అత్యవసర పరిస్థితి నిబంధనలు (Emergency Provisions)

దేశ భద్రతకు, ఐక్యతకు లేదా ఆర్థిక స్థిరత్వానికి ప్రమాదం వచ్చినప్పుడు కేంద్రం వేగంగా చర్యలు తీసుకోవాలి. అలాంటి అసాధారణ పరిస్థితుల కోసం రాజ్యాంగం అత్యవసర పరిస్థితి నిబంధనలు (Emergency Provisions) పెట్టింది.

ఈ సమయంలో సమాఖ్య వ్యవస్థ తాత్కాలికంగా ఏకకేంద్ర (Unitary) వ్యవస్థలా మారుతుంది.

• రాజ్యాంగ భాగం: భాగం XVIII (Part XVIII), ఆర్టికల్స్ 352 నుండి 360 వరకు.
• మూడు రకాల అత్యవసర పరిస్థితులు:
  1. జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి (National Emergency) – ఆర్టికల్ 352.
  2. రాష్ట్ర అత్యవసర పరిస్థితి / రాష్ట్రపతి పాలన (President's Rule) – ఆర్టికల్ 356. దీనినే రాజ్యాంగ అత్యవసర పరిస్థితి (Constitutional Emergency) అని కూడా అంటారు.
  3. ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితి (Financial Emergency) – ఆర్టికల్ 360.
• ఇతర ముఖ్య ఆర్టికల్స్:
  1. ఆర్టికల్ 353 – జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి ప్రభావాలు.
  2. ఆర్టికల్ 354 – ఆదాయ పంపిణీ మార్పు.
  3. ఆర్టికల్ 355 – రాష్ట్రాలను రక్షించే కేంద్ర బాధ్యత.
  4. ఆర్టికల్ 357 – రాష్ట్రపతి పాలనలో శాసన అధికారాలు.
  5. ఆర్టికల్ 358 – ఆర్టికల్ 19 నిలుపుదల.
  6. ఆర్టికల్ 359 – ప్రాథమిక హక్కుల అమలు నిలుపుదల.

• ప్రకటన ఎవరు చేస్తారు?: మూడు రకాల అత్యవసర పరిస్థితులనూ రాష్ట్రపతి (President) ప్రకటిస్తారు.
• విమర్శలు: రాజ్యాంగ సభలో హెచ్.వి. కామత్ వంటి సభ్యులు ఈ నిబంధనలను తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు. ఇవి సమాఖ్య స్వభావాన్ని దెబ్బతీస్తాయని, రాష్ట్రపతిని నియంతగా మారుస్తాయని విమర్శించారు.

యుద్ధం, విదేశీ దాడి లేదా సాయుధ తిరుగుబాటు వల్ల దేశ భద్రతకు ప్రమాదం ఉందని రాష్ట్రపతి సంతృప్తి చెందితే జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి ప్రకటించవచ్చు. రాజ్యాంగం దీనిని 'అత్యవసర పరిస్థితి ప్రకటన (Proclamation of Emergency)' అని మాత్రమే పిలుస్తుంది.

• కారణాలు (Grounds):
  1. యుద్ధం (War) – ఈ కారణంతో ప్రకటిస్తే 'బాహ్య అత్యవసర పరిస్థితి (External Emergency)'.
  2. విదేశీ దాడి (External Aggression) – ఇదీ బాహ్య అత్యవసర పరిస్థితే.
  3. సాయుధ తిరుగుబాటు (Armed Rebellion) – 'అంతర్గత అత్యవసర పరిస్థితి (Internal Emergency)'.
  4. మొదట 'అంతర్గత అశాంతి (Internal Disturbance)' అని ఉండేది. 44వ సవరణ (1978) దానిని 'సాయుధ తిరుగుబాటు'గా మార్చింది.
• నిజంగా జరగకముందే: యుద్ధం, దాడి జరిగే ప్రమాదం దగ్గరలో ఉందని (Imminent Danger) భావించినా ప్రకటించవచ్చు.
• కేబినెట్ లిఖిత సిఫారసు: కేంద్ర కేబినెట్ (Cabinet) లిఖితపూర్వకంగా (In Writing) సిఫారసు చేస్తేనే రాష్ట్రపతి ప్రకటించాలి – 44వ సవరణ ద్వారా వచ్చిన రక్షణ. 1975లో ప్రధాని ఒక్కరి సలహాతో ప్రకటించడమే దీనికి కారణం.
• దేశమంతా లేదా కొంత భాగం: 42వ సవరణ (1976) నుండి దేశంలోని ఒక భాగానికి కూడా ప్రకటించవచ్చు.
• పార్లమెంటు ఆమోదం:
  1. ప్రకటన జారీ అయిన 1 నెలలోపు పార్లమెంటు రెండు సభలు ఆమోదించాలి (మొదట 2 నెలలు; 44వ సవరణ 1 నెలకు తగ్గించింది).
  2. ప్రత్యేక మెజారిటీ (Special Majority) అవసరం – సభ మొత్తం సభ్యుల్లో మెజారిటీ + హాజరై ఓటు వేసినవారిలో 2/3.
  3. ఆ సమయంలో లోక్‌సభ రద్దయి ఉంటే, రాజ్యసభ ఆమోదించాలి; కొత్త లోక్‌సభ మొదటి సమావేశం నుండి 30 రోజుల్లో ఆమోదించాలి.
• కాలవ్యవధి: ఆమోదం తర్వాత 6 నెలలు. ప్రతి 6 నెలలకు పార్లమెంటు ఆమోదంతో ఎన్నిసార్లైనా (Indefinitely) పొడిగించవచ్చు.
• రద్దు (Revocation):
  1. రాష్ట్రపతి ఎప్పుడైనా రద్దు చేయవచ్చు – పార్లమెంటు ఆమోదం అవసరం లేదు.
  2. లోక్‌సభ సాధారణ మెజారిటీతో అసమ్మతి తీర్మానం (Resolution of Disapproval) ఆమోదిస్తే రాష్ట్రపతి తప్పనిసరిగా రద్దు చేయాలి.
  3. లోక్‌సభ మొత్తం సభ్యుల్లో 1/10 మంది లిఖిత నోటీసు ఇస్తే, 14 రోజుల్లో ప్రత్యేక సమావేశం (Special Sitting) జరపాలి.
• న్యాయ సమీక్ష:
  1. 38వ సవరణ (1975) ప్రకటనను కోర్టుల్లో ప్రశ్నించలేనిదిగా చేసింది
  2. 44వ సవరణ ఆ నిబంధనను తొలగించింది. మినర్వా మిల్స్ కేసు (1980) – దురుద్దేశంతో ప్రకటిస్తే కోర్టు ప్రశ్నించవచ్చని చెప్పింది.

జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి ప్రకటించగానే కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలు, లోక్‌సభ కాలపరిమితి, ప్రాథమిక హక్కులు – ఈ మూడింటిపై పెద్ద ప్రభావం పడుతుంది. రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు రద్దు కావు, కానీ కేంద్ర నియంత్రణలోకి వస్తాయి.

• 1. కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలపై:
  1. కార్యనిర్వాహక: ఏ విషయంలోనైనా కేంద్రం రాష్ట్రాలకు ఆదేశాలు ఇవ్వవచ్చు (ఆర్టికల్ 353).
  2. శాసన: రాష్ట్ర జాబితాలోని ఏ విషయంపైనైనా పార్లమెంటు చట్టం చేయవచ్చు (ఆర్టికల్ 250). అత్యవసర పరిస్థితి ముగిసిన 6 నెలల తర్వాత ఆ చట్టాలు చెల్లవు.
  3. ఆర్థిక: కేంద్రం-రాష్ట్రాల మధ్య పన్నుల ఆదాయ పంపిణీని రాష్ట్రపతి మార్చవచ్చు (ఆర్టికల్ 354). ఈ మార్పు ఆ ఆర్థిక సంవత్సరం చివరి వరకు ఉంటుంది.
  4. రాష్ట్ర శాసనసభలు రద్దు కావు, కానీ వాటి అధికారం పార్లమెంటు అధికారానికి లోబడి ఉంటుంది.
• 2. లోక్‌సభ, శాసనసభల కాలపరిమితి:
  1. పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా లోక్‌సభ పదవీకాలాన్ని ఒకసారికి 1 సంవత్సరం చొప్పున పొడిగించవచ్చు.
  2. అత్యవసర పరిస్థితి ముగిసిన తర్వాత 6 నెలలకు మించి పొడిగింపు ఉండకూడదు.
  3. రాష్ట్ర శాసనసభల పదవీకాలం కూడా ఇలాగే పొడిగించవచ్చు.
  4. ఉదా: 1976లో 5వ లోక్‌సభ పదవీకాలం పొడిగించారు.
• 3. ప్రాథమిక హక్కులపై:
  1. ఆర్టికల్ 358: యుద్ధం లేదా విదేశీ దాడి కారణంతో ప్రకటించినప్పుడు మాత్రమే ఆర్టికల్ 19 (ఆరు స్వేచ్ఛలు) ఆటోమేటిక్‌గా నిలిచిపోతుంది. సాయుధ తిరుగుబాటు కారణంతో ప్రకటిస్తే ఆర్టికల్ 19 నిలిచిపోదు (44వ సవరణ).
  2. ఆర్టికల్ 359: ప్రాథమిక హక్కులను అమలు చేయమని కోర్టుకు వెళ్లే హక్కును రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు (Presidential Order) ద్వారా నిలిపివేయవచ్చు. హక్కులు నిలిచిపోవు, వాటి అమలు (Enforcement) మాత్రమే.
  3. ఆర్టికల్ 20 (నేరాల శిక్ష విషయంలో రక్షణ), ఆర్టికల్ 21 (జీవించే హక్కు, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ) ఎప్పుడూ నిలిపివేయలేరు – 44వ సవరణ (1978).
• ADM జబల్‌పూర్ కేసు (1976): అత్యవసర పరిస్థితిలో ఆర్టికల్ 21 అమలు కూడా నిలిపివేయవచ్చని, హెబియస్ కార్పస్ (Habeas Corpus) పిటిషన్ వేయలేరని సుప్రీంకోర్టు మెజారిటీ తీర్పు ఇచ్చింది. జస్టిస్ హెచ్.ఆర్. ఖన్నా ఒక్కరే వ్యతిరేకించారు. ఈ తీర్పును 2017 పుట్టస్వామి (గోప్యత హక్కు) కేసులో సుప్రీంకోర్టు తప్పుగా ప్రకటించింది.

ఇప్పటివరకు భారతదేశంలో మూడుసార్లు జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి ప్రకటించారు. మొదటి రెండు యుద్ధాల కారణంగా, మూడోది 'అంతర్గత అశాంతి' కారణంగా. మూడోదే అత్యంత వివాదాస్పదమైనది.

• మొదటి అత్యవసర పరిస్థితి – 1962:
  1. 26 అక్టోబర్ 1962, చైనా దాడి (భారత్-చైనా యుద్ధం) కారణంగా.
  2. రాష్ట్రపతి – డా. ఎస్. రాధాకృష్ణన్; ప్రధాని – జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ.
  3. జనవరి 1968 వరకు కొనసాగింది – ఇప్పటివరకు అత్యంత ఎక్కువ కాలం.
• రెండో అత్యవసర పరిస్థితి – 1971:
  1. 3 డిసెంబర్ 1971, పాకిస్థాన్‌తో యుద్ధం (బంగ్లాదేశ్ విమోచన యుద్ధం) సమయంలో.
  2. రాష్ట్రపతి – వి.వి. గిరి; ప్రధాని – ఇందిరా గాంధీ.
• మూడో అత్యవసర పరిస్థితి – 1975:
  1. 25 జూన్ 1975 రాత్రి, 'అంతర్గత అశాంతి (Internal Disturbance)' కారణంతో.
  2. రాష్ట్రపతి – ఫక్రుద్దీన్ అలీ అహ్మద్; ప్రధాని – ఇందిరా గాంధీ.
  3. రెండో అత్యవసర పరిస్థితి అమలులో ఉండగానే మూడోది ప్రకటించారు.
  4. నేపథ్యం: అలహాబాద్ హైకోర్టు 12 జూన్ 1975న ఇందిరా గాంధీ ఎన్నికను రద్దు చేసింది (రాజ్ నారాయణ్ కేసు); జయప్రకాశ్ నారాయణ్ (JP) నేతృత్వంలో ఉద్యమం.
  5. ఈ సమయంలో పత్రికలపై సెన్సార్‌షిప్, ప్రతిపక్ష నేతల అరెస్టు, 42వ సవరణ (1976) జరిగాయి.
• ముగింపు: 1977 మార్చి ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్ ఓడిపోయింది. 1971, 1975 రెండు అత్యవసర పరిస్థితులూ మార్చి 1977లో రద్దయ్యాయి. మొరార్జీ దేశాయ్ నేతృత్వంలో జనతా ప్రభుత్వం ఏర్పడింది.
• షా కమిషన్ (Shah Commission), 1977: జస్టిస్ జె.సి. షా నేతృత్వంలో, అత్యవసర పరిస్థితి కాలంలో జరిగిన అతిక్రమణలపై విచారణకు జనతా ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసింది.
• 44వ సవరణ (1978): మళ్లీ ఇలాంటి దుర్వినియోగం జరగకుండా జనతా ప్రభుత్వం రక్షణలు తీసుకొచ్చింది.
• సంవిధాన్ హత్యా దివస్: 1975 అత్యవసర పరిస్థితి గుర్తుగా జూన్ 25ను 'సంవిధాన్ హత్యా దివస్'గా పాటించాలని కేంద్ర ప్రభుత్వం జూలై 2024లో ప్రకటించింది.

ఒక రాష్ట్రంలో ప్రభుత్వం రాజ్యాంగం ప్రకారం నడవలేని పరిస్థితి వస్తే, ఆ రాష్ట్ర పరిపాలనను రాష్ట్రపతి తన చేతుల్లోకి తీసుకోవచ్చు. దీనినే రాష్ట్రపతి పాలన (President's Rule) అంటారు. మూడు అత్యవసర పరిస్థితుల్లో ఇదే ఎక్కువసార్లు ఉపయోగించారు.

• కారణాలు:
  1. ఆర్టికల్ 356 – రాష్ట్రంలో రాజ్యాంగ యంత్రాంగం విఫలమైందని (Failure of Constitutional Machinery) గవర్నర్ నివేదిక ద్వారా లేదా ఇతర విధంగా రాష్ట్రపతి సంతృప్తి చెందితే.
  2. ఆర్టికల్ 365 – కేంద్ర ఆదేశాలను రాష్ట్రం పాటించకపోతే.
• పార్లమెంటు ఆమోదం:
  1. 2 నెలలలోపు రెండు సభలు ఆమోదించాలి.
  2. సాధారణ మెజారిటీ (Simple Majority) సరిపోతుంది – జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితిలా ప్రత్యేక మెజారిటీ అవసరం లేదు.
• కాలవ్యవధి:
  1. ఆమోదం తర్వాత 6 నెలలు; ప్రతి 6 నెలలకు పార్లమెంటు ఆమోదంతో గరిష్ఠంగా 3 సంవత్సరాల వరకు పొడిగించవచ్చు.
  2. 1 సంవత్సరం దాటి పొడిగించాలంటే రెండు షరతులు (44వ సవరణ): దేశంలో లేదా ఆ రాష్ట్రంలో జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి అమలులో ఉండాలి; ఎన్నికలు జరపడం కష్టమని ఎన్నికల సంఘం ధృవీకరించాలి.
  3. పంజాబ్ విషయంలో ఈ నిబంధనలను సడలించడానికి ప్రత్యేక సవరణలు చేశారు.
• ప్రభావాలు:
  1. ముఖ్యమంత్రి నేతృత్వంలోని మంత్రిమండలిని రాష్ట్రపతి తొలగిస్తారు. గవర్నర్ రాష్ట్రపతి తరఫున పరిపాలిస్తారు; సలహాదారులు (Advisors) సహాయం చేస్తారు.
  2. రాష్ట్ర శాసనసభను రద్దు చేయవచ్చు లేదా సుప్త స్థితిలో (Suspended Animation) ఉంచవచ్చు.
  3. రాష్ట్ర చట్టాలను పార్లమెంటు చేస్తుంది, లేదా ఆ అధికారాన్ని రాష్ట్రపతికి అప్పగిస్తుంది (ఆర్టికల్ 357). పార్లమెంటు సమావేశం లేనప్పుడు రాష్ట్రపతి ఆర్డినెన్సులు జారీ చేయవచ్చు.
  4. హైకోర్టు అధికారాలపై ఎలాంటి ప్రభావం ఉండదు.
  5. ప్రాథమిక హక్కులపై ప్రభావం ఉండదు.
• చరిత్ర:
  1. మొదటిసారి – పంజాబ్, 1951.
  2. 1959లో కేరళలో ఇ.ఎం.ఎస్. నంబూద్రిపాద్ నేతృత్వంలోని ఎన్నికైన కమ్యూనిస్టు ప్రభుత్వాన్ని తొలగించారు.
  3. 1977లో జనతా ప్రభుత్వం 9 కాంగ్రెస్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలను, 1980లో ఇందిరా గాంధీ ప్రభుత్వం 9 రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలను తొలగించాయి.
  4. ఇటీవల: మణిపూర్‌లో ఫిబ్రవరి 2025లో రాష్ట్రపతి పాలన విధించారు.
• అంబేద్కర్ మాట: ఈ ఆర్టికల్ 'మృత అక్షరం (Dead Letter)'గా మిగిలిపోతుందని, చివరి ఆయుధంగా మాత్రమే వాడతారని ఆశించారు.

రాజకీయ కారణాలతో ప్రతిపక్ష రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలను తొలగించడానికి ఆర్టికల్ 356ను చాలాసార్లు దుర్వినియోగం చేశారు. దీనిని అరికట్టడంలో 1994 ఎస్.ఆర్. బొమ్మై కేసు తీర్పు మైలురాయి (Landmark) లాంటిది.

• కేసు నేపథ్యం: 1989లో కర్ణాటక ముఖ్యమంత్రి ఎస్.ఆర్. బొమ్మై ప్రభుత్వాన్ని, శాసనసభలో బలపరీక్ష అవకాశం ఇవ్వకుండా, రాష్ట్రపతి పాలన విధించి తొలగించారు.
• తీర్పు: 11 మార్చి 1994, సుప్రీంకోర్టు 9 మంది న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం.
• ముఖ్య సూత్రాలు:
  1. రాష్ట్రపతి పాలన ప్రకటనపై న్యాయ సమీక్ష (Judicial Review) చేయవచ్చు. ప్రకటనకు ఆధారమైన కారణాలు సంబంధితమైనవా, దురుద్దేశంతో చేశారా అని కోర్టు పరిశీలిస్తుంది.
  2. ప్రభుత్వానికి మెజారిటీ ఉందా లేదా అనేది గవర్నర్ అభిప్రాయంతో కాదు, శాసనసభలో బలపరీక్ష (Floor Test) ద్వారానే తేల్చాలి.
  3. పార్లమెంటు రెండు సభలు ఆమోదించే వరకు రాష్ట్రపతి శాసనసభను రద్దు చేయకూడదు; అప్పటి వరకు సుప్త స్థితిలోనే (Suspended Animation) ఉంచాలి.
  4. ప్రకటన చెల్లదని కోర్టు తేలిస్తే, తొలగించిన ప్రభుత్వాన్ని, శాసనసభను పునరుద్ధరించవచ్చు.
  5. లౌకికవాదం (Secularism) రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపం (Basic Structure) లో భాగం. లౌకిక వ్యతిరేక విధానాలు అనుసరించే రాష్ట్ర ప్రభుత్వంపై ఆర్టికల్ 356 వాడవచ్చు.
• ఆర్టికల్ 356 వాడకూడని సందర్భాలు (సర్కారియా కమిషన్ & బొమ్మై తీర్పు ఆధారంగా):
  1. ప్రభుత్వం మెజారిటీ కోల్పోయినప్పుడు, ప్రత్యామ్నాయ ప్రభుత్వ ఏర్పాటు అవకాశం చూడకుండా.
  2. కేంద్రంలోని పార్టీకి రాష్ట్రంలో ఎన్నికల్లో ఓటమి వచ్చిందనే కారణంతో.
  3. అంతర్గత అశాంతి స్థాయి తక్కువగా ఉండి, రాష్ట్ర యంత్రాంగం విఫలం కానప్పుడు.
  4. రాష్ట్రానికి ముందుగా హెచ్చరిక ఇవ్వకుండా.
• తర్వాతి కేసులు:
  1. రామేశ్వర్ ప్రసాద్ కేసు (2006): 2005లో బిహార్ శాసనసభ రద్దు రాజ్యాంగ విరుద్ధమని సుప్రీంకోర్టు ప్రకటించింది.
  2. ఉత్తరాఖండ్ (2016): రాష్ట్రపతి పాలనను హైకోర్టు రద్దు చేసింది; సుప్రీంకోర్టు ఆదేశంతో బలపరీక్ష జరిగి హరీష్ రావత్ ప్రభుత్వం పునరుద్ధరించబడింది.
  3. అరుణాచల్ ప్రదేశ్ – నబమ్ రెబియా కేసు (2016): గవర్నర్ చర్యలు చెల్లవని, పాత ప్రభుత్వాన్ని పునరుద్ధరించాలని తీర్పు.

దేశ ఆర్థిక స్థిరత్వానికి (Financial Stability) లేదా పరపతికి (Credit) ప్రమాదం వచ్చిందని రాష్ట్రపతి సంతృప్తి చెందితే ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితి ప్రకటించవచ్చు. ఇప్పటివరకు భారత్‌లో ఒక్కసారి కూడా దీనిని ప్రకటించలేదు – పరీక్షల్లో ఇదే ఎక్కువగా అడుగుతారు.

• కారణం: భారతదేశం లేదా దానిలోని ఏదైనా భాగం ఆర్థిక స్థిరత్వం లేదా పరపతి ప్రమాదంలో పడినప్పుడు.
• పార్లమెంటు ఆమోదం:
  1. ప్రకటన జారీ అయిన 2 నెలలలోపు రెండు సభలు ఆమోదించాలి.
  2. సాధారణ మెజారిటీ సరిపోతుంది.
  3. లోక్‌సభ రద్దయి ఉంటే – రాజ్యసభ ఆమోదించాలి; కొత్త లోక్‌సభ మొదటి సమావేశం నుండి 30 రోజుల్లో ఆమోదించాలి.
• కాలవ్యవధి: ఒకసారి ఆమోదం పొందితే, రాష్ట్రపతి రద్దు చేసే వరకు నిరవధికంగా (Indefinitely) కొనసాగుతుంది. మళ్లీ మళ్లీ పార్లమెంటు ఆమోదం అవసరం లేదు, గరిష్ఠ పరిమితి కూడా లేదు.
• రద్దు:
  1. రాష్ట్రపతి ఎప్పుడైనా తర్వాతి ప్రకటనతో రద్దు చేయవచ్చు
  2. పార్లమెంటు ఆమోదం అవసరం లేదు.
• ప్రభావాలు:
  1. ఆర్థిక విషయాల్లో పొదుపు పాటించాలని కేంద్రం రాష్ట్రాలకు ఆదేశాలు ఇవ్వవచ్చు.
  2. రాష్ట్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగుల జీతభత్యాలు తగ్గించమని ఆదేశించవచ్చు.
  3. రాష్ట్ర శాసనసభ ఆమోదించిన మనీ బిల్లులు, ఆర్థిక బిల్లులను రాష్ట్రపతి పరిశీలనకు రిజర్వ్ చేయమని చెప్పవచ్చు.
  4. కేంద్ర ఉద్యోగులు, సుప్రీంకోర్టు & హైకోర్టు న్యాయమూర్తులతో సహా అందరి జీతాలు తగ్గించమని రాష్ట్రపతి ఆదేశించవచ్చు.
• న్యాయ సమీక్ష:
  1. 38వ సవరణ (1975) ఆర్థిక అత్యవసర ప్రకటనను కోర్టుల్లో ప్రశ్నించలేనిదిగా చేసింది
  2. 44వ సవరణ (1978) ఆ నిబంధనను తొలగించింది.
• 1991 ఆర్థిక సంక్షోభం: విదేశీ మారక నిల్వలు తీవ్రంగా తగ్గి బంగారం తాకట్టు పెట్టాల్సి వచ్చినా, ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితి ప్రకటించలేదు. ఆర్థిక సంస్కరణలతో (LPG) సమస్యను ఎదుర్కొన్నారు.

1975-77 అత్యవసర పరిస్థితి అనుభవం తర్వాత, అత్యవసర అధికారాలు మళ్లీ దుర్వినియోగం కాకుండా జనతా ప్రభుత్వం 44వ రాజ్యాంగ సవరణ (1978) తీసుకొచ్చింది. మూడు అత్యవసర పరిస్థితుల మధ్య తేడాలు కూడా పరీక్షల్లో తరచూ అడుగుతారు.

• 44వ సవరణ (1978) ముఖ్య మార్పులు:
  1. 'అంతర్గత అశాంతి' స్థానంలో 'సాయుధ తిరుగుబాటు (Armed Rebellion)'.
  2. కేంద్ర కేబినెట్ లిఖిత సిఫారసు ఉంటేనే జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి ప్రకటన.
  3. పార్లమెంటు ఆమోద గడువు 2 నెలల నుండి 1 నెలకు; ప్రత్యేక మెజారిటీ అవసరం.
  4. ప్రతి 6 నెలలకు పార్లమెంటు ఆమోదం (అంతకుముందు ఒకసారి ఆమోదిస్తే నిరవధికంగా ఉండేది).
  5. లోక్‌సభ సాధారణ మెజారిటీ అసమ్మతి తీర్మానంతో రద్దు; 1/10 సభ్యుల నోటీసుతో ప్రత్యేక సమావేశం.
  6. ఆర్టికల్ 358 – యుద్ధం/విదేశీ దాడి సమయంలో మాత్రమే ఆర్టికల్ 19 నిలుపుదల.
  7. ఆర్టికల్ 359 – ఆర్టికల్స్ 20, 21 అమలును ఎప్పుడూ నిలిపివేయలేరు.
  8. రాష్ట్రపతి పాలన 1 సంవత్సరం దాటాలంటే షరతులు.
  9. 38వ సవరణ తెచ్చిన 'న్యాయ సమీక్షకు అతీతం' నిబంధనలను తొలగించింది.
• పోలిక – ఆర్టికల్ 352 (జాతీయ):
  1. ఆమోదం 1 నెలలో, ప్రత్యేక మెజారిటీ; ప్రతి 6 నెలలకు పొడిగింపు, గరిష్ఠ పరిమితి లేదు.
  2. ప్రాథమిక హక్కులపై ప్రభావం ఉంటుంది; రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు కొనసాగుతాయి.
  3. లోక్‌సభ అసమ్మతి తీర్మానంతో రద్దు చేయవచ్చు. మూడుసార్లు ప్రకటించారు.
• పోలిక – ఆర్టికల్ 356 (రాష్ట్రపతి పాలన):
  1. ఆమోదం 2 నెలల్లో, సాధారణ మెజారిటీ; గరిష్ఠం 3 సంవత్సరాలు.
  2. ప్రాథమిక హక్కులపై ప్రభావం ఉండదు; రాష్ట్ర ప్రభుత్వం తొలగుతుంది.
  3. లోక్‌సభ తీర్మానంతో రద్దు చేసే నిబంధన లేదు – రాష్ట్రపతి మాత్రమే రద్దు చేస్తారు. 100కు పైగా సార్లు ఉపయోగించారు.
• పోలిక – ఆర్టికల్ 360 (ఆర్థిక):
  1. ఆమోదం 2 నెలల్లో, సాధారణ మెజారిటీ; ఒకసారి ఆమోదం చాలు, గరిష్ఠ పరిమితి లేదు.
  2. ఇప్పటివరకు ఒక్కసారీ ప్రకటించలేదు.