అధికార భాష & ప్రత్యేక నిబంధనలు (Official Language)

భారతదేశంలో వందలాది భాషలు ఉన్నాయి. అందుకే కేంద్ర ప్రభుత్వ పనులకు ఏ భాష వాడాలనే అంశంపై రాజ్యాంగ సభలో పెద్ద చర్చ జరిగింది.

చివరకు రాజ్యాంగం భాగం XVII (Part XVII), ఆర్టికల్స్ 343 నుండి 351 వరకు అధికార భాష (Official Language) గురించి నిబంధనలు చేసింది.

• ఆర్టికల్ 343(1): కేంద్రం (Union) అధికార భాష – దేవనాగరి లిపిలో హిందీ (Hindi in Devanagari script).
• అధికారిక అవసరాలకు అంకెలు – భారతీయ అంకెల అంతర్జాతీయ రూపం (1, 2, 3...) – అంటే దేవనాగరి అంకెలు కాదు.
• ఆర్టికల్ 343(2): రాజ్యాంగం అమలైన తేదీ నుండి 15 సంవత్సరాలు (అంటే 1965 వరకు) ఇంగ్లీష్ కూడా కేంద్ర అధికారిక పనులకు కొనసాగుతుంది.
• ఆర్టికల్ 343(3): 15 ఏళ్ల తర్వాత కూడా ఇంగ్లీష్ వాడకాన్ని పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా కొనసాగించవచ్చు – దీని ఆధారంగానే అధికార భాషా చట్టం 1963 వచ్చింది.
• 'జాతీయ భాష' లేదు: రాజ్యాంగం హిందీని 'అధికార భాష' అంది కానీ 'జాతీయ భాష (National Language)' అని ఎక్కడా చెప్పలేదు. భారతదేశానికి జాతీయ భాష లేదు – ఇది తరచూ అడిగే ప్రశ్న.
• మున్షీ-అయ్యంగార్ సూత్రం (Munshi–Ayyangar Formula): కె.ఎం. మున్షీ, ఎన్. గోపాలస్వామి అయ్యంగార్ రూపొందించిన రాజీ సూత్రం ఆధారంగానే భాగం XVII నిబంధనలు తయారయ్యాయి.
• హిందీ దినోత్సవం (Hindi Diwas): సెప్టెంబర్ 14 – 1949లో ఇదే రోజు రాజ్యాంగ సభ హిందీని అధికార భాషగా ఆమోదించింది.
• ప్రపంచ హిందీ దినోత్సవం (World Hindi Day): జనవరి 10.
• భాగం XVII నిర్మాణం:
  1. అధ్యాయం 1 – కేంద్ర భాష (343, 344)
  2. అధ్యాయం 2 – ప్రాంతీయ భాషలు (345–347)
  3. అధ్యాయం 3 – సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టుల భాష (348, 349)
  4. అధ్యాయం 4 – ప్రత్యేక ఆదేశాలు (350, 350A, 350B, 351)

15 సంవత్సరాల తర్వాత ఇంగ్లీష్ స్థానంలో పూర్తిగా హిందీ రావాలని రాజ్యాంగం భావించింది. కానీ హిందీయేతర రాష్ట్రాల, ముఖ్యంగా దక్షిణాది వ్యతిరేకత వల్ల ఇంగ్లీష్ కొనసాగింపుకు చట్టం చేయాల్సి వచ్చింది.

• ఆర్టికల్ 344 – అధికార భాషా కమిషన్: రాజ్యాంగం అమలైన 5 ఏళ్లకు, 10 ఏళ్లకు రాష్ట్రపతి కమిషన్ నియమించాలి. హిందీ వాడకం పెంపు, ఇంగ్లీష్ వాడకం తగ్గింపుపై సిఫారసులు చేస్తుంది.
• కమిషన్‌లో 8వ షెడ్యూల్ భాషల ప్రతినిధులు ఉంటారు.
• బి.జి. ఖేర్ కమిషన్ (B.G. Kher Commission):
  1. 1955లో ఏర్పాటు
  2. 1956లో నివేదిక.
• పార్లమెంటరీ కమిటీ:
  1. కమిషన్ నివేదికను పరిశీలించడానికి 30 మంది సభ్యుల కమిటీ (20 లోక్‌సభ + 10 రాజ్యసభ) – అధ్యక్షుడు గోవింద్ వల్లభ్ పంత్ (G.B. Pant)
  2. 1959లో నివేదిక.
• అధికార భాషా చట్టం, 1963 (Official Languages Act, 1963):
  1. 1965 తర్వాత కూడా హిందీతో పాటు ఇంగ్లీష్‌ను కేంద్ర అధికారిక పనులకు, పార్లమెంటు కార్యకలాపాలకు కొనసాగించవచ్చు.
  2. సెక్షన్ 7: గవర్నర్, రాష్ట్రపతి ముందస్తు అనుమతితో హైకోర్టు తీర్పుల్లో హిందీ లేదా రాష్ట్ర అధికార భాష వాడవచ్చు – ఇంగ్లీష్ అనువాదంతో పాటు.
• 1965 హిందీ వ్యతిరేక ఉద్యమం: 1965 జనవరి 26 సమీపిస్తున్నప్పుడు తమిళనాడులో తీవ్ర హిందీ వ్యతిరేక ఆందోళనలు జరిగాయి.
• 1967 సవరణ: హిందీయేతర రాష్ట్రాలన్నీ అంగీకరించే వరకు ఇంగ్లీష్ వాడకం నిరవధికంగా (Indefinitely) కొనసాగుతుందని హామీ – ద్విభాషా విధానం (Bilingualism).
• అధికార భాషపై పార్లమెంటరీ కమిటీ:
  1. 1963 చట్టం సెక్షన్ 4 కింద 1976లో ఏర్పాటు
  2. 30 మంది సభ్యులు (20 లోక్‌సభ + 10 రాజ్యసభ). కేంద్ర కార్యాలయాల్లో హిందీ వాడకంపై సమీక్షించి రాష్ట్రపతికి నివేదిస్తుంది.
• త్రిభాషా సూత్రం (Three-Language Formula): విద్యలో మాతృభాష/ప్రాంతీయ భాష, హిందీ, ఇంగ్లీష్ – 1968 జాతీయ విద్యా విధానంలో స్వీకరించారు.

కేంద్రానికి హిందీ అధికార భాష అయినా, ప్రతి రాష్ట్రం తన సొంత అధికార భాషను ఎంచుకునే స్వేచ్ఛ రాజ్యాంగం ఇచ్చింది. కోర్టులు, చట్టాల భాషపై మాత్రం ప్రత్యేక నిబంధనలు ఉన్నాయి.

• ఆర్టికల్ 345 – రాష్ట్ర అధికార భాష: రాష్ట్ర శాసనసభ చట్టం ద్వారా ఆ రాష్ట్రంలో వాడే ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ భాషలను లేదా హిందీని అధికార భాషగా స్వీకరించవచ్చు. అలా చేసే వరకు ఇంగ్లీష్ కొనసాగుతుంది.
• రాష్ట్ర అధికార భాష 8వ షెడ్యూల్‌లో ఉండాల్సిన అవసరం లేదు.
• ఆంధ్రప్రదేశ్ అధికార భాషా చట్టం, 1966 – తెలుగు అధికార భాష. తెలంగాణలో తెలుగుతో పాటు ఉర్దూ రెండో అధికార భాష.
• ఆర్టికల్ 346: కేంద్రం-రాష్ట్రాల మధ్య, రాష్ట్రాల మధ్య ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలు కేంద్ర అధికార భాషలో జరగాలి. రెండు రాష్ట్రాలు అంగీకరిస్తే హిందీలో చేసుకోవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 347: ఒక రాష్ట్ర జనాభాలో గణనీయమైన భాగం తమ భాషకు గుర్తింపు కోరితే, ఆ భాషను ఆ రాష్ట్రంలో అధికారికంగా గుర్తించాలని రాష్ట్రపతి ఆదేశించవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 348 – కోర్టులు & చట్టాల భాష:
  1. సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టుల కార్యకలాపాలు ఇంగ్లీష్‌లో – పార్లమెంటు వేరే చట్టం చేసే వరకు.
  2. పార్లమెంటు, శాసనసభల బిల్లులు, చట్టాలు, ఆర్డినెన్సుల అధికారిక పాఠం (Authoritative Text) ఇంగ్లీష్‌లో.
  3. 348(2): రాష్ట్రపతి ముందస్తు అనుమతితో గవర్నర్ హైకోర్టు కార్యకలాపాల్లో హిందీ లేదా రాష్ట్ర అధికార భాష వాడకాన్ని అనుమతించవచ్చు – కానీ తీర్పులు, డిక్రీలు, ఉత్తర్వులకు ఇది వర్తించదు.
  4. రాజస్థాన్, ఉత్తరప్రదేశ్, మధ్యప్రదేశ్, బిహార్ హైకోర్టుల్లో హిందీ వాడకానికి అనుమతి ఉంది.
• ఆర్టికల్ 349: రాజ్యాంగం అమలైన 15 ఏళ్లలో భాషకు సంబంధించిన బిల్లు ప్రవేశపెట్టాలంటే రాష్ట్రపతి ముందస్తు అనుమతి కావాలి.
• చట్టసభల భాష:
  1. ఆర్టికల్ 120 – పార్లమెంటులో హిందీ లేదా ఇంగ్లీష్
  2. ఆర్టికల్ 210 – శాసనసభల్లో రాష్ట్ర అధికార భాష, హిందీ లేదా ఇంగ్లీష్. రెండింటిలోనూ ఆ భాషలు రాని సభ్యుడు సభాధ్యక్షుడి అనుమతితో మాతృభాషలో మాట్లాడవచ్చు.

ఒక రాష్ట్రంలో మెజారిటీ ప్రజలు మాట్లాడే భాష కాకుండా వేరే భాష మాట్లాడేవారిని భాషా మైనారిటీలు (Linguistic Minorities) అంటారు. ఉదా: AP, తెలంగాణలో ఉర్దూ, కన్నడ, తమిళం, ఒడియా మాట్లాడేవారు.

వీరి హక్కుల రక్షణకు రాజ్యాంగంలో ప్రత్యేక నిబంధనలు ఉన్నాయి.

• ఆర్టికల్ 350: ప్రతి వ్యక్తి తన సమస్యల పరిష్కారానికి కేంద్రం లేదా రాష్ట్రంలో వాడే ఏ భాషలోనైనా వినతిపత్రం (Representation) సమర్పించవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 350A – మాతృభాషలో ప్రాథమిక విద్య:
  1. భాషా మైనారిటీల పిల్లలకు ప్రాథమిక దశలో మాతృభాషలో బోధనకు తగిన సౌకర్యాలు కల్పించడానికి రాష్ట్రాలు ప్రయత్నించాలి.
  2. ఇందుకోసం రాష్ట్రపతి రాష్ట్రాలకు ఆదేశాలు ఇవ్వవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 350B – భాషా మైనారిటీల ప్రత్యేక అధికారి (Special Officer for Linguistic Minorities):
• రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు.
• భాషా మైనారిటీలకు రాజ్యాంగ రక్షణల అమలుపై దర్యాప్తు చేసి రాష్ట్రపతికి నివేదిస్తారు
• రాష్ట్రపతి ఆ నివేదికను పార్లమెంటు ముందు ఉంచుతారు, సంబంధిత రాష్ట్రాలకు పంపుతారు.
• ఈ అధికారిని 'భాషా మైనారిటీల కమిషనర్ (Commissioner for Linguistic Minorities)' అంటారు
• కేంద్ర మైనారిటీ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలో, ప్రధాన కార్యాలయం ప్రయాగ్‌రాజ్ (అలహాబాద్).
• 350A, 350B ఎలా వచ్చాయి?: 7వ రాజ్యాంగ సవరణ (1956) ద్వారా – రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ (ఫజల్ అలీ కమిషన్) సిఫారసుల మేరకు.
• ఆర్టికల్ 351 – హిందీ వ్యాప్తి:
  1. హిందీ భాషను వ్యాప్తి చేయడం, అభివృద్ధి చేయడం కేంద్రం బాధ్యత. హిందుస్తానీ, 8వ షెడ్యూల్ భాషల నుండి పదాలు స్వీకరించాలి
  2. పదజాలానికి ప్రధానంగా సంస్కృతంపై ఆధారపడాలి.
• సంబంధిత ప్రాథమిక హక్కులు:
  1. ఆర్టికల్ 29(1): ప్రత్యేక భాష, లిపి, సంస్కృతి గల పౌరులు వాటిని కాపాడుకునే హక్కు.
  2. ఆర్టికల్ 30(1): మత, భాషా మైనారిటీలు తమకు నచ్చిన విద్యాసంస్థలు స్థాపించి నిర్వహించుకునే హక్కు.

రాజ్యాంగం గుర్తించిన భాషల జాబితా 8వ షెడ్యూల్‌లో ఉంటుంది. ఆర్టికల్స్ 344(1), 351 ఈ షెడ్యూల్‌కు సంబంధించినవి. ఏ సవరణ ద్వారా ఏ భాష చేర్చారో పరీక్షల్లో తప్పనిసరిగా అడుగుతారు.

• మూల రాజ్యాంగంలో: 14 భాషలు – అస్సామీ, బెంగాలీ, గుజరాతీ, హిందీ, కన్నడ, కాశ్మీరీ, మలయాళం, మరాఠీ, ఒరియా, పంజాబీ, సంస్కృతం, తమిళం, తెలుగు, ఉర్దూ.
• తర్వాత చేర్చినవి:
  1. 21వ సవరణ (1967): సింధీ → 15.
  2. 71వ సవరణ (1992): కొంకణి, మణిపురి, నేపాలీ → 18.
  3. 92వ సవరణ (2003): బోడో, డోగ్రీ, మైథిలీ, సంతాలీ → 22.
• 96వ సవరణ (2011): 'ఒరియా' పేరును 'ఒడియా (Odia)'గా మార్చింది.
• ప్రస్తుతం: 22 భాషలు. ఇంగ్లీష్ 8వ షెడ్యూల్‌లో లేదు.
• ప్రాచీన భాషలు (Classical Languages) – కేంద్ర ప్రభుత్వం (సాంస్కృతిక మంత్రిత్వ శాఖ) గుర్తిస్తుంది, ఇది రాజ్యాంగ హోదా కాదు:
• తమిళం – 2004 (తొలి ప్రాచీన భాష)
• సంస్కృతం – 2005
• తెలుగు – 2008
• కన్నడ – 2008
• మలయాళం – 2013
• ఒడియా – 2014
• మరాఠీ, పాళీ, ప్రాకృతం, అస్సామీ, బెంగాలీ – అక్టోబర్ 2024.
• మొత్తం 11 ప్రాచీన భాషలు (as of October 2024).
• గమనిక: పాళీ, ప్రాకృతం 8వ షెడ్యూల్‌లో లేకపోయినా ప్రాచీన భాషలుగా గుర్తింపు పొందాయి.
• తెలుగుకు సంబంధించిన దినాలు: తెలుగు భాషా దినోత్సవం – ఆగస్టు 29 (గిడుగు రామమూర్తి జయంతి). అంతర్జాతీయ మాతృభాషా దినోత్సవం – ఫిబ్రవరి 21.

కొన్ని రాష్ట్రాల్లోని వెనుకబడిన ప్రాంతాలు, గిరిజన సంస్కృతి, ప్రత్యేక చారిత్రక పరిస్థితులను కాపాడటానికి రాజ్యాంగం భాగం XXI లో ఆర్టికల్ 371 నుండి 371J వరకు ప్రత్యేక నిబంధనలు చేసింది. 'ఏ ఆర్టికల్ – ఏ రాష్ట్రం – ఏ సవరణ' అనేది తరచూ వచ్చే మ్యాచింగ్ ప్రశ్న.

• ఆర్టికల్ 371 – మహారాష్ట్ర & గుజరాత్:
  1. విదర్భ, మరాఠ్వాడా, మిగతా మహారాష్ట్ర
  2. సౌరాష్ట్ర, కచ్, మిగతా గుజరాత్‌కు ప్రత్యేక అభివృద్ధి బోర్డులు – గవర్నర్‌కు ప్రత్యేక బాధ్యత.
• 371A – నాగాలాండ్ (13వ సవరణ, 1962): నాగాల మతపరమైన, సామాజిక ఆచారాలు, సంప్రదాయ చట్టం, భూమి యాజమాన్యం విషయాల్లో పార్లమెంటు చట్టం శాసనసభ తీర్మానం లేకుండా వర్తించదు.
• 371B – అస్సాం (22వ సవరణ, 1969): గిరిజన ప్రాంతాల శాసనసభ్యులతో శాసనసభ కమిటీ.
• 371C – మణిపూర్ (27వ సవరణ, 1971):
  1. కొండ ప్రాంతాల శాసనసభ్యులతో కమిటీ
  2. గవర్నర్ ప్రత్యేక బాధ్యత.
• 371D & 371E – ఆంధ్రప్రదేశ్ (32వ సవరణ, 1973):
  1. 371D – విద్య, ఉద్యోగాల్లో స్థానికులకు సమాన అవకాశాలు
  2. 371E – AP లో కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయం ఏర్పాటు (హైదరాబాద్ కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయం).
• 371F – సిక్కిం (36వ సవరణ, 1975):
  1. సిక్కిం భారతదేశంలో పూర్తి రాష్ట్రంగా విలీనం
  2. శాసనసభలో కనీసం 30 మంది సభ్యులు.
• 371G – మిజోరాం (53వ సవరణ, 1986):
  1. నాగాలాండ్ లాంటి రక్షణలు
  2. శాసనసభలో కనీసం 40 మంది.
• 371H – అరుణాచల్ ప్రదేశ్ (55వ సవరణ, 1986):
  1. శాంతిభద్రతలపై గవర్నర్‌కు ప్రత్యేక బాధ్యత
  2. శాసనసభలో కనీసం 30 మంది.
• 371I – గోవా (56వ సవరణ, 1987): శాసనసభలో కనీసం 30 మంది సభ్యులు.
• 371J – కర్ణాటక (98వ సవరణ, 2012): హైదరాబాద్-కర్ణాటక (ఇప్పుడు కళ్యాణ-కర్ణాటక) ప్రాంతానికి అభివృద్ధి బోర్డు, విద్య-ఉద్యోగాల్లో స్థానిక రిజర్వేషన్.
• ఆర్టికల్ 370 (జమ్మూ & కశ్మీర్):
  1. 5 ఆగస్టు 2019 రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుతో నిష్ప్రభావం చేశారు
  2. డిసెంబర్ 2023లో సుప్రీంకోర్టు దీనిని సమర్థించింది.

తెలుగు రాష్ట్రాల ఉద్యోగ, విద్యా రిజర్వేషన్లకు మూలం ఆర్టికల్ 371D. ముల్కీ నిబంధనల వివాదం, జై ఆంధ్ర ఉద్యమం నేపథ్యంలో ఇది వచ్చింది. APPSC, TGPSC పరీక్షల్లో ఇది అత్యంత ముఖ్యమైన అంశం.

• నేపథ్యం:
  1. ముల్కీ నిబంధనలు (Mulki Rules): హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో స్థానికులకే ఉద్యోగాలు అనే పాత నిబంధనలు.
  2. 1972లో సుప్రీంకోర్టు ముల్కీ నిబంధనలను సమర్థించడంతో ఆంధ్ర ప్రాంతంలో 'జై ఆంధ్ర' ఉద్యమం వచ్చింది.
  3. పరిష్కారంగా సెప్టెంబర్ 1973లో ప్రధాని ఇందిరా గాంధీ సమక్షంలో 'ఆరు సూత్రాల పథకం (Six-Point Formula)' రూపొందింది.
• 32వ రాజ్యాంగ సవరణ (1973): ఆరు సూత్రాల పథకానికి రాజ్యాంగ రక్షణ ఇవ్వడానికి ఆర్టికల్ 371D, 371E చేర్చారు.
• 371D ముఖ్యాంశాలు:
  1. రాష్ట్రంలోని వివిధ ప్రాంతాల ప్రజలకు ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు, విద్యలో సమాన అవకాశాలు కల్పించడానికి రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వులు (Presidential Orders) ఇవ్వవచ్చు.
  2. ఉద్యోగాలను స్థానిక కేడర్లు (Local Cadres) గా విభజించడం; స్థానిక అభ్యర్థులకు ప్రాధాన్యత.
  3. విద్యాసంస్థల్లో ప్రవేశాలకు 'స్థానికత (Local Area)' నిర్ధారణ.
  4. ఉద్యోగుల సర్వీసు వివాదాల కోసం రాష్ట్ర పరిపాలనా ట్రిబ్యునల్ (Administrative Tribunal) ఏర్పాటు చేసే అధికారం.
• రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు, 1975: AP ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల (స్థానిక కేడర్ల వ్యవస్థీకరణ & ప్రత్యక్ష నియామకాల నియంత్రణ) ఉత్తర్వు – జోన్లు, స్థానిక రిజర్వేషన్ల వ్యవస్థకు ఆధారం.
• ఈ ఉత్తర్వు ఉల్లంఘనలపై 1985లో జారీ చేసిన GO 610 తెలంగాణ ఉద్యమంలో ముఖ్య అంశమైంది.
• రాష్ట్ర విభజన తర్వాత: AP పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2014 ద్వారా 371D రెండు రాష్ట్రాలకూ – ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ – వర్తించేలా సవరించారు.
• తెలంగాణ రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు, 2018:
  1. 7 జోన్లు, 2 మల్టీ జోన్లు
  2. జిల్లా, జోనల్, మల్టీ జోనల్ పోస్టుల్లో 95% స్థానికులకు రిజర్వేషన్.
• ఆర్టికల్ 371E: AP లో కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయం – దీని కింద 1974లో హైదరాబాద్ కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయం ఏర్పాటైంది.