్ 240: అండమాన్ & నికోబార్, లక్షద్వీప్, దాద్రా & నగర్ హవేలీ మరియు డామన్ & డయ్యూ, పుదుచ్చేరి (శాసనసభ రద్దై/సస్పెండ్ అయినప్పుడు) లకు రాష్ట్రపతి నిబంధనలు (Regulations) చేయవచ్చు – ఇవి పార్లమెంటు చట్టంతో సమాన బలం కలిగి ఉంటాయి.
• ఆర్టికల్ 241:
  1. UT లకు హైకోర్టు. ఢిల్లీకి సొంత హైకోర్టు (1966)
  2. J&K, లడఖ్‌లకు ఉమ్మడి హైకోర్టు.
• శాసన అధికారం: UTs కి సంబంధించి మూడు జాబితాల్లోని ఏ అంశంపైనైనా పార్లమెంటు చట్టం చేయవచ్చు.

ఢిల్లీ దేశ రాజధాని కాబట్టి దానికి ప్రత్యేక హోదా ఉంది. శాసనసభ, ముఖ్యమంత్రి ఉన్నా, పూర్తి రాష్ట్ర హోదా లేదు. ఎన్నికైన ప్రభుత్వానికి, లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్‌కు మధ్య అధికార వివాదాలు తరచుగా వార్తల్లో, పరీక్షల్లో వస్తాయి.

• 69వ రాజ్యాంగ సవరణ, 1991:
  1. ఢిల్లీకి ‘జాతీయ రాజధాని ప్రాంతం (National Capital Territory – NCT)’ హోదా ఇచ్చింది
  2. ఆర్టికల్స్ 239AA, 239AB చేర్చింది.
• సిఫార్సు: బాలకృష్ణన్ కమిటీ (S. Balakrishnan Committee, 1987-89).
• దీనికి అనుబంధంగా ‘ఢిల్లీ జాతీయ రాజధాని ప్రాంత ప్రభుత్వ చట్టం, 1991 (GNCTD Act)’ వచ్చింది.
• శాసనసభ:
  1. 70 స్థానాలు
  2. ప్రజలు నేరుగా ఎన్నుకుంటారు.
• మంత్రిమండలి: శాసనసభ సభ్యుల్లో 10% మించరాదు – అంటే ముఖ్యమంత్రితో సహా గరిష్ఠం 7.
• ముఖ్యమంత్రిని రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు (రాష్ట్రాల్లో లాగా గవర్నర్ కాదు).
• శాసనసభ చట్టం చేయలేని అంశాలు (రాష్ట్ర జాబితాలో ఉన్నా):
  1. ప్రజా శాంతిభద్రతలు (Public Order)
  2. పోలీసు (Police)
  3. భూమి (Land)
  4. ఈ మూడు కేంద్రం (LG ద్వారా) నియంత్రణలో ఉంటాయి.
• LG – మంత్రిమండలి విభేదం:
  1. ఏదైనా విషయంపై విభేదం వస్తే LG దాన్ని రాష్ట్రపతికి పంపవచ్చు
  2. రాష్ట్రపతి నిర్ణయమే అంతిమం.
• ఆర్టికల్ 239AB: రాజ్యాంగ యంత్రాంగం విఫలమైతే రాష్ట్రపతి 239AA అమలును నిలిపివేయవచ్చు (రాష్ట్రాల్లో ఆర్టికల్ 356 లాంటిది).
• ముఖ్య తీర్పులు & చట్టాలు:
  1. 2018 రాజ్యాంగ ధర్మాసనం తీర్పు: LG ఎన్నికైన ప్రభుత్వ సలహాకు సాధారణంగా కట్టుబడి ఉండాలి; LG ‘అడ్డంకి’ కారాదు.
  2. మే 2023 తీర్పు: సేవల (Services) పై నియంత్రణ ఎన్నికైన ఢిల్లీ ప్రభుత్వానిదే (శాంతిభద్రతలు, పోలీసు, భూమి తప్ప).
  3. GNCTD (సవరణ) చట్టం, 2023: జాతీయ రాజధాని సివిల్ సర్వీసెస్ అథారిటీ ఏర్పాటు చేసి, అధికారుల బదిలీలు, పోస్టింగ్‌లపై LG కి తుది అధికారం ఇచ్చింది.

పుదుచ్చేరి శాసనసభ ఉన్న పాత కేంద్రపాలిత ప్రాంతం. ఇది ఫ్రెంచ్ వలస ప్రాంతం. దీని ఒక భాగం యానాం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఉండటం వల్ల తెలుగు అభ్యర్థులకు ప్రత్యేకంగా ముఖ్యం.

• పుదుచ్చేరి చరిత్ర:
  1. ఫ్రెంచ్ పాలనలో ఉండేది.
  2. వాస్తవ బదిలీ (De facto): 1 నవంబర్ 1954.
  3. చట్టపరమైన బదిలీ (De jure): 1962 (16 ఆగస్టు 1962).
  4. 14వ సవరణ (1962) ద్వారా UT గా గుర్తింపు, ఆర్టికల్ 239A చేర్చారు.
  5. ‘కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల ప్రభుత్వ చట్టం, 1963’ ద్వారా శాసనసభ, మంత్రిమండలి.
  6. 2006లో ‘పాండిచ్చేరి’ పేరు ‘పుదుచ్చేరి’ గా మారింది.
• పుదుచ్చేరి నాలుగు ప్రాంతాలు: నాలుగూ ఒకదానికొకటి దూరంగా ఉన్నాయి –
• పుదుచ్చేరి, కారైకాల్ (తమిళనాడు తీరంలో)
• మాహే (కేరళ తీరంలో)
• యానాం (ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో, గోదావరి తీరంలో)
• పుదుచ్చేరి శాసనసభ: 30 ఎన్నికైన స్థానాలు + కేంద్రం నామినేట్ చేసే 3 సభ్యులు. పాలకుడు – లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్.
• ఢిల్లీ లాగా కాకుండా పుదుచ్చేరి శాసనసభ రాష్ట్ర, ఉమ్మడి జాబితాల్లోని అంశాలపై చట్టాలు చేయవచ్చు.
• చండీగఢ్:
  1. పంజాబ్, హర్యానా రెండు రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడి రాజధాని
  2. 1966లో UT అయింది. పంజాబ్ గవర్నర్ చండీగఢ్ అడ్మినిస్ట్రేటర్‌గా ఉంటారు.
• అండమాన్ & నికోబార్ దీవులు: లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ పాలన. రాజధాని పోర్ట్ బ్లెయిర్ పేరు 2024లో ‘శ్రీ విజయపురం’ గా మారింది.
• లక్షద్వీప్: విస్తీర్ణంలో, జనాభాలో అతి చిన్న UT. రాజధాని కవరత్తి. కేరళ హైకోర్టు పరిధి.
• దాద్రా & నగర్ హవేలీ మరియు డామన్ & డయ్యూ:
  1. పోర్చుగీస్ వలస ప్రాంతాలు
  2. 26 జనవరి 2020న రెండు UTs ఒకటిగా విలీనమయ్యాయి. బొంబాయి హైకోర్టు పరిధి.
• విస్తీర్ణంలో అతిపెద్ద UT: లడఖ్.
• జనాభాలో అతిపెద్ద UT: ఢిల్లీ.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా పుదుచ్చేరి నాలుగు ముక్కలు – ‘రెండు తమిళనాడు, ఒకటి కేరళ, ఒకటి ఆంధ్ర’.

జమ్మూ & కాశ్మీర్‌కు 1950 నుండి ఆర్టికల్ 370 ద్వారా ప్రత్యేక హోదా ఉండేది. 2019లో ఆ హోదా తొలగించి, రాష్ట్రాన్ని రెండు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలుగా విభజించారు. ఇది ఇటీవలి కాలంలో అత్యంత ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ మార్పుల్లో ఒకటి.

• నేపథ్యం:
  1. 26 అక్టోబర్ 1947న మహారాజా హరిసింగ్ విలీన ఒప్పందం (Instrument of Accession) పై సంతకం చేశారు.
  2. ఆర్టికల్ 370: 21వ భాగంలో ‘తాత్కాలిక నిబంధన (Temporary Provision)’. రక్షణ, విదేశీ వ్యవహారాలు, కమ్యూనికేషన్లు తప్ప ఇతర కేంద్ర చట్టాలు అమలు కావాలంటే రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అంగీకారం అవసరం.
  3. J&K కి ప్రత్యేక రాజ్యాంగం, ప్రత్యేక జెండా ఉండేవి.
  4. ఆర్టికల్ 35A: 1954 రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు ద్వారా చేర్చారు – శాశ్వత నివాసులకు ప్రత్యేక హక్కులు (భూమి కొనుగోలు, ఉద్యోగాలు).
• 5 ఆగస్టు 2019: రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు C.O. 272 జారీ – భారత రాజ్యాంగం పూర్తిగా J&K కి వర్తిస్తుంది. తర్వాత పార్లమెంటు తీర్మానం ఆధారంగా రాష్ట్రపతి C.O. 273 జారీ చేసి ఆర్టికల్ 370 లోని ప్రత్యేక నిబంధనలను నిరుపయోగం చేశారు. 35A కూడా రద్దయింది.
• జమ్మూ & కాశ్మీర్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2019:
  1. 31 అక్టోబర్ 2019 (సర్దార్ పటేల్ జయంతి) నుండి అమలు.
  2. జమ్మూ & కాశ్మీర్ UT – శాసనసభతో.
  3. లడఖ్ UT – శాసనసభ లేకుండా (లేహ్, కార్గిల్ జిల్లాలు).
  4. దీంతో రాష్ట్రాల సంఖ్య 29 నుండి 28 కి, UTs సంఖ్య 7 నుండి 9 కి పెరిగింది (2020 విలీనం తర్వాత 8).
  5. J&K శాసనమండలి రద్దయింది.
• సుప్రీంకోర్టు తీర్పు (11 డిసెంబర్ 2023): 5 మంది న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం ఆర్టికల్ 370 రద్దును ఏకగ్రీవంగా సమర్థించింది.
• ఆర్టికల్ 370 తాత్కాలిక నిబంధనే అని చెప్పింది.
• J&K కు వీలైనంత త్వరగా రాష్ట్ర హోదా పునరుద్ధరించాలని, 30 సెప్టెంబర్ 2024 లోపు ఎన్నికలు జరపాలని సూచించింది.
• ఎన్నికలు 2024:
  1. సెప్టెంబర్-అక్టోబర్ 2024లో J&K శాసనసభ ఎన్నికలు జరిగాయి
  2. ఒమర్ అబ్దుల్లా UT మొదటి ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. పునర్విభజన (2022) తర్వాత శాసనసభలో 90 ఎన్నికైన స్థానాలు.

కొన్ని రాష్ట్రాల్లోని వెనుకబడిన ప్రాంతాల అభివృద్ధి, గిరిజన సంస్కృతి రక్షణ, స్థానికుల ఉద్యోగ హక్కుల కోసం రాజ్యాంగం 21వ భాగంలో (Part XXI) ఆర్టికల్ 371 నుండి 371J వరకు ప్రత్యేక నిబంధనలు ఇచ్చింది. ఇవి ఆర్టికల్ 370 లాగా ‘తాత్కాలిక’ కాదు – ప్రత్యేక నిబంధనలు.

• ఆర్టికల్ 371 – మహారాష్ట్ర, గుజరాత్:
  1. విదర్భ, మరాఠ్వాడా, మిగతా మహారాష్ట్రకు
  2. సౌరాష్ట్ర, కచ్, మిగతా గుజరాత్‌కు వేర్వేరు అభివృద్ధి బోర్డులు. గవర్నర్‌కు ప్రత్యేక బాధ్యత.
• ఆర్టికల్ 371A – నాగాలాండ్ (13వ సవరణ, 1962): నాగా మత, సామాజిక ఆచారాలు, సంప్రదాయ చట్టాలు, భూమి-వనరుల యాజమాన్యం విషయంలో శాసనసభ ఆమోదం లేకుండా పార్లమెంటు చట్టాలు వర్తించవు.
• ఆర్టికల్ 371B – అస్సాం (22వ సవరణ, 1969): గిరిజన ప్రాంతాల శాసనసభ్యులతో కమిటీ.
• ఆర్టికల్ 371C – మణిపూర్ (27వ సవరణ, 1971):
  1. కొండ ప్రాంతాల శాసనసభ్యులతో కమిటీ
  2. గవర్నర్ వార్షిక నివేదిక.
• ఆర్టికల్ 371D – ఆంధ్రప్రదేశ్ (32వ సవరణ, 1973): విద్య, ఉద్యోగాల్లో వివిధ ప్రాంతాలకు సమాన అవకాశాలు. 2014 నుండి తెలంగాణకు కూడా.
• ఆర్టికల్ 371E – ఆంధ్రప్రదేశ్ (32వ సవరణ, 1973): పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా కేంద్రీయ విశ్వవిద్యాలయం ఏర్పాటు – హైదరాబాద్ విశ్వవిద్యాలయం (University of Hyderabad, 1974).
• ఆర్టికల్ 371F – సిక్కిం (36వ సవరణ, 1975):
  1. సిక్కిం భారత్‌లో 22వ రాష్ట్రంగా చేరినప్పుడు
  2. శాసనసభ కనీసం 30 సభ్యులు.
• ఆర్టికల్ 371G – మిజోరం (53వ సవరణ, 1986): మిజోల మత, సామాజిక ఆచారాలు, భూమిపై రక్షణ (నాగాలాండ్ లాంటిది).
• ఆర్టికల్ 371H – అరుణాచల్ ప్రదేశ్ (55వ సవరణ, 1986): శాంతిభద్రతలపై గవర్నర్‌కు ప్రత్యేక బాధ్యత.
• ఆర్టికల్ 371I – గోవా (56వ సవరణ, 1987): శాసనసభ కనీసం 30 సభ్యులు.
• ఆర్టికల్ 371J – కర్ణాటక (98వ సవరణ, 2012): హైదరాబాద్-కర్ణాటక ప్రాంతం (ఇప్పుడు ‘కళ్యాణ-కర్ణాటక’) కు ప్రత్యేక అభివృద్ధి బోర్డు, విద్య-ఉద్యోగాల్లో స్థానిక రిజర్వేషన్.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు రెండు ఆర్టికల్స్ – ‘D’ (Distribution of jobs – ఉద్యోగాలు, విద్య) మరియు ‘E’ (Education – కేంద్రీయ విశ్వవిద్యాలయం), రెండూ 32వ సవరణతో.

ఆర్టికల్ 371D తెలుగు రాష్ట్రాల ఉద్యోగ నియామకాల్లో, విద్యా ప్రవేశాల్లో ‘స్థానికత (Local Status)’ కు ఆధారం. ముల్కీ నిబంధనలు, జై ఆంధ్ర ఉద్యమం, ఆరు సూత్రాల పథకం – ఈ నేపథ్యం APPSC, TGPSC పరీక్షల్లో తప్పక వస్తుంది.

• నేపథ్యం:
  1. ముల్కీ నిబంధనలు (Mulki Rules): హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో స్థానికులకు ఉద్యోగాల్లో ప్రాధాన్యం ఇచ్చే నిబంధనలు.
  2. 1972లో సుప్రీంకోర్టు ముల్కీ నిబంధనలు చెల్లుతాయని తీర్పు ఇచ్చింది → కోస్తా, రాయలసీమలో ‘జై ఆంధ్ర ఉద్యమం’ (1972-73) మొదలైంది.
  3. 1973లో ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీ సమక్షంలో ‘ఆరు సూత్రాల పథకం (Six-Point Formula)’ కుదిరింది.
• 32వ రాజ్యాంగ సవరణ, 1973:
  1. ఆరు సూత్రాల పథకాన్ని అమలు చేయడానికి ఆర్టికల్స్ 371D, 371E చేర్చారు
  2. ముల్కీ నిబంధనల చట్టం రద్దయింది.
• ఆర్టికల్ 371D ముఖ్య నిబంధనలు:
  1. రాష్ట్రంలోని వివిధ ప్రాంతాల ప్రజలకు ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు, విద్యలో సమాన అవకాశాలు కల్పించడానికి రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులు జారీ చేయవచ్చు.
  2. స్థానిక కేడర్లు (Local Cadres), జోన్‌లు ఏర్పాటు; స్థానిక అభ్యర్థులకు ప్రత్యక్ష నియామకాల్లో ప్రాధాన్యం.
  3. విద్యాసంస్థల ప్రవేశాల్లో స్థానిక ప్రాంతాల (Local Areas) కు రిజర్వేషన్.
  4. రాష్ట్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్ (Administrative Tribunal) ఏర్పాటు – ఉద్యోగుల సేవా వివాదాల కోసం (371D(3)). దీంతో AP పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్ 1975లో ఏర్పడింది.
• రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులు:
  1. విద్యా సంస్థల ప్రవేశాల ఉత్తర్వు, 1974 – స్థానిక ప్రాంతాలు: ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం, శ్రీ వెంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయ ప్రాంతాలు.
  2. ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల ఉత్తర్వు, 1975 (Presidential Order 1975) – స్థానిక కేడర్లు, 6 జోన్‌లు.
• 2014 విభజన తర్వాత: AP పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2014 (సెక్షన్ 97) ద్వారా ఆర్టికల్ 371D ను సవరించి ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ రెండు రాష్ట్రాలకూ వర్తింపజేశారు.
• తెలంగాణ కొత్త జోనల్ విధానం:
  1. 2018 రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు – 7 జోన్‌లు, 2 మల్టీ-జోన్‌లు
  2. స్థానికులకు 95% రిజర్వేషన్.
• ప్రత్యేకత: 371D కింద రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులు జారీ చేయవచ్చు, వాటిని సవరించవచ్చు – ఇది తెలుగు రాష్ట్రాలకే ఉన్న ప్రత్యేక ఏర్పాటు.