అంతర్ రాష్ట్ర మండలి & జోనల్ కౌన్సిళ్లు (Inter-State Relations)

భారతదేశంలో చాలా నదులు ఒకటి కంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాల గుండా ప్రవహిస్తాయి. అందుకే నీటి పంపకంపై రాష్ట్రాల మధ్య వివాదాలు తరచూ వస్తాయి. వీటి పరిష్కారానికి రాజ్యాంగం ఆర్టికల్ 262లో ప్రత్యేక ఏర్పాటు చేసింది.

• ఆర్టికల్ 262:
  1. అంతర్ రాష్ట్ర నదులు, నదీ లోయల నీటి వినియోగం, పంపిణీ, నియంత్రణపై వివాదాల పరిష్కారానికి పార్లమెంటు చట్టం చేయవచ్చు.
  2. అలాంటి వివాదాలపై సుప్రీంకోర్టు గానీ, ఇతర కోర్టులు గానీ విచారణ చేయకూడదని పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా నిర్ణయించవచ్చు.
• పార్లమెంటు చేసిన రెండు చట్టాలు (1956):
  1. నదీ బోర్డుల చట్టం 1956 (River Boards Act) – కేంద్రం, రాష్ట్రాల సంప్రదింపులతో నదీ బోర్డుల ఏర్పాటు. ఈ చట్టం కింద ఇప్పటివరకు ఏ బోర్డూ ఏర్పాటు కాలేదు.
  2. అంతర్ రాష్ట్ర నదీ జల వివాదాల చట్టం 1956 (Inter-State River Water Disputes Act) – వివాదాల పరిష్కారానికి ట్రైబ్యునళ్లు (Tribunals) ఏర్పాటు చేసే అధికారం కేంద్రానికి.
• ట్రైబ్యునల్ తీర్పు: ట్రైబ్యునల్ తీర్పు (Award) తుది, బంధనకారి. 2002 సవరణ ప్రకారం దానికి సుప్రీంకోర్టు ఉత్తర్వుతో సమాన బలం ఉంటుంది.
• ముఖ్యమైన జల వివాదాల ట్రైబ్యునళ్లు:
  1. కృష్ణా (Krishna) – మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక, ఆంధ్రప్రదేశ్ (ఇప్పుడు తెలంగాణ కూడా). మొదటి ట్రైబ్యునల్ (1969) ఛైర్మన్ – జస్టిస్ ఆర్.ఎస్. బచావత్. రెండో ట్రైబ్యునల్ (2004) – జస్టిస్ బ్రిజేష్ కుమార్.
  2. గోదావరి (Godavari) – 1969, ఛైర్మన్ జస్టిస్ ఆర్.ఎస్. బచావత్.
  3. నర్మదా (Narmada) – 1969; గుజరాత్, మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర, రాజస్థాన్.
  4. కావేరి (Cauvery) – 1990; కర్ణాటక, తమిళనాడు, కేరళ, పుదుచ్చేరి. 2018లో సుప్రీంకోర్టు తుది తీర్పు తర్వాత కావేరి జల నిర్వహణ సంస్థ (Cauvery Water Management Authority) ఏర్పాటు.
  5. రావి-బియాస్ – 1986; పంజాబ్, హర్యానా, రాజస్థాన్.
  6. వంశధార (Vansadhara) – 2010; ఆంధ్రప్రదేశ్, ఒడిశా.
  7. మహాదాయి (Mahadayi) – 2010; గోవా, కర్ణాటక, మహారాష్ట్ర.
  8. మహానది – 2018; ఒడిశా, ఛత్తీస్‌గఢ్.
• AP, తెలంగాణ: ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2014 ప్రకారం కృష్ణా నదీ యాజమాన్య బోర్డు (KRMB), గోదావరి నదీ యాజమాన్య బోర్డు (GRMB) ఏర్పడ్డాయి.

కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య, అలాగే రాష్ట్రాల మధ్య సమన్వయం (Coordination) కోసం ఒక వేదిక అవసరం. ఆర్టికల్ 263 ప్రకారం రాష్ట్రపతి అంతర్ రాష్ట్ర మండలి (Inter-State Council)ని ఏర్పాటు చేయవచ్చు. ఇది సలహా సంస్థ మాత్రమే.

• ఆర్టికల్ 263: ప్రజా ప్రయోజనానికి అవసరమని రాష్ట్రపతి భావిస్తే, ఎప్పుడైనా అంతర్ రాష్ట్ర మండలిని ఏర్పాటు చేయవచ్చు. దాని విధులు, నిర్మాణం, విధానాన్ని రాష్ట్రపతి నిర్ణయిస్తారు.
• విధులు (రాజ్యాంగం సూచించినవి):
  1. రాష్ట్రాల మధ్య వివాదాలను పరిశీలించి సలహా ఇవ్వడం.
  2. కేంద్రం, రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడి ఆసక్తి ఉన్న విషయాలపై చర్చించడం.
  3. విధానాల సమన్వయం కోసం సిఫారసులు చేయడం.
  4. గమనిక: ఆర్టికల్ 131 కింద సుప్రీంకోర్టు చట్టపరమైన వివాదాలను పరిష్కరిస్తే, ఈ మండలి వివాదాలను సలహా ద్వారా పరిష్కరించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది.
• ఏర్పాటు: సర్కారియా కమిషన్ శాశ్వత అంతర్ రాష్ట్ర మండలిని సిఫారసు చేసింది. దాని ఆధారంగా 1990లో వి.పి. సింగ్ ప్రభుత్వ కాలంలో రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుతో ఏర్పడింది.
• కూర్పు (Composition):
  1. అధ్యక్షుడు – ప్రధానమంత్రి.
  2. అన్ని రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులు.
  3. శాసనసభ ఉన్న కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల ముఖ్యమంత్రులు.
  4. శాసనసభ లేని కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల పరిపాలకులు (Administrators).
  5. రాష్ట్రపతి పాలనలో ఉన్న రాష్ట్రాల గవర్నర్లు.
  6. ప్రధాని నామినేట్ చేసే 6 మంది కేంద్ర కేబినెట్ మంత్రులు (కేంద్ర హోంమంత్రితో సహా).
• స్థాయీ సంఘం (Standing Committee):
  1. 1996లో ఏర్పాటు
  2. అధ్యక్షుడు కేంద్ర హోంమంత్రి. మండలి సమావేశాలకు ముందు అంశాలను పరిశీలిస్తుంది.
• సచివాలయం: అంతర్ రాష్ట్ర మండలి సచివాలయం (Inter-State Council Secretariat) 1991లో ఏర్పాటు.
• సమావేశాలు: ఏడాదికి కనీసం మూడుసార్లు సమావేశం కావాలనే నియమం ఉన్నా, ఆచరణలో చాలా తక్కువగా జరిగాయి. 11వ సమావేశం జూలై 2016లో – దాదాపు 10 సంవత్సరాల విరామం తర్వాత.
• ఆర్టికల్ 263 కింద గతంలో ఏర్పడిన సంస్థలు: కేంద్ర ఆరోగ్య మండలి (Central Council of Health), కేంద్ర స్థానిక ప్రభుత్వ మండలి వంటివి.

రాష్ట్రాల మధ్య సహకారం పెంచడానికి, ప్రాంతీయ సమస్యలను కలిసి చర్చించడానికి దేశాన్ని ఐదు మండలాలుగా (Zones) విభజించి జోనల్ కౌన్సిళ్లు ఏర్పాటు చేశారు. ఇవి రాజ్యాంగ సంస్థలు కావు – చట్టబద్ధ సంస్థలు (Statutory Bodies).

• ఆలోచన: జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ – భాషా ప్రాతిపదికన రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ వల్ల వచ్చే ప్రాంతీయ భావనలు తగ్గించి, సహకార భావన పెంచడానికి.
• ఐదు జోనల్ కౌన్సిళ్లు:
  1. ఉత్తర (Northern) జోనల్ కౌన్సిల్
  2. మధ్య (Central) జోనల్ కౌన్సిల్
  3. తూర్పు (Eastern) జోనల్ కౌన్సిల్
  4. పశ్చిమ (Western) జోనల్ కౌన్సిల్
  5. దక్షిణ (Southern) జోనల్ కౌన్సిల్
• దక్షిణ జోనల్ కౌన్సిల్ సభ్యులు: ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, కర్ణాటక, కేరళ, తమిళనాడు, పుదుచ్చేరి.
• కూర్పు:
  1. అధ్యక్షుడు – కేంద్ర హోంమంత్రి (అన్ని ఐదు కౌన్సిళ్లకు).
  2. ఉపాధ్యక్షుడు – ఆ జోన్‌లోని రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులు రొటేషన్ పద్ధతిలో, ఒక్కొక్కరు 1 సంవత్సరం.
  3. సభ్యులు – ప్రతి రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి + గవర్నర్ నామినేట్ చేసే ఇద్దరు మంత్రులు; కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల నుండి ఇద్దరు సభ్యులు.
  4. సలహాదారులు (ఓటు హక్కు లేదు) – నీతి ఆయోగ్ (గతంలో ప్రణాళికా సంఘం) నామినేట్ చేసే వ్యక్తి, ప్రతి రాష్ట్ర ప్రధాన కార్యదర్శి, అభివృద్ధి కమిషనర్.
• విధులు: ఆర్థిక & సామాజిక ప్రణాళిక, సరిహద్దు వివాదాలు, భాషా మైనారిటీలు, అంతర్ రాష్ట్ర రవాణా, రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ సంబంధ విషయాలపై చర్చించి సలహా ఇవ్వడం.
• ఈశాన్య మండలి (North Eastern Council):
  1. ఈశాన్య మండలి చట్టం 1971 ద్వారా ఏర్పాటు – ఇది జోనల్ కౌన్సిళ్లలో భాగం కాదు, ప్రత్యేక చట్టబద్ధ సంస్థ.
  2. సభ్య రాష్ట్రాలు – అస్సాం, మణిపూర్, మేఘాలయ, మిజోరం, నాగాలాండ్, త్రిపుర, అరుణాచల్ ప్రదేశ్, సిక్కిం (సిక్కింను 2002లో చేర్చారు) – మొత్తం 8.
  3. 2018 నుండి కేంద్ర హోంమంత్రి ఎక్స్-అఫీషియో అధ్యక్షుడు; ఈశాన్య ప్రాంత అభివృద్ధి (DoNER) మంత్రి ఉపాధ్యక్షుడు.

ఒక రాష్ట్రంలో జారీ అయిన అధికారిక పత్రాలు, కోర్టు తీర్పులు మరో రాష్ట్రంలో చెల్లకపోతే ప్రజలకు చాలా ఇబ్బంది. అందుకే ప్రతి రాష్ట్రం ఇతర రాష్ట్రాల అధికారిక చర్యలను గౌరవించాలని రాజ్యాంగం ఆర్టికల్ 261లో చెప్పింది.

ఈ ఆలోచన అమెరికా రాజ్యాంగంలోని 'Full Faith and Credit' నిబంధన నుండి వచ్చింది.

• ఆర్టికల్ 261(1): భారతదేశమంతటా కేంద్రం, ప్రతి రాష్ట్రం యొక్క ఈ మూడింటికీ పూర్ణ విశ్వాసం, గుర్తింపు (Full Faith and Credit) ఇవ్వాలి:
• ప్రభుత్వ చట్టాలు, చర్యలు (Public Acts)
• ప్రభుత్వ రికార్డులు (Public Records)
• న్యాయ ప్రక్రియలు (Judicial Proceedings)
• ఆర్టికల్ 261(2): ఈ చట్టాలు, రికార్డులు, న్యాయ ప్రక్రియలను ఎలా రుజువు చేయాలో (Manner of Proof), వాటి ప్రభావం ఏమిటో పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా నిర్ణయిస్తుంది.
• ఆర్టికల్ 261(3): భారతదేశంలో ఏ ప్రాంతంలోని సివిల్ కోర్టు ఇచ్చిన తుది తీర్పు లేదా ఉత్తర్వు అయినా, చట్ట ప్రకారం దేశంలో ఎక్కడైనా అమలు చేయవచ్చు.
• పరిమితి: ఈ నియమం సివిల్ తీర్పులకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది – క్రిమినల్ తీర్పులకు కాదు.
• ఉద్దేశం:
  1. రాష్ట్రాల మధ్య పరస్పర విశ్వాసం, సహకారం పెంచడం.
  2. ఒక దేశం – ఒకే న్యాయ వ్యవస్థ అనే భావన బలోపేతం చేయడం.
  3. ప్రజలు రాష్ట్రాలు మారినప్పుడు వారి హక్కులు, పత్రాలు చెల్లుబాటు అయ్యేలా చూడడం.
• అంతర్ రాష్ట్ర సంబంధాల ఇతర అంశాలు (రాజ్యాంగం ప్రకారం):
  1. ఆర్టికల్ 262 – నదీ జల వివాదాలు.
  2. ఆర్టికల్ 263 – అంతర్ రాష్ట్ర మండలి.
  3. ఆర్టికల్ 261 – ప్రభుత్వ చర్యలకు పరస్పర గుర్తింపు.
  4. ఆర్టికల్స్ 301-307 – అంతర్ రాష్ట్ర వాణిజ్యం.
  5. జోనల్ కౌన్సిళ్లు – చట్టబద్ధ (రాజ్యాంగ) సంస్థలు కాదు.

దేశం మొత్తం ఒకే ఆర్థిక మార్కెట్‌గా ఉండాలనే ఉద్దేశంతో రాజ్యాంగం భాగం XIII (Part XIII)లో అంతర్ రాష్ట్ర వాణిజ్య స్వేచ్ఛను కల్పించింది. రాష్ట్రాలు తమ సరిహద్దుల్లో అనవసరమైన అడ్డంకులు పెట్టకుండా ఇది నియంత్రిస్తుంది.

• ఆర్టికల్ 301 – వాణిజ్య స్వేచ్ఛ: భారతదేశమంతటా వ్యాపారం, వాణిజ్యం, రాకపోకలు (Trade, Commerce and Intercourse) స్వేచ్ఛగా ఉంటాయి.
• ఇది ప్రాథమిక హక్కు కాదు – భాగం XIIIలోని రాజ్యాంగ హక్కు (Constitutional Right). దీని ఉల్లంఘనపై రిట్ వేయవచ్చు, కానీ ఆర్టికల్ 32 కింద కాదు.
• అంతర్ రాష్ట్ర వాణిజ్యానికి, రాష్ట్రం లోపలి వాణిజ్యానికి రెండింటికీ వర్తిస్తుంది.
• ఆర్టికల్ 302 – పార్లమెంటు పరిమితులు: ప్రజా ప్రయోజనం (Public Interest) కోసం పార్లమెంటు ఈ స్వేచ్ఛపై పరిమితులు పెట్టవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 303 – వివక్ష నిషేధం: ఒక రాష్ట్రానికి ఇతర రాష్ట్రాల కంటే ప్రాధాన్యం ఇచ్చే లేదా వివక్ష చూపే చట్టాలు పార్లమెంటు, రాష్ట్రాలు చేయకూడదు.
• మినహాయింపు: దేశంలో ఏదైనా ప్రాంతంలో వస్తువుల కొరత (Scarcity) ఉంటే పార్లమెంటు ప్రాధాన్యం ఇవ్వవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 304 – రాష్ట్ర పరిమితులు:
  1. 304(a): ఇతర రాష్ట్రాల నుండి వచ్చే వస్తువులపై, స్థానిక వస్తువులపై ఉన్నంత పన్నే విధించాలి – వివక్ష చూపకూడదు.
  2. 304(b): ప్రజా ప్రయోజనం కోసం సహేతుక పరిమితులు (Reasonable Restrictions) పెట్టవచ్చు. కానీ ఈ బిల్లును శాసనసభలో ప్రవేశపెట్టడానికి ముందే రాష్ట్రపతి అనుమతి కావాలి.
• ఆర్టికల్ 305: ప్రభుత్వ గుత్తాధిపత్యం (State Monopoly) / జాతీయీకరణ చట్టాలను ఆర్టికల్స్ 301, 303 ప్రభావితం చేయవు.
• ఆర్టికల్ 307: ఆర్టికల్స్ 301-304 అమలు కోసం పార్లమెంటు ఒక ప్రత్యేక సంస్థ (Authority)ను ఏర్పాటు చేయవచ్చు. కానీ ఇప్పటివరకు అలాంటి సంస్థ ఏర్పాటు కాలేదు.
• ఆర్టికల్ 306: 7వ సవరణ (1956) ద్వారా తొలగించారు.
• ముఖ్య కేసు: అతియాబరి టీ కంపెనీ vs అస్సాం రాష్ట్రం (1961) – వాణిజ్య స్వేచ్ఛ పరిధిని సుప్రీంకోర్టు వివరించింది.
• GST ప్రభావం: GST అమలుతో రాష్ట్ర సరిహద్దుల్లోని చెక్‌పోస్టులు చాలావరకు తొలగి 'ఒకే దేశం – ఒకే మార్కెట్' దిశగా అడుగు పడింది.

కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలపై రాష్ట్రాల నుండి వస్తున్న ఫిర్యాదులను పరిశీలించడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం 1983లో సర్కారియా కమిషన్‌ను నియమించింది. దీని సిఫారసులు నేటికీ ఈ అంశంపై ప్రధాన ఆధారం.

• ఏర్పాటు: జూన్ 1983, ఇందిరా గాంధీ ప్రభుత్వం.
• అధ్యక్షుడు: జస్టిస్ ఆర్.ఎస్. సర్కారియా (సుప్రీంకోర్టు రిటైర్డ్ న్యాయమూర్తి).
• సభ్యులు: బి. శివరామన్, డా. ఎస్.ఆర్. సేన్.
• నివేదిక:
  1. 1987లో సమర్పించింది (1988లో ప్రచురించారు)
  2. 247 సిఫారసులు.
• ముఖ్య వైఖరి:
  1. రాజ్యాంగంలో పెద్ద మార్పులు అవసరం లేదు
  2. బలమైన కేంద్రం దేశ ఐక్యతకు అవసరం. కానీ అధికారాల దుర్వినియోగం ఆపాలి.
• ముఖ్య సిఫారసులు:
  1. ఆర్టికల్ 263 కింద శాశ్వత అంతర్ రాష్ట్ర మండలి (Inter-State Council) ఏర్పాటు – 1990లో అమలైంది.
  2. ఆర్టికల్ 356ను చాలా అరుదుగా, అన్ని ప్రత్యామ్నాయాలు విఫలమైన తర్వాత చివరి ఆయుధంగా (Last Resort) మాత్రమే వాడాలి.
  3. అఖిల భారత సర్వీసులను మరింత బలోపేతం చేయాలి; కొత్తవి ఏర్పాటు చేయాలి.
  4. పన్నులకు సంబంధించిన అవశిష్ట అధికారాలు పార్లమెంటుకే ఉండాలి; మిగిలిన అవశిష్ట అధికారాలు ఉమ్మడి జాబితాలో ఉంచాలి.
  5. ఉమ్మడి జాబితా విషయాలపై చట్టం చేసే ముందు కేంద్రం రాష్ట్రాలతో సంప్రదించాలి.
  6. జోనల్ కౌన్సిళ్లను పునరుజ్జీవం చేయాలి.
• గవర్నర్ నియామకంపై సిఫారసులు:
  1. ఏదో ఒక రంగంలో ప్రముఖుడై ఉండాలి.
  2. ఆ రాష్ట్రానికి బయటివారై ఉండాలి.
  3. ఇటీవల క్రియాశీల రాజకీయాల్లో లేనివారై ఉండాలి; కేంద్రంలోని అధికార పార్టీకి చెందినవారిని ప్రతిపక్ష పాలిత రాష్ట్రానికి నియమించకూడదు.
  4. నియామకంలో ముఖ్యమంత్రిని సంప్రదించాలి.
  5. 5 సంవత్సరాల పదవీకాలానికి భంగం కలిగించకూడదు – అరుదైన, బలమైన కారణాలతోనే తొలగించాలి.
• ప్రాముఖ్యత: 1994 ఎస్.ఆర్. బొమ్మై తీర్పులో సుప్రీంకోర్టు సర్కారియా సిఫారసులను ప్రస్తావించింది.

సర్కారియా కమిషన్ తర్వాత దాదాపు 20 ఏళ్లలో రాజకీయ, ఆర్థిక పరిస్థితులు చాలా మారాయి. అందుకే కేంద్రం 2007లో పూంఛీ కమిషన్‌ను నియమించింది. దీనికి ముందు రాష్ట్రాలు కూడా స్వయంప్రతిపత్తి కోసం తమ కమిటీలు, తీర్మానాలు తెచ్చాయి.

• పరిపాలనా సంస్కరణల సంఘం (Administrative Reforms Commission), 1966: మొదట మొరార్జీ దేశాయ్, తర్వాత కె. హనుమంతయ్య అధ్యక్షులు. కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాల అధ్యయనానికి ఎం.సి. సెతల్వాడ్ నేతృత్వంలో అధ్యయన బృందం ఏర్పాటు చేసింది. అంతర్ రాష్ట్ర మండలి ఏర్పాటు చేయాలని సూచించింది.
• రాజమన్నార్ కమిటీ (Rajamannar Committee), 1969:
  1. తమిళనాడు DMK ప్రభుత్వం నియమించింది. అధ్యక్షుడు – డా. పి.వి. రాజమన్నార్.
  2. రాష్ట్రాలకు ఎక్కువ స్వయంప్రతిపత్తి కావాలని సూచించింది.
  3. వెంటనే అంతర్ రాష్ట్ర మండలి ఏర్పాటు, ఆర్టికల్స్ 356, 357, 365 తొలగింపు, అవశిష్ట అధికారాలు రాష్ట్రాలకు ఇవ్వాలని సిఫారసు చేసింది.
  4. కేంద్రం ఈ సిఫారసులను పట్టించుకోలేదు.
• ఆనంద్‌పూర్ సాహిబ్ తీర్మానం (Anandpur Sahib Resolution), 1973: అకాలీదళ్ (పంజాబ్) ఆమోదించింది. రక్షణ, విదేశీ వ్యవహారాలు, కరెన్సీ, సమాచారం వంటి కొన్ని అంశాలు మాత్రమే కేంద్రం వద్ద ఉండాలని కోరింది.
• పశ్చిమ బెంగాల్ మెమొరాండం, 1977: జ్యోతి బసు నేతృత్వంలోని వామపక్ష ప్రభుత్వం కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలపై మెమొరాండం విడుదల చేసింది.
• పూంఛీ కమిషన్ (Punchhi Commission):
  1. ఏర్పాటు: ఏప్రిల్ 2007, మన్మోహన్ సింగ్ ప్రభుత్వం.
  2. అధ్యక్షుడు: జస్టిస్ మదన్ మోహన్ పూంఛీ (భారత మాజీ ప్రధాన న్యాయమూర్తి).
  3. నివేదిక: 2010లో సమర్పించింది (7 సంపుటాలు).
• పూంఛీ కమిషన్ ముఖ్య సిఫారసులు:
  1. 'స్థానిక అత్యవసర పరిస్థితి (Localised Emergency)' – మొత్తం రాష్ట్రంపై కాకుండా ఒక జిల్లా లేదా ప్రాంతంపై మాత్రమే కేంద్ర చర్యకు వీలుగా ఆర్టికల్స్ 355, 356 సవరణ.
  2. గవర్నర్‌కు 5 సంవత్సరాల స్థిర పదవీకాలం; తొలగింపు రాష్ట్ర శాసనసభ తీర్మానం ద్వారా మాత్రమే (ఇంపీచ్‌మెంట్ తరహాలో).
  3. గవర్నర్‌ను విశ్వవిద్యాలయాల ఛాన్సలర్‌గా నియమించే పద్ధతి మానుకోవాలి.
  4. రాష్ట్ర బిల్లులపై గవర్నర్ 6 నెలల్లో నిర్ణయం తీసుకోవాలి.
  5. హంగ్ అసెంబ్లీలో ప్రభుత్వ ఏర్పాటుకు స్పష్టమైన మార్గదర్శకాలు (ఎన్నికల ముందు కూటమికి ప్రాధాన్యం).
  6. మతహింస వంటి సందర్భాల్లో రాష్ట్ర అనుమతి లేకుండా కేంద్ర బలగాల మోహరింపుకు వీలు.