ముఖ్యమైన రాజ్యాంగ సవరణలు (Important Amendments)

కాలంతో పాటు అవసరాలు మారుతాయి, అందుకే రాజ్యాంగాన్ని మార్చే అవకాశం ఉంది. రాజ్యాంగ సవరణ (Constitutional Amendment) అధికారం, విధానం Part XX లోని Art 368 లో ఉన్నాయి. ఈ పద్ధతిని దక్షిణాఫ్రికా రాజ్యాంగం నుండి తీసుకున్నారు.

• సవరణ బిల్లు ప్రవేశం:
  1. పార్లమెంటు ఏ సభలోనైనా ప్రవేశపెట్టవచ్చు
  2. రాష్ట్ర శాసనసభల్లో కాదు. మంత్రి లేదా ప్రైవేట్ సభ్యుడు ప్రవేశపెట్టవచ్చు
  3. రాష్ట్రపతి ముందస్తు అనుమతి అవసరం లేదు.
• మూడు రకాల సవరణలు:
  1. సాధారణ మెజారిటీ (Simple Majority): Art 368 కిందకు రావు. ఉదా: కొత్త రాష్ట్రాల ఏర్పాటు (Art 2, 3), శాసన మండలి ఏర్పాటు/రద్దు (Art 169), పౌరసత్వం, 5వ & 6వ షెడ్యూళ్లు.
  2. ప్రత్యేక మెజారిటీ (Special Majority): ప్రతి సభలో మొత్తం సభ్యుల్లో మెజారిటీ + హాజరై ఓటు వేసినవారిలో 2/3. ఉదా: ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాలు.
  3. ప్రత్యేక మెజారిటీ + సగం రాష్ట్రాల ఆమోదం: సమాఖ్య అంశాలు. ఉదా: రాష్ట్రపతి ఎన్నిక, సుప్రీంకోర్టు & హైకోర్టులు, 7వ షెడ్యూల్ జాబితాలు, రాజ్యసభలో రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్యం, Art 368 కూడా. GST (101వ సవరణ) ఈ పద్ధతిలో వచ్చింది.
• ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశం లేదు: రెండు సభల మధ్య విభేదం వస్తే బిల్లు వీగిపోతుంది – Art 108 వర్తించదు.
• రాష్ట్రపతి ఆమోదం తప్పనిసరి:
  1. 24వ సవరణ (1971) తర్వాత రాష్ట్రపతి సవరణ బిల్లుకు ఆమోదం ఇవ్వాల్సిందే
  2. తిప్పిపంపలేరు, ఆపలేరు.
• పరిమితి: కేశవానంద భారతి కేసు (1973) – పార్లమెంటు రాజ్యాంగంలోని ఏ భాగాన్నైనా సవరించవచ్చు కానీ ‘ప్రాథమిక నిర్మాణం (Basic Structure)’ మార్చకూడదు.

రాజ్యాంగం అమల్లోకి వచ్చిన ఏడాదిలోనే మొదటి సవరణ వచ్చింది. భూసంస్కరణలు, రిజర్వేషన్లపై కోర్టు తీర్పులు దీనికి కారణం. 7వ సవరణ భాషా ప్రాతిపదికన రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణను అమలు చేసింది.

• 1వ సవరణ, 1951 (నెహ్రూ ప్రభుత్వం
• తాత్కాలిక పార్లమెంటు ఆమోదించింది):
• 9వ షెడ్యూల్, Art 31B చేర్చింది – భూసంస్కరణల చట్టాలకు రక్షణ.
• Art 31A చేర్చింది – జమీందారీ రద్దు వంటి ఆస్తి సేకరణ చట్టాలకు రక్షణ.
• Art 15(4) చేర్చింది – సామాజికంగా, విద్యాపరంగా వెనుకబడిన తరగతులు, SC, ST లకు ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు (చంపకం దొరైరాజన్ కేసు తర్వాత).
• Art 19(2) లో వాక్ స్వాతంత్ర్యంపై కొత్త పరిమితులు: ప్రజా శాంతి (Public Order), విదేశాలతో స్నేహ సంబంధాలు, నేర ప్రేరేపణ.
• 7వ సవరణ, 1956:
  1. రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 1956 (ఫజల్ అలీ కమిషన్ సిఫారసులు) అమలు.
  2. పాత Part A, B, C, D రాష్ట్రాల వర్గీకరణ రద్దు; 14 రాష్ట్రాలు, 6 కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు ఏర్పాటు.
  3. Part VII ను తొలగించింది.
  4. రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడి హైకోర్టు (Art 231), ఒకే గవర్నర్ అవకాశం.
  5. Art 350A (మాతృభాషలో ప్రాథమిక విద్య), Art 350B (భాషా మైనారిటీల ప్రత్యేక అధికారి) చేర్చింది.
  6. హైకోర్టుల్లో అదనపు, తాత్కాలిక న్యాయమూర్తుల నియామకం.
• ఇతర తొలి సవరణలు:
  1. 10వ సవరణ (1961) – దాద్రా & నగర్ హవేలీ విలీనం.
  2. 12వ సవరణ (1962) – గోవా, డామన్ & డయ్యూ విలీనం.
  3. 14వ సవరణ (1962) – పుదుచ్చేరి విలీనం.
  4. 21వ సవరణ (1967) – సింధీ భాష 8వ షెడ్యూల్‌లో.

1970లలో పార్లమెంటు, సుప్రీంకోర్టు మధ్య ‘సవరణ అధికారం’ పై ఘర్షణ జరిగింది. ఈ కాలంలో వచ్చిన 24వ, 42వ, 44వ సవరణలు రాజ్యాంగాన్ని చాలా మార్చాయి. 42వ సవరణను ‘మినీ రాజ్యాంగం (Mini Constitution)’ అంటారు.

• 24వ సవరణ, 1971 (గోలక్‌నాథ్ తీర్పుకు ప్రతిస్పందన):
• ప్రాథమిక హక్కులతో సహా రాజ్యాంగంలోని ఏ భాగాన్నైనా పార్లమెంటు సవరించవచ్చు.
• సవరణ బిల్లుకు రాష్ట్రపతి ఆమోదం తప్పనిసరి.
• 25వ సవరణ, 1971: Art 31C చేర్చింది – Art 39(b), (c) అమలుకు చేసే చట్టాలకు రక్షణ.
• 42వ సవరణ, 1976 (ఇందిరాగాంధీ ప్రభుత్వం, ఎమర్జెన్సీ కాలం
• స్వరణ్ సింగ్ కమిటీ సిఫారసులు):
• ప్రవేశికలో ‘సామ్యవాద (Socialist)’, ‘లౌకిక (Secular)’, ‘సమగ్రత (Integrity)’ పదాలు.
• Part IVA, Art 51A – 10 ప్రాథమిక విధులు.
• కొత్త DPSP లు – 39A (ఉచిత న్యాయ సహాయం), 43A (కార్మికుల భాగస్వామ్యం), 48A (పర్యావరణం).
• 5 అంశాలు రాష్ట్ర జాబితా నుండి ఉమ్మడి జాబితాకు (విద్య, అడవులు మొదలైనవి).
• లోక్‌సభ, శాసనసభల పదవీకాలం 5 నుండి 6 ఏళ్లకు.
• మంత్రిమండలి సలహాకు రాష్ట్రపతి కట్టుబడి ఉండాలి (Art 74).
• Part XIVA – ట్రిబ్యునళ్లు (Art 323A, 323B).
• 44వ సవరణ, 1978 (జనతా ప్రభుత్వం, మొరార్జీ దేశాయ్):
• ఆస్తి హక్కును ప్రాథమిక హక్కుల నుండి తొలగించి Art 300A లో చట్టబద్ధ హక్కుగా మార్చింది.
• Art 352 లో ‘అంతర్గత అలజడి (Internal Disturbance)’ బదులు ‘సాయుధ తిరుగుబాటు (Armed Rebellion)’.
• జాతీయ అత్యవసరానికి కేబినెట్ లిఖిత సిఫారసు తప్పనిసరి.
• అత్యవసర సమయంలో కూడా Art 20, 21 రద్దు చేయలేరు.
• మంత్రిమండలి సలహాను రాష్ట్రపతి ఒకసారి పునఃపరిశీలనకు పంపవచ్చు.
• లోక్‌సభ, శాసనసభల పదవీకాలం మళ్లీ 5 ఏళ్లు.

ఎన్నికలు, పార్టీలు, మంత్రివర్గాలకు సంబంధించిన సంస్కరణలు ఈ సవరణల ద్వారా వచ్చాయి. ఓటు వయస్సు తగ్గింపు, పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధం, మంత్రుల సంఖ్యపై పరిమితి – ఇవన్నీ పరీక్షల్లో తరచూ వస్తాయి.

• 52వ సవరణ, 1985 (రాజీవ్ గాంధీ ప్రభుత్వం):
• 10వ షెడ్యూల్ చేర్చింది – పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం (Anti-Defection Law).
• Art 101, 102, 190, 191 లో మార్పులు.
• పార్టీ వదిలినా, విప్ ఉల్లంఘించినా అనర్హత
• నిర్ణయం స్పీకర్ / ఛైర్మన్‌దే.
• 61వ సవరణ, 1988 (అమలు 1989):
• లోక్‌సభ, శాసనసభ ఎన్నికల్లో ఓటు వయస్సు 21 నుండి 18 ఏళ్లకు తగ్గింపు.
• సంబంధిత ఆర్టికల్: Art 326.
• 69వ సవరణ, 1991: ఢిల్లీని ‘జాతీయ రాజధాని ప్రాంతం (NCT)’ గా ప్రకటించి, శాసనసభ, మంత్రిమండలి ఏర్పాటు (Art 239AA, 239AB).
• 91వ సవరణ, 2003 (వాజ్‌పేయి ప్రభుత్వం):
• కేంద్ర మంత్రిమండలి సంఖ్య లోక్‌సభ మొత్తం సభ్యుల్లో 15% మించకూడదు (Art 75(1A)).
• రాష్ట్ర మంత్రిమండలి సంఖ్య శాసనసభ సభ్యుల్లో 15% మించకూడదు
• కానీ ముఖ్యమంత్రితో కలిపి కనీసం 12 మంది ఉండాలి (Art 164(1A)).
• 10వ షెడ్యూల్‌లోని 1/3 ‘చీలిక (Split)’ మినహాయింపు తొలగింపు.
• ఫిరాయింపు వల్ల అనర్హుడైన సభ్యుడు, తిరిగి ఎన్నికయ్యే వరకు మంత్రి పదవి వంటి లాభదాయక రాజకీయ పదవి చేపట్టకూడదు.

అధికారాన్ని గ్రామ, పట్టణ స్థాయికి తీసుకెళ్లడానికి 1992లో పీవీ నరసింహారావు ప్రభుత్వం 73వ, 74వ సవరణలు తెచ్చింది. దీంతో స్థానిక సంస్థలకు రాజ్యాంగ హోదా వచ్చింది. 97వ సవరణ సహకార సంఘాలకు రాజ్యాంగ హోదా ఇచ్చింది.

• 73వ సవరణ, 1992 (అమలు: 24 ఏప్రిల్ 1993):
• Part IX (Art 243 నుండి 243O), 11వ షెడ్యూల్ (29 అంశాలు) చేర్చింది.
• మూడంచెల వ్యవస్థ – గ్రామ, మండల (మధ్య), జిల్లా స్థాయి
• 20 లక్షల లోపు జనాభా ఉన్న రాష్ట్రాలు మధ్య స్థాయి లేకుండా ఉండవచ్చు.
• గ్రామ సభ (Art 243A).
• పదవీకాలం 5 ఏళ్లు
• రద్దయితే 6 నెలల్లో ఎన్నికలు.
• మహిళలకు కనీసం 1/3 సీట్లు
• SC/ST లకు జనాభా నిష్పత్తిలో రిజర్వేషన్.
• రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం ప్రతి 5 ఏళ్లకు (Art 243I)
• రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం (Art 243K).
• 24 ఏప్రిల్ – జాతీయ పంచాయతీరాజ్ దినోత్సవం.
• 74వ సవరణ, 1992 (అమలు: 1 జూన్ 1993):
• Part IXA (Art 243P నుండి 243ZG), 12వ షెడ్యూల్ (18 అంశాలు).
• మూడు రకాల పట్టణ సంస్థలు – నగర పంచాయతీ, మున్సిపల్ కౌన్సిల్, మున్సిపల్ కార్పొరేషన్.
• వార్డు కమిటీలు
• జిల్లా ప్రణాళికా సంఘం (Art 243ZD)
• మెట్రోపాలిటన్ ప్రణాళికా సంఘం (Art 243ZE).
• మహిళలకు 1/3 రిజర్వేషన్.
• 97వ సవరణ, 2011:
  1. Art 19(1)(c) లో ‘సహకార సంఘాలు’ ఏర్పాటు చేసుకునే హక్కు.
  2. Art 43B (DPSP) – సహకార సంఘాల ప్రోత్సాహం.
  3. Part IXB (Art 243ZH నుండి 243ZT).
  4. 2021లో సుప్రీంకోర్టు రాష్ట్రాల సహకార సంఘాలకు సంబంధించిన Part IXB భాగాన్ని కొట్టివేసింది (రాష్ట్రాల ఆమోదం లేకపోవడంతో).

విద్యా హక్కు, వెనుకబడిన తరగతులు, ఆర్థికంగా బలహీన వర్గాలకు సంబంధించిన సవరణలు సామాజిక న్యాయానికి ముఖ్యమైనవి. ఇటీవలి పరీక్షల్లో 103వ (EWS), 105వ సవరణల గురించి ఎక్కువగా అడుగుతున్నారు.

• 86వ సవరణ, 2002 (వాజ్‌పేయి ప్రభుత్వం):
• Art 21A – 6 నుండి 14 ఏళ్ల పిల్లలకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్య ప్రాథమిక హక్కు.
• Art 45 మార్పు – 6 ఏళ్ల లోపు పిల్లల సంరక్షణ, విద్య.
• Art 51A(k) – 11వ ప్రాథమిక విధి (తల్లిదండ్రుల బాధ్యత).
• దీని అమలుకు విద్యా హక్కు చట్టం (RTE Act) 2009
• అమలు 1 ఏప్రిల్ 2010.
• 93వ సవరణ, 2005: Art 15(5) – ప్రైవేట్ విద్యాసంస్థలతో సహా (మైనారిటీ సంస్థలు తప్ప) SEBC, SC, ST లకు ప్రవేశాల్లో రిజర్వేషన్.
• 102వ సవరణ, 2018:
  1. జాతీయ వెనుకబడిన తరగతుల కమిషన్ (NCBC) కు రాజ్యాంగ హోదా – Art 338B
  2. Art 342A చేర్చింది.
• 103వ సవరణ, 2019:
  1. ఆర్థికంగా బలహీన వర్గాలకు (EWS) విద్య, ఉద్యోగాల్లో 10% వరకు రిజర్వేషన్.
  2. Art 15(6), Art 16(6) చేర్చింది.
  3. జన్‌హిత్ అభియాన్ కేసు (2022) లో సుప్రీంకోర్టు 3:2 మెజారిటీతో సమర్థించింది.
• 104వ సవరణ, 2019 (అమలు 25 జనవరి 2020):
• లోక్‌సభ, శాసనసభల్లో SC/ST రిజర్వేషన్ మరో 10 ఏళ్లు – 2030 వరకు (Art 334).
• ఆంగ్లో-ఇండియన్ల నామినేషన్ రద్దు (Art 331, 333).
• 105వ సవరణ, 2021: సామాజికంగా, విద్యాపరంగా వెనుకబడిన తరగతుల (SEBC) జాబితా తయారుచేసే అధికారాన్ని రాష్ట్రాలకు తిరిగి ఇచ్చింది (మరాఠా రిజర్వేషన్ తీర్పు తర్వాత).
• 77వ సవరణ, 1995: SC/ST లకు పదోన్నతుల్లో రిజర్వేషన్ – Art 16(4A) (ఇంద్రా సాహ్నీ తీర్పు తర్వాత).

ఇటీవలి కాలంలో అత్యంత ప్రాముఖ్యం ఉన్న రెండు సవరణలు – దేశమంతటా ఒకే పన్ను వ్యవస్థ తెచ్చిన 101వ సవరణ, చట్టసభల్లో మహిళలకు మూడో వంతు సీట్లు ఇచ్చే 106వ సవరణ. ఇవి ప్రతి పోటీ పరీక్షలో వస్తాయి.

• 101వ సవరణ, 2016 – వస్తు సేవల పన్ను (GST):
  1. Art 246A – కేంద్రం, రాష్ట్రాలు రెండూ GST పై చట్టం చేయవచ్చు.
  2. Art 269A – అంతర్రాష్ట్ర వ్యాపారంపై IGST.
  3. Art 279A – GST కౌన్సిల్; ఛైర్మన్ కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రి.
  4. ఈ సవరణను మొదట ఆమోదించిన రాష్ట్రం – అస్సాం.
  5. GST అమలు – 1 జూలై 2017.
  6. సగం రాష్ట్రాల ఆమోదం అవసరమైన సవరణ.
• 106వ సవరణ, 2023 – నారీ శక్తి వందన్ అధినియమ్ (Nari Shakti Vandan Adhiniyam):
  1. లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభలు, ఢిల్లీ శాసనసభలో మహిళలకు 1/3 సీట్ల రిజర్వేషన్.
  2. కొత్త ఆర్టికల్స్: Art 330A (లోక్‌సభ), Art 332A (శాసనసభలు); ఢిల్లీ కోసం Art 239AA లో మార్పు.
  3. SC/ST రిజర్వ్డ్ సీట్లలో కూడా 1/3 మహిళలకు.
  4. అమలు: ఈ చట్టం తర్వాత జరిగే జనగణన ఆధారంగా నియోజకవర్గాల పునర్విభజన (Delimitation) తర్వాతే.
  5. రిజర్వేషన్ కాలం 15 ఏళ్లు (పార్లమెంటు పొడిగించవచ్చు).
  6. రాజ్యసభ, శాసన మండళ్లకు వర్తించదు.
  7. ఈ బిల్లు కొత్త పార్లమెంటు భవనంలో ఆమోదించిన మొదటి బిల్లు; సెప్టెంబర్ 2023లో రాష్ట్రపతి ద్రౌపది ముర్ము ఆమోదం.
• ఇతర ఇటీవలి సవరణలు:
  1. 99వ సవరణ, 2014 – NJAC (జాతీయ న్యాయ నియామకాల కమిషన్); 2015లో సుప్రీంకోర్టు కొట్టివేసింది.
  2. 100వ సవరణ, 2015 – భారత్–బంగ్లాదేశ్ భూ సరిహద్దు ఒప్పందం (ఎన్‌క్లేవ్‌ల మార్పిడి).

పరీక్షకు ముందు ఒక్కసారి చూసుకోవడానికి ముఖ్యమైన సవరణలను సంఖ్య, సంవత్సరం, ముఖ్యాంశంతో కలిపి ఇక్కడ ఇచ్చాం. ‘ఏ సవరణ ఏమి చేసింది?’ అనే మ్యాచింగ్ ప్రశ్నలకు ఇది ఉపయోగపడుతుంది.

• 1950–1970 లు:
  1. 1వ (1951) – 9వ షెడ్యూల్, Art 15(4), 31A, 31B
  2. 7వ (1956) – రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ
  3. 21వ (1967) – సింధీ భాష
  4. 24వ (1971) – FR లతో సహా సవరణ అధికారం
  5. 31వ (1973) – లోక్‌సభ సీట్ల గరిష్ఠ పరిమితి 525 నుండి 545
  6. 36వ (1975) – సిక్కిం పూర్తి రాష్ట్రంగా
  7. 42వ (1976) – మినీ రాజ్యాంగం
  8. 44వ (1978) – ఆస్తి హక్కు తొలగింపు
• 1980–1990 లు:
  1. 52వ (1985) – ఫిరాయింపుల నిరోధం
  2. 61వ (1988) – ఓటు వయస్సు 18
  3. 69వ (1991) – ఢిల్లీ NCT
  4. 71వ (1992) – కొంకణి, మణిపురి, నేపాలీ
  5. 73వ, 74వ (1992) – పంచాయతీలు, మున్సిపాలిటీలు
  6. 77వ (1995) – పదోన్నతుల్లో SC/ST రిజర్వేషన్
• 2000 తర్వాత:
  1. 86వ (2002) – విద్యా హక్కు Art 21A
  2. 89వ (2003) – జాతీయ SC, ST కమిషన్లు వేరు (Art 338A)
  3. 91వ (2003) – మంత్రిమండలి 15%
  4. 92వ (2003) – బోడో, డోగ్రీ, మైథిలి, సంతాలి
  5. 93వ (2005) – ప్రైవేట్ విద్యాసంస్థల్లో రిజర్వేషన్
  6. 96వ (2011) – ఒరియా → ఒడియా
  7. 97వ (2011) – సహకార సంఘాలు
  8. 99వ (2014) – NJAC
  9. 100వ (2015) – భారత్–బంగ్లాదేశ్ భూ సరిహద్దు
  10. 101వ (2016) – GST
  11. 102వ (2018) – NCBC రాజ్యాంగ హోదా
  12. 103వ (2019) – EWS 10%
  13. 104వ (2019) – SC/ST రిజర్వేషన్ 2030 వరకు, ఆంగ్లో-ఇండియన్ నామినేషన్ రద్దు
  14. 105వ (2021) – SEBC జాబితా అధికారం రాష్ట్రాలకు
  15. 106వ (2023) – మహిళా రిజర్వేషన్