గవర్నర్ (Governor)

కేంద్రంలో రాష్ట్రపతి లాగే రాష్ట్రంలో గవర్నర్ (Governor) నామమాత్రపు కార్యనిర్వాహక అధిపతి (Nominal Executive Head). నిజమైన అధికారం ముఖ్యమంత్రి నేతృత్వంలోని మంత్రిమండలిది.

రాజ్యాంగంలోని 6వ భాగం (Part VI) లో ఆర్టికల్స్ 153 నుండి 167 వరకు గవర్నర్, రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ గురించి ఉంటాయి.

• ఆర్టికల్ 153: ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక గవర్నర్ ఉండాలి. 7వ సవరణ (1956) ప్రకారం ఒకే వ్యక్తిని రెండు లేదా ఎక్కువ రాష్ట్రాలకు గవర్నర్‌గా నియమించవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 154: రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం గవర్నర్‌కు ఉంటుంది.
• ఆర్టికల్ 155 – నియామకం: రాష్ట్రపతి తన సంతకం, ముద్రతో కూడిన వారెంట్ (Warrant) ద్వారా నియమిస్తారు. గవర్నర్ ఎన్నిక కాదు – నియామకం.
• ఈ విధానం కెనడా నమూనా నుండి తీసుకున్నారు.
• గవర్నర్ కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగి కాదని సుప్రీంకోర్టు (1979) చెప్పింది – అది స్వతంత్ర రాజ్యాంగ పదవి.
• ఆర్టికల్ 156 – పదవీకాలం: 5 సంవత్సరాలు. కానీ రాష్ట్రపతి ఇష్టం (Pleasure of the President) ఉన్నంత వరకే పదవిలో ఉంటారు.
• రాజీనామా రాష్ట్రపతికి సమర్పిస్తారు.
• వారసుడు బాధ్యతలు చేపట్టే వరకు పదవిలో కొనసాగుతారు.
• తొలగింపుకు రాజ్యాంగంలో కారణాలు చెప్పలేదు
• అభిశంసన (Impeachment) విధానం లేదు.
• ఆర్టికల్ 157 – అర్హతలు: రెండు మాత్రమే –
• భారత పౌరుడై ఉండాలి.
• 35 సంవత్సరాలు నిండి ఉండాలి.
• ఆర్టికల్ 158 – షరతులు:
  1. పార్లమెంటు లేదా శాసనసభ సభ్యుడై ఉండరాదు; ఉంటే గవర్నర్ అయిన రోజు నుండి ఆ స్థానం ఖాళీ అవుతుంది.
  2. లాభదాయక పదవి (Office of Profit) లో ఉండరాదు.
  3. అద్దె లేకుండా అధికారిక నివాసం (రాజ్ భవన్).
  4. జీతభత్యాలు పార్లమెంటు నిర్ణయిస్తుంది; రాష్ట్ర సంఘటిత నిధి నుండి చెల్లిస్తారు. పదవీకాలంలో తగ్గించరాదు.
  5. రెండు రాష్ట్రాలకు గవర్నర్ అయితే జీతాన్ని రాష్ట్రపతి నిర్ణయించిన నిష్పత్తిలో రెండు రాష్ట్రాలు పంచుకుంటాయి.
• ఆర్టికల్ 159 – ప్రమాణం: సంబంధిత హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి చేయిస్తారు (లేనప్పుడు సీనియర్ న్యాయమూర్తి).
• ఆర్టికల్ 361 – రక్షణలు: పదవీకాలంలో క్రిమినల్ కేసులు పెట్టరాదు, అరెస్టు చేయరాదు.

రాష్ట్ర ప్రభుత్వం తీసుకునే ప్రతి కార్యనిర్వాహక చర్య గవర్నర్ పేరు మీదే జరుగుతుంది. ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ పదవులకు నియామకాలు కూడా గవర్నరే చేస్తారు.

• ఆర్టికల్ 166: రాష్ట్ర ప్రభుత్వ కార్యనిర్వాహక చర్యలన్నీ గవర్నర్ పేరు మీద జరుగుతాయి.
• గవర్నర్ నియమించే పదవులు:
  1. ముఖ్యమంత్రి, ఆయన సలహాపై ఇతర మంత్రులు (ఆర్టికల్ 164)
  2. అడ్వకేట్ జనరల్ (ఆర్టికల్ 165) – గవర్నర్ ఇష్టం ఉన్నంత వరకు పదవిలో ఉంటారు.
  3. రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్ (ఆర్టికల్ 243K) – కానీ తొలగించేది హైకోర్టు జడ్జి తొలగింపు విధానంలోనే.
  4. రాష్ట్ర పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ (SPSC) చైర్మన్, సభ్యులు – కానీ తొలగించేది రాష్ట్రపతి మాత్రమే.
  5. రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం (ఆర్టికల్ 243I) – ప్రతి 5 సంవత్సరాలకు.
  6. జిల్లా జడ్జిలు (ఆర్టికల్ 233).
• ఆర్టికల్ 167: రాష్ట్ర పరిపాలన, శాసనాల ప్రతిపాదనల గురించి సమాచారం ముఖ్యమంత్రి నుండి కోరే హక్కు.
• గిరిజన సంక్షేమ మంత్రి: ఛత్తీస్‌గఢ్, జార్ఖండ్, మధ్యప్రదేశ్, ఒడిశా రాష్ట్రాల్లో గిరిజన సంక్షేమ మంత్రిని నియమించాలి (ఆర్టికల్ 164(1)).
• రాష్ట్రపతి పాలన సిఫార్సు: రాష్ట్రంలో రాజ్యాంగ యంత్రాంగం విఫలమైందని ఆర్టికల్ 356 కింద రాష్ట్రపతికి నివేదిక పంపవచ్చు. రాష్ట్రపతి పాలనలో రాష్ట్రపతి ప్రతినిధిగా విస్తృత అధికారాలు ఉపయోగిస్తారు.
• విశ్వవిద్యాలయాల ఛాన్సలర్:
  1. రాష్ట్ర విశ్వవిద్యాలయాలకు సాధారణంగా గవర్నర్ ఛాన్సలర్‌గా ఉంటారు
  2. వైస్-ఛాన్సలర్లను నియమిస్తారు (ఇది రాష్ట్ర చట్టాల ద్వారా వచ్చే అధికారం).
• శాసనమండలికి నామినేషన్: శాసనమండలి ఉన్న రాష్ట్రాల్లో 1/6 వంతు సభ్యులను నామినేట్ చేస్తారు – సాహిత్యం, శాస్త్రం, కళలు, సహకార ఉద్యమం, సామాజిక సేవ రంగాల వారిని.
• ఆంగ్లో-ఇండియన్ నామినేషన్: ముందు శాసనసభకు ఒక ఆంగ్లో-ఇండియన్‌ను నామినేట్ చేసే అధికారం ఉండేది (ఆర్టికల్ 333). 104వ సవరణ (2019) ద్వారా ఇది జనవరి 2020 నుండి రద్దయింది.

గవర్నర్ రాష్ట్ర శాసనసభలో సభ్యుడు కాకపోయినా, రాష్ట్ర శాసన వ్యవస్థలో అంతర్భాగం (ఆర్టికల్ 168). గవర్నర్ సంతకం లేకుండా ఏ బిల్లూ చట్టం కాదు.

• ఆర్టికల్ 174: శాసనసభను సమావేశపరచడం (Summon), సమావేశాలు వాయిదా వేయడం (Prorogue), శాసనసభను రద్దు చేయడం (Dissolve).
• రెండు సమావేశాల మధ్య 6 నెలలకు మించి గడువు ఉండరాదు.
• ఆర్టికల్ 175-176: శాసనసభను ఉద్దేశించి ప్రసంగించడం. ఎన్నికల తర్వాత మొదటి సమావేశం, ప్రతి సంవత్సరం మొదటి సమావేశం ప్రారంభంలో ప్రత్యేక ప్రసంగం.
• ఆర్టికల్ 200 – బిల్లులపై గవర్నర్ ముందు నాలుగు మార్గాలు:
  1. ఆమోదం తెలపడం (Assent)
  2. ఆమోదం నిలిపివేయడం (Withhold)
  3. పునఃపరిశీలన కోసం తిరిగి పంపడం (Return) – ద్రవ్య బిల్లు కాకపోతే మాత్రమే. శాసనసభ మళ్లీ ఆమోదిస్తే గవర్నర్ తప్పనిసరిగా ఆమోదించాలి.
  4. రాష్ట్రపతి పరిశీలనకు రిజర్వ్ చేయడం (Reserve)
• తప్పనిసరి రిజర్వేషన్: హైకోర్టు స్థానాన్ని, అధికారాలను దెబ్బతీసే బిల్లును గవర్నర్ తప్పనిసరిగా రాష్ట్రపతికి రిజర్వ్ చేయాలి.
• ఇతర రిజర్వేషన్ సందర్భాలు: రాజ్యాంగ నిబంధనలకు విరుద్ధం, ఆదేశిక సూత్రాలకు విరుద్ధం, దేశ ప్రయోజనాలకు విరుద్ధం, ఆర్టికల్ 31A కింద ఆస్తి స్వాధీనం వంటి బిల్లులు.
• ఆర్టికల్ 201:
  1. రిజర్వ్ చేసిన బిల్లుపై రాష్ట్రపతి ఆమోదించవచ్చు లేదా నిలిపివేయవచ్చు. ద్రవ్య బిల్లు కాకపోతే పునఃపరిశీలనకు తిరిగి పంపమని గవర్నర్‌ను ఆదేశించవచ్చు
  2. శాసనసభ 6 నెలల్లో మళ్లీ పరిశీలించాలి. మళ్లీ ఆమోదించినా రాష్ట్రపతి ఆమోదించాల్సిన బాధ్యత లేదు.
• ద్రవ్య బిల్లులు: గవర్నర్ ముందస్తు సిఫార్సుతోనే శాసనసభలో ప్రవేశపెట్టాలి.
• ఆర్టికల్ 213 – ఆర్డినెన్స్ అధికారం: శాసనసభ సమావేశాల్లో లేనప్పుడు (లేదా శాసనమండలి ఉన్నచోట రెండు సభలూ సమావేశాల్లో లేనప్పుడు) గవర్నర్ ఆర్డినెన్స్ జారీ చేయవచ్చు.
• శాసనసభ మళ్లీ సమావేశమైన 6 వారాల్లో ఆమోదించకపోతే ఆర్డినెన్స్ రద్దవుతుంది.
• గరిష్ఠ కాలం: 6 నెలలు + 6 వారాలు.
• మంత్రిమండలి సలహాపైనే జారీ చేస్తారు.
• కొన్ని సందర్భాల్లో రాష్ట్రపతి ముందస్తు అనుమతి అవసరం.
• డి.సి. వాధ్వా కేసు (1987), కృష్ణ కుమార్ సింగ్ కేసు (2017) – ఆర్డినెన్స్‌లను పదే పదే తిరిగి జారీ చేయడం రాజ్యాంగ మోసం అని సుప్రీంకోర్టు చెప్పింది.

కోర్టు శిక్ష విధించిన వ్యక్తికి క్షమాభిక్ష లేదా శిక్ష తగ్గింపు ఇచ్చే అధికారం గవర్నర్‌కు ఆర్టికల్ 161 కింద ఉంది. ఇది రాష్ట్రపతి అధికారం (ఆర్టికల్ 72) కంటే పరిమితమైనది. రెండింటి మధ్య తేడాలు పరీక్షల్లో తప్పక అడుగుతారు.

• ఆర్టికల్ 161: రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం పరిధిలోని చట్టాలకు వ్యతిరేకంగా చేసిన నేరాలకు శిక్ష పడిన వారికి గవర్నర్ –
• క్షమాభిక్ష (Pardon): శిక్ష, నేరం రెండింటి నుండి పూర్తి విముక్తి.
• శిక్ష మార్పు (Commutation): ఒక రకమైన శిక్షను తేలికైన శిక్షగా మార్చడం (ఉదా: కఠిన కారాగారం → సాధారణ కారాగారం).
• శిక్ష తగ్గింపు (Remission): శిక్ష స్వభావం మార్చకుండా కాలాన్ని తగ్గించడం (ఉదా: 2 ఏళ్లు → 1 ఏడాది).
• విరామం (Respite): ప్రత్యేక కారణాల వల్ల (గర్భిణీ, వైకల్యం) తేలికైన శిక్ష.
• తాత్కాలిక వాయిదా (Reprieve): శిక్ష అమలును తాత్కాలికంగా నిలిపివేయడం.
• రాష్ట్రపతి vs గవర్నర్:
  1. సైనిక కోర్టు (Court Martial) శిక్షలకు: రాష్ట్రపతికి అధికారం ఉంది; గవర్నర్‌కు లేదు.
  2. మరణశిక్ష: రాష్ట్రపతి పూర్తిగా క్షమించగలరు. పరీక్షల్లో ప్రామాణిక సమాధానం – గవర్నర్ మరణశిక్షను పూర్తిగా క్షమించలేరు; వాయిదా వేయవచ్చు, తగ్గించవచ్చు లేదా మార్చవచ్చు.
  3. కేంద్ర చట్టాల కింద నేరాలు: రాష్ట్రపతి పరిధి; రాష్ట్ర చట్టాల కింద నేరాలు: గవర్నర్ పరిధి.
• మంత్రిమండలి సలహా: గవర్నర్ ఈ అధికారాన్ని రాష్ట్ర మంత్రిమండలి సలహాపైనే ఉపయోగించాలి.
• న్యాయ సమీక్ష: క్షమాభిక్ష నిర్ణయం ఏకపక్షంగా, దురుద్దేశంతో, అసంబద్ధ కారణాలతో ఉంటే కోర్టులు సమీక్షించవచ్చు – ఎపురు సుధాకర్ vs ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం (2006) కేసు. ఈ కేసు AP గవర్నర్ ఇచ్చిన శిక్ష తగ్గింపుకు సంబంధించినది – తెలుగు అభ్యర్థులకు ముఖ్యం.
• మారు రామ్ కేసు (1980): క్షమాభిక్ష అధికారం మంత్రిమండలి సలహాపైనే ఉపయోగించాలని చెప్పింది.

రాష్ట్రపతికి లేని ఒక ప్రత్యేకత గవర్నర్‌కు ఉంది – విచక్షణాధికారాలు (Discretionary Powers). అంటే కొన్ని విషయాల్లో మంత్రిమండలి సలహా లేకుండా గవర్నర్ సొంతంగా నిర్ణయం తీసుకోవచ్చు.

రాజ్యాంగం గవర్నర్‌ను కేంద్రానికి, రాష్ట్రానికి మధ్య వారధిగా చూసింది.

• ఆర్టికల్ 163(1): గవర్నర్‌కు సహాయం చేయడానికి, సలహా ఇవ్వడానికి ముఖ్యమంత్రి నేతృత్వంలో మంత్రిమండలి ఉంటుంది – రాజ్యాంగం గవర్నర్ విచక్షణకు వదిలిన విషయాలు తప్ప.
• ఆర్టికల్ 163(2): ఒక విషయం గవర్నర్ విచక్షణ పరిధిలోకి వస్తుందో లేదో అనే ప్రశ్న వస్తే గవర్నర్ నిర్ణయమే అంతిమం. ఆ నిర్ణయాన్ని ప్రశ్నించరాదు.
• రాష్ట్రపతితో తేడా: రాష్ట్రపతి మంత్రిమండలి సలహాకు కట్టుబడి ఉండాలి (42వ, 44వ సవరణలు). గవర్నర్‌కు అలాంటి స్పష్టమైన నిబంధన లేదు.
• రాజ్యాంగపరమైన విచక్షణ (Constitutional Discretion):
  1. బిల్లును రాష్ట్రపతి పరిశీలనకు రిజర్వ్ చేయడం (ఆర్టికల్ 200).
  2. రాష్ట్రపతి పాలన సిఫార్సు (ఆర్టికల్ 356).
  3. పొరుగున ఉన్న కేంద్రపాలిత ప్రాంతానికి అదనపు బాధ్యతగా పాలకుడిగా ఉన్నప్పుడు.
  4. అస్సాం, మేఘాలయ, త్రిపుర, మిజోరం ప్రభుత్వాలు స్వయంప్రతిపత్తి గిరిజన జిల్లా కౌన్సిళ్లకు గనుల రాయల్టీ చెల్లింపు నిర్ణయం (6వ షెడ్యూల్).
  5. పరిపాలన, శాసన విషయాలపై ముఖ్యమంత్రి నుండి సమాచారం కోరడం.
• పరిస్థితిపరమైన విచక్షణ (Situational Discretion):
  1. శాసనసభలో ఏ పార్టీకీ స్పష్టమైన మెజారిటీ లేనప్పుడు ముఖ్యమంత్రిని ఎంపిక చేయడం.
  2. పదవిలో ఉన్న ముఖ్యమంత్రి అకస్మాత్తుగా మరణించి, వారసుడు స్పష్టంగా లేనప్పుడు.
  3. శాసనసభ విశ్వాసం కోల్పోయిన మంత్రిమండలిని రద్దు చేయడం.
  4. మెజారిటీ కోల్పోయిన మంత్రిమండలి సలహాపై శాసనసభను రద్దు చేయాలా వద్దా అనే నిర్ణయం.
• ప్రత్యేక బాధ్యతలు (Special Responsibility): ఆర్టికల్ 371 కింద మహారాష్ట్ర, గుజరాత్ (అభివృద్ధి బోర్డులు), నాగాలాండ్ (శాంతిభద్రతలు), మణిపూర్ (కొండ ప్రాంతాలు), సిక్కిం, కర్ణాటక (హైదరాబాద్-కర్ణాటక ప్రాంతం) గవర్నర్లకు.
• ముఖ్య తీర్పులు:
  1. ఎస్.ఆర్. బొమ్మై (1994): మెజారిటీని శాసనసభలోనే (Floor Test) తేల్చాలి – రాజ్ భవన్‌లో కాదు.
  2. నబమ్ రెబియా (2016, అరుణాచల్ కేసు): గవర్నర్ విచక్షణ పరిమితం; మంత్రిమండలి సలహా లేకుండా సభ సమావేశాలను ముందుకు జరపరాదు.

గవర్నర్లు కేంద్రంలో అధికారంలో ఉన్న పార్టీ ప్రతినిధులుగా ప్రవర్తిస్తున్నారనే విమర్శ ఎప్పటి నుండో ఉంది. ఈ సమస్యను పరిష్కరించడానికి కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలపై ఏర్పాటైన కమిషన్‌లు గవర్నర్ పదవిపై ముఖ్యమైన సిఫార్సులు చేశాయి.

• సర్కారియా కమిషన్ (Sarkaria Commission):
  1. ఏర్పాటు: 1983; అధ్యక్షుడు: జస్టిస్ ఆర్.ఎస్. సర్కారియా; నివేదిక: 1988.
  2. గవర్నర్ జీవితంలోని ఏదో ఒక రంగంలో ప్రముఖ వ్యక్తి అయి ఉండాలి.
  3. ఆ రాష్ట్రానికి బయటి వ్యక్తి (Outsider) అయి ఉండాలి.
  4. ఇటీవలి కాలంలో క్రియాశీల రాజకీయాల్లో పాల్గొని ఉండరాదు; ముఖ్యంగా కేంద్రంలో అధికార పార్టీకి చెందిన వ్యక్తిని ప్రతిపక్ష పాలిత రాష్ట్రానికి పంపరాదు.
  5. నియామకానికి ముందు ముఖ్యమంత్రిని సంప్రదించాలి.
  6. 5 సంవత్సరాల పదవీకాలాన్ని అరుదైన, బలమైన కారణాలు ఉంటే తప్ప కుదించరాదు.
  7. ఆర్టికల్ 356 ను చివరి అస్త్రంగా (Last Resort) మాత్రమే వాడాలి.
• పూంఛీ కమిషన్ (Punchhi Commission):
  1. ఏర్పాటు: 2007; అధ్యక్షుడు: జస్టిస్ మదన్ మోహన్ పూంఛీ (మాజీ CJI); నివేదిక: 2010.
  2. ‘రాష్ట్రపతి ఇష్టం ఉన్నంత వరకు’ (Doctrine of Pleasure) అనే పదాలు తొలగించి, 5 సంవత్సరాల స్థిర పదవీకాలం ఇవ్వాలి.
  3. గవర్నర్‌ను తొలగించడానికి రాష్ట్ర శాసనసభ తీర్మానం ద్వారా అభిశంసన లాంటి విధానం ఉండాలి.
  4. రాష్ట్ర బిల్లులపై గవర్నర్ 6 నెలల్లో నిర్ణయం తీసుకోవాలి.
  5. విశ్వవిద్యాలయాల ఛాన్సలర్ వంటి చట్టబద్ధ పదవులు గవర్నర్‌కు ఇవ్వరాదు.
• బి.పి. సింఘాల్ vs భారత ప్రభుత్వం (2010): రాష్ట్రపతి ఇష్టం మేరకే గవర్నర్ పదవి అయినా, తొలగింపు ఏకపక్షంగా, దురుద్దేశంతో ఉండరాదు. కేంద్రంలో ప్రభుత్వం మారిందనే కారణంతో గవర్నర్లను తొలగించరాదు. తొలగింపు న్యాయ సమీక్షకు లోబడుతుంది.
• ఇతర కమిటీలు: రాజమన్నార్ కమిటీ (1969, తమిళనాడు ప్రభుత్వం నియమించింది), పరిపాలనా సంస్కరణల కమిషన్ (1966) కూడా గవర్నర్ పదవిపై సూచనలు చేశాయి.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా సర్కారియా – 1983/1988 (S = Selection rules: బయటి వ్యక్తి, CM సంప్రదింపు); పూంఛీ – 2007/2010 (P = Pleasure తొలగించాలి).

తెలుగు రాష్ట్రాల గవర్నర్లకు సంబంధించిన ప్రశ్నలు APPSC, TGPSC పరీక్షల్లో క్రమం తప్పకుండా వస్తాయి. ఆంధ్ర రాష్ట్రం (1953), ఆంధ్రప్రదేశ్ (1956), విభజన (2014) – ఈ మూడు దశలు గుర్తుంచుకోవాలి.

• ఆంధ్ర రాష్ట్రం మొదటి గవర్నర్ (1953): చందూలాల్ మాధవలాల్ త్రివేది (C.M. Trivedi). 1 అక్టోబర్ 1953న ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడినప్పుడు గవర్నర్ అయ్యారు.
• ఆంధ్రప్రదేశ్ మొదటి గవర్నర్ (1956): సి.ఎం. త్రివేది కొనసాగారు. 1 నవంబర్ 1956న ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడినప్పుడు కూడా ఆయనే గవర్నర్.
• హైదరాబాద్ రాష్ట్రం: 1950-56 మధ్య హైదరాబాద్ రాష్ట్రానికి గవర్నర్‌కు బదులు రాజప్రముఖ్ ఉండేవారు – ఏడవ నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్.
• ఆంధ్రప్రదేశ్ మొదటి మహిళా గవర్నర్: శారదా ముఖర్జీ (1977-78).
• ఉమ్మడి గవర్నర్ (2014): రాష్ట్ర విభజన తర్వాత ఈ.ఎస్.ఎల్. నరసింహన్ (E.S.L. Narasimhan) రెండు రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడి గవర్నర్‌గా పనిచేశారు.
• తెలంగాణ మొదటి గవర్నర్ – ఈ.ఎస్.ఎల్. నరసింహన్ (2 జూన్ 2014).
• ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2014 సెక్షన్ 8 ప్రకారం ఉమ్మడి రాజధాని హైదరాబాద్‌లో శాంతిభద్రతలు, ప్రజల భద్రతపై గవర్నర్‌కు ప్రత్యేక బాధ్యత ఇచ్చారు.
• 2019 తర్వాత వేర్వేరు గవర్నర్లు:
  1. ఆంధ్రప్రదేశ్: బిశ్వభూషణ్ హరిచందన్ (జూలై 2019 నుండి) – విభజన తర్వాత AP కి ప్రత్యేకంగా నియమితులైన మొదటి గవర్నర్.
  2. తెలంగాణ: తమిళిసై సౌందరరాజన్ (సెప్టెంబర్ 2019 నుండి) – తెలంగాణ మొదటి మహిళా గవర్నర్.
• ఇతర జాతీయ ‘మొదటి’ వాస్తవాలు:
  1. భారతదేశ మొదటి మహిళా గవర్నర్: సరోజినీ నాయుడు (ఉత్తర ప్రదేశ్, 1947) – హైదరాబాద్‌తో అనుబంధం ఉన్న ‘భారత కోకిల’.
  2. రాజ్ భవన్: హైదరాబాద్‌లో సోమాజిగూడ వద్ద రాజ్ భవన్ ఉంది.

గుర్తుంచుకునే చిట్కా త్రివేది – ‘రెండు మొదటిలు’ (ఆంధ్ర రాష్ట్రం 1953 + ఆంధ్రప్రదేశ్ 1956); నరసింహన్ – ‘రెండు రాష్ట్రాలు’ (2014-2019).